năng động, dồi dào sinh lực hơn. Lão Trang
như một nghịch lý sống động làm cho
Khổng Mạnh lộ hết chỗ nhân vi cứng nhắc
của họ. Triết học phương Đông không còn
chỉ đóng khung trong các vấn đề thực tiễn:
nhân sinh quan, chính trị luận mà bắt đầu
đề cập một vấn đề rất cốt lõi là vũ trụ quan,
xoay quanh nó có hai cái đích mà bao
nhiêu thế hệ triết gia âm thầm hướng tới: vũ
trụ tự nhiên và vũ trụ tâm linh. Lão học và
sau này là Huyền học đã góp phần đưa con
người trở về với thiên nhiên, tắm mình
trong trạng thái hồn toàn, giải phóng con
người khỏi rất nhiều vòng vây lễ nghĩa
cứng nhắc, biến con người-chức năng hay
con người-phận vị thành con người-tự do
tự tại.
Ngoài vòng cương tỏa chân cao thấp,
Trong thú yên hà cuộc tỉnh say.
(Nguyễn Công Trứ)
Lần đầu tiên ở phương Đông, với Lão
học, những phẩm chất nội tại của con
người được đề cao, con người biết vui
sống cái bản năng sống của mình, biết
hưởng cái quyền được làm đúng với sở
thích của mình.
Còn Phật giáo thì mở lối cho con người
đi tìm cái tâm thanh tịnh, đắm vào những
giây phút trầm mặc siêu hình để lấy lại sự
cân bằng tâm trí, không còn bị các loại “giả
tướng” sống-chết, phải-trái, có-không,

(Chúng tôi tạm dịch)
Trong trường kỳ lịch sử chuyên chế
phương Đông, Nho giáo sớm giành được vị
trí độc chuyên, tầng lớp sĩ phu rường cột
của chế độ quân chủ đều xuất thân cửa
Khổng sân Trình, song có một hiện tượng lý
thú là nhà nho dù ở thời đại nào cũng vậy,
không mấy khi trung thành với chỉ một hệ tư
tưởng Nho giáo. Họ vừa là tín đồ của
Khổng Phu tử cũng vừa là tín đồ của Phật
Lão. Nho giáo cung cấp cho họ những
phương châm hành xử để làm một người
kinh bang tế thế, còn Phật Lão lại là chỗ
dựa để họ thoát khỏi gánh nặng của con
người chức phận, hòa nhập vào thiên
nhiên, tìm thú vui tiêu sái, giải thoát mọi
phiền muộn của cuộc đời bể khổ, trở lại sự
tự do, trở lại là mình.
5.
Ý nghĩa của cuộc đấu tranh phát huy
tương đối luận và giải lý tính Nho giáo của
các trào lưu Lão học và Phật học còn để
lại nhiều kinh nghiệm quý giá cho chúng ta
hôm nay, trong yêu cầu kiếm tìm một mẫu
số chung của thời buổi toàn cầu hóa, thời
buổi thiên nhiên bị xâm hại đến cùng kiệt,
thời buổi bài toán “tự do và tăng trưởng”
đang chưa có đáp số cuối cùng. Chúng ta
đã từng rút được không ít bài học thấm thía
về sự cả tin vào ý chí của một thời vốn

bằng “lý trí thông thái”, Tây cũng như Đông,
đã lần lượt làm đá lát đường dẫn con
người xuống địa ngục. Giới hạn trong
nhiều cảnh ngộ “đắt giá” mà chúng ta từng
là người trong cuộc, liệu diễn dịch và quy
nạp thật đúng logique kể cả logique biện
chứng, có giải quyết được gì chăng? Tạm
lấy một ví dụ ngẫu nhiên và hơi thô thiển:
trước những chuyện đau lòng “đấu cha tố
mẹ” trong Cải cách ruộng đất cách đây hơn
50 năm, logique hình thức - và ngay cả