Chuyên đề về Cơ chế bảo hiến ở Việt Nam

Hội đồng bảo Hiến?
Sau khi nghiên cứu dự thảo các văn kiện của Ban chấp hành Trung ương Đảng
trình Đại hội lần thứ XI. Tôi xin có một số ý kiến như sau:
Đoạn cuối điểm 1 phần XI trong dự thảo báo cáo chính trị có nêu: “Khẩn trương
sửa đổi, bổ sung một số điểm của Hiến pháp năm 1992 (đã được bổ sung năm
2001) để phù hợp với tình hình mới. Nếu chủ trương này thực hiện sẽ là sự kiện
lớn đối với đất nước. Bản thân tôi nhận thức thấy có 3 vấn đề Đảng quan tâm.
Cũng đoạn cuối điểm 1 phần XI của dự thảo nêu trên có ghi: “Tiếp tục xây dựng,
từng bước hoàn thiện cơ chế kiểm tra tính hợp Hiến, hợp pháp trong hoạt động
và quyết định của các cơ quan công quyền, cơ chế phán quyết về những vi
phạm Hiến pháp trong hoạt động lập pháp, hành pháp, tư pháp.
Nhìn lại cách đây đúng hai thập kỷ, vào năm 1990, thực hiện công cuộc đổi mới
đất nước do Đảng ta đề xướng tại Đại hội lần thứ VI về “Xây dựng nền kinh tế
hàng hóa nhiều thành phần, vận động theo cơ chế thị trường, dưới sự quản lý của
Nhà nước, theo định hướng XHCN, Quốc hội đã thông qua hai đạo luật lớn: Luật
Doanh nghiệp tư nhân và Luật Công ty.
Xét về mặt pháp lý, việc ban hành hai đạo luật trên trong bối cảnh Hiến pháp năm
1980 chưa được sửa đổi, bổ sung hoặc ban hành mới thay thế. Nên hai đạo luật
trên vô hình chung đã vi phạm các điều 18 và 140 của Hiến pháp năm 1980.
Vậy mà trong quá trình thi hành chưa hề có một ý kiến phản biện nào. Có thể lúc
đó dân trí còn chưa cao. Nhưng phải nói rằng, tác động của hai đạo luật này đã
tạo tiền đề cho Nhà nước ta khai thác tiềm năng của các thành phần kinh tế trong
công cuộc xây dựng và phát triển đất nước.
Trong những năm gần đây, các phương tiện thông tin đại chúng mới bắt đầu đưa
tin về những văn bản vi Hiến gây bức xúc trong dư luận xã hội, như văn bản quy
phạm pháp luật (QPPL) về tạm dừng đăng ký xe máy tại Hà Nội, để hạn chế
phương tiện cơ giới tham gia giao thông.
Văn bản trên đã bị Cục Kiểm tra văn bản Bộ Tư pháp “huýt còi” vì trái với điều
58 của Hiến pháp năm 1992; một số quy định về đăng ký hộ khẩu nhằm bảo vệ an

chưa có một cơ chế bảo hiến hoạt động có hiệu quả mặc dù đã có một cơ chế bảo
hiến theo luật định bao gồm hệ thống các cơ quan lập pháp (Quốc hội và các cơ
quan của Quốc hội), Tư pháp, Hành pháp. Nhiều thiết chế quan trọng trong việc
giám sát và bảo vệ Hiến pháp hầu như không được áp dụng, nhất là trong hoạt
động của các cơ quan cao cấp của Nhà nước. Vậy, làm thế nào để xây dựng được
một cơ chế bảo hiến hiệu quả, phù hợp với đặc điểm kinh tế, chính trị, văn hoá, xã
hội của Việt Nam? Đây cũng là mục đích chính mà Hội thảo khoa học muốn
hướng tới.
Mô hình bảo hiến trên thế giới và Việt Nam
Theo GS.TS Lê Minh Tâm- hiệu trưởng trường Đại học Luật Hà Nội, có thể hiểu
khái niệm “cơ chế bảo hiến” theo hai nghĩa. Theo nghĩa rộng, cơ chế bảo hiến là
toàn bộ những yếu tố, phương tiện, phương cách và biện pháp nhằm bảo đảm cho
Hiến pháp được tôn trọng, chống lại mọi sự vi phạm Hiến pháp có thể xảy ra.
Theo nghĩa hẹp (là nghĩa mà các đại biểu tham dự hội thảo đề cập), cơ chế bảo
hiến là một thiết chế được tổ chức và hoạt động theo những nguyên tắc và quy
định của pháp luật để thực hiện các biện pháp nhằm bảo đảm cho Hiến pháp được
tôn trọng, chống lại mọi sự vi phạm Hiến pháp có thể xảy ra. Đây chính là cơ chế
bảo hiến mà Việt Nam đang trong quá trình xây dựng và hoàn thiện.
Tuy bảo hiến là nhu cầu khách quan, song “cơ chế bảo hiến” lại là khái niệm chứa
đựng các yếu tố khách quan và chủ quan. Bởi vì, cần phải có cơ chế bảo hiến
nhưng làm như thế nào lại phụ thuộc vào sự nhận thức đúng đắn về các vấn đề có
tính quy luật, những giá trị của Hiến pháp và nội dung của từng nguyên tắc, quy
phạm hiến định…
Hiện nay trên thế giới có nhiều mô hình bảo hiến được áp dụng tại nhiều quốc gia
khác nhau. Đó là mô hình giám sát tư pháp hiến pháp kiểu Mỹ, hoạt động bảo hiến
không được giao cho một cơ quan chuyên trách về bảo vệ Hiến pháp thực hiện mà
giao cho Toà án tư pháp. Ở nhiều nước châu Âu, mô hình bảo hiến kiểu Châu Âu
trao quyền giám sát và bảo về Hiến pháp cho một cơ quan chuyên trách đặc biệt,
còn gọi là Toà án Hiến pháp, Hội đồng bảo hiến hoặc Viện bảo hiến…Đó cũng có
thể là mô hình bảo hiến hỗn hợp Âu – Mỹ kết hợp cả hai mô hình bảo hiến trên

tiễn việc thực hiện cơ chế này để khắc phục những hạn chế, bất cập nhằm ngày
càng hoàn thiện hơn;
Loại ý kiến thứ hai, đề nghị nên thành lập một cơ quan bảo hiến chuyên trách với
tên gọi là Toà án Hiến pháp hoặc Hội đồng Hiến pháp. Cơ quan này có vị trí độc
lập với cơ quan thực hiện chức năng lập pháp, hành pháp, tư pháp và thực hiện
một số nhiệm vụ cơ bản như xem xét, bảo đảm tính hợp hiến của các đạo luật và
điều ước quốc tế, giải quyết tranh chấp về thẩm quyền giữa các cơ quan nhà nước
ở trung ương và địa phương, giải thích Hiến pháp, xem xét tính hợp hiến của cuộc
trưng cầu dân ý, của cuộc bầu cử…
Loại ý kiến thứ ba cho rằng, việc chưa nên thành lập Toà án Hiến pháp vì chưa
phù hợp với điều kiện thực tế của Việt Nam cũng có nhiều điểm hợp lý, nhất là
phù hợp với điều kiện thực tế Việt Nam, song cần thoát ra quy định hiện tại, tìm ra
những điểm hợp lý từ kinh nghiệm của nước ngoài để vận dụng vào Việt Nam.
Nếu thành lập Toà án Hiến pháp thì cũng chưa thể tách cơ quan này ra khỏi Quốc
hội và bước đầu chỉ nên giao một số quyền như: quyền tài pháp đối với văn bản…
Xây dựng một cơ chế bảo hiến hiệu quả, phù hợp với đặc điểm kinh tế, chính trị,
văn hoá, xã hội của đất nước là vấn đề mà Đảng và Nhà nước đặc biệt quan tâm,
nhất là trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt
Nam. Giám sát và bảo vệ Hiến pháp, bảo đảm tính tối thượng của Hiến pháp trong
việc điều chỉnh các quan hệ xã hội chính là nhằm tôn trọng và bảo đảm các quyền
con người, quyền công dân, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa ở nước ta. Chính vì
vậy, việc xây dựng cơ chế bảo hiến ở Việt Nam là vấn đề cấp thiết và quan trọng.
Sau 3 ngày thảo luận sôi nổi và chất lượng, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Văn
Yểu, Trưởng ban Công tác lập pháp của Quốc hội đã tóm tắt một số ý kiến thông
qua những trao đổi của các chuyên gia về định hướng nghiên cứu, hoàn thiện cơ
chế bảo hiến ở Việt Nam:
Một là, việc xây dựng và hoàn thiện cơ chế bảo hiến phải phù hợp với các đặc
điểm của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam của nhân dân, do nhân
dân và vì nhân dân, trong đó đặc điểm quan trọng nhất là: Nhà nước ta không thừa
nhận “tam quyền phân lập” mà chúng ta khẳng định quyền lực nhà nước là thống