TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ, ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG - SỐ 6(35).2009

107
PHÓNG SỰ BÁO CHÍ VÀ PHÓNG SỰ VĂN HỌC -
ĐƯỜNG BIÊN THỂ TÀI
LITERATURE REPORT AND NEWSPAPER REPORT-
SIDELINES OF GENRES

Cao Thị Xuân Phượng
Trường Đại học Sư phạm, Đại học Đà Nẵng

TÓM TẮT
Mối quan hệ giữa phóng sự văn học và phóng sự báo chí có thể ví “như hai vòng tròn
cùng giao thoa ở một vòng cung”. Ngoài những điểm gặp gỡ nhau về đối tượng phản ánh, về
tính xác thực và thời sự, giữa chúng có một khoảng cách nhất định bởi sự khác nhau về
phương thức biểu hiện. Phóng sự báo chí chỉ dừng lại ở chức năng thông tin sự kiện, “tường
thuật sự việc một cách trần trụi, không văn hoa”. Còn phóng sự văn học luôn hướng đến sử
dụng một số hình thức biểu đạt của văn chương nhằm tạo sức năng động cho tác phẩm và hấp
dẫn người đọc. Ngoài chức năng thông tin sự kiện, phóng sự văn học còn đảm nhiệm chức
năng thông tin thẩm mỹ.
ABSTRACT
The relationship between a literature report and a newspaper report can be compared
with “the interference of the two circles at an arc”. Apart from the similarities in terms of
reflection, reality and topicality, there are certain gaps between literature and newspaper reports
in respect with their modes of expression. The function of newspaper reports is mainly
concerned with event information “facts are reported nakedly, not in a flowery style”.
Contrarily, literature reports always aim at using some modes of literary expression in view of
creating dynamic contents for writings and fascination for readers. A literary report has not only
an event information function but an aesthetic information function as well.
1. Mở đầu
Vẫn còn nhiều ý kiến xung quanh việc có nên phân chia phóng sự thành phóng

định phong cách người viết phóng sự báo chí: năng động, nhanh nhạy - nhanh nhạy
trong nghe ngóng, dò tìm thông tin và nhanh nhạy, kịp thời chiếm lĩnh và công bố thông
tin vào thời điểm lý tưởng nhất, đem lại hiệu ứng cao nhất.
Là thể loại “nổi bật bằng những sự thật xác thực, dồi dào và nóng hổi”, phóng
sự báo chí được xem như một tư liệu sống có giá trị. Hiện thực được dịch chuyển vào
phóng sự phải là một hiện thực “nguyên vẹn, một hiện thực còn chưa bị “chưng cất”,
chính xác ở từng chi tiết, từng con số, từng địa chỉ . Bàn về đặc trưng của phóng sự,
Trọng Lang cho rằng: “Phóng sự phải đúng và thật. Đúng như một tờ biên bản của một
nhân viên có tuyên thệ để người đọc có thể tự động đi tìm để kiểm soát được ngày, giờ,
địa điểm sự việc đã xảy ra, tên tuổi nhân vật đã tả, cả cái không khí lúc đó. Thật như
một sự việc ghi trong hồ sơ toà án” . Tính xác thực là nguyên tắc, là thước đo giá trị tác
phẩm báo chí. Vì vậy, một điều tối kỵ đối với người viết phóng sự báo chí là anh ta
không được “sản xuất” thông tin, bịa đặt sự kiện, không được di chuyển không gian,
thời gian, không được thay hình, đổi dạng nhân chứng. Phóng sự báo chí không chấp
nhận hư cấu dưới bất cứ hình thức nào, kể cả hư cấu ở những miền không xác định.
Phóng sự báo chí thuyết phục người đọc bằng lôgic của sự thật, “mô tả được hiện thực
điển hình đúng với những phẩm chất tinh thần và bộ mặt của nó, nghĩa là tác phẩm đã
tiếp cận đến với những phạm trù thẩm mỹ” [2, 51].
Xuất phát từ mục đích thông tin sự kiện nên ngôn ngữ phóng sự báo chí có tính
chất thông báo, hướng đến mô tả con người, sự việc. Tường minh, chính xác, cụ
thể,…là đặc trưng của ngôn ngữ phóng sự báo chí. Nếu như phóng sự văn học cho phép
sử dụng “ngôn ngữ của độ không xác định”, thì đối với phóng sự báo chí, mọi sự mơ hồ
về ngôn ngữ, về hình ảnh đều không được chấp nhận. Phóng sự báo chí lôi cuốn người
đọc bởi sự tinh tế trong lựa chọn và sắp xếp sự việc, chi tiết, bởi “cái tầm” trong nhìn
TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ, ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG - SỐ 6(35).2009

109
nhận và đánh giá vấn đề của chủ thể sáng tạo, chớ không phải nhờ vào công nghệ luyện
chữ. Ngôn ngữ phóng sự báo chí “đến thẳng trực tiếp với người đọc, không thông qua
một trung gian nào. Không cần đến những hình thức diễn đạt quanh co gián tiếp, những

ngay từ hôm nay” [4, 189]. Vì l ẽ đó mà câu chuy ện xảy ra hơn 36 năm về trước, đến nay vẫn
còn ý nghĩa thời sự. Sau khi đăng trên tờ The Blade và đoạt giải Pulizer - giải thưởng cao quí
nhất của báo chí Hoa kỳ vào năm 2004, Buried Secrets, Brutal Truth tiếp tục được đăng lại
trên nhi ều tờ báo danh tiếng của Mỹ. Hiện tượng Buried Secrets, Brutal Truth cho thấy khái
niệm thời sự trong phóng sự văn học có thể được hiểu rộng hơn. Thời sự không hẳn là thực
tại. Phóng sự văn học có thể lùi về với những vấn đề của quá khứ, song đó là những vấn đề
đang làm “nhức nhối trí tuệ” cộng đồng.
TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ, ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG - SỐ 6(35).2009

110
Khác với phóng sự báo chí, thời sự và xác thực là yêu cầu tối thượng, phóng sự
văn học “có thể thoát ra khỏi áp lực của người thật, việc thật” để mở rộng biên độ phản
ánh bằng những liên tưởng, tưởng tượng giàu tính thẩm mỹ. So với phóng sự báo chí,
không gian sáng tạo trong phóng sự v ăn học rộng rãi hơn. Ngoài hư cấu kỹ thuật - kỹ
thuật lựa chọn, loại bỏ những gì được xem là thừa thãi, không cần thiết, giống như
“rodin cắt bỏ phần thừa của tảng đá để tạo ra pho tượng”, phóng sự văn học còn được
phép sử dụng hư cấu nghệ thuật ở những thành phần không xác định (thế giới nội tâm
nhân vật, cảnh sắc thiên nhiên). Tuy nhiên, khác với tiểu thuyết và truyện ngắn, hư cấu
trong phóng sự v ăn học không phải là sự tưởng tượng, thêm thắt vô căn cứ. Trong
phóng sự văn học, trường tư duy, liên tưởng của nhà báo như “cánh diều luôn bị sợi dây
giữ chặt với mặt đất”. Phóng sự văn học có thể căn cứ vào “cái lõi của sự thật” để
tưởng tượng, để sáng tạo thêm những chi tiết mới miễn là không làm thay đổi bản chất
của sự kiện.
Phóng sự văn học và phóng sự báo chí còn có thể phân biệt ở cách thức sử dụng
ngôn từ. Để chuyển tải thông tin đến người đọc, phóng sự báo chí chủ yếu sử dụng ngôn
ngữ sự kiện, trong khi đó phóng sự v ăn học có thể chuyên chở hiện thực bằng kênh
ngôn ngữ giàu hình tượng thẩm mỹ, là lớp ngôn ngữ sống động, giàu sắc thái biểu cảm,
hàm ẩn nhiều tầng nghĩa thông qua nghệ thuật sử dụng ẩn dụ, hoán dụ, chơi chữ khá
phổ biến. Được tôi luyện, nung cháy, gọt giũa qua bàn tay tài hoa của người nghệ sĩ,
ngôn ngữ trong phóng sự v ăn học trở nên mềm mại, giàu sức biểu cảm hơn. Nếu ở

hiện lên khá sinh động và sắc nét.
4. Kết luận
Từ những tìm hiểu trên, có thể nhận thấy phóng sự báo chí và phóng sự văn học,
ngoài những điểm giống nhau về đối tượng phản ánh, tính xác thực và thời sự, giữa
chúng vẫn có một khoảng cách nhất định bởi sự khác nhau về phương thức biểu hiện.
Phóng sự báo chí chỉ dừng lại ở chức năng thông tin sự kiện, “tường thuật sự việc một
cách trần trụi, không văn hoa”. Còn phóng sự văn học luôn hướng đến sử dụng một số
hình thức biểu đạt của văn chương nhằm tạo sức năng động cho tác phẩm, hấp dẫn
người đọc. Ngoài chức năng thông tin sự kiện, phóng sự v ăn học còn đảm nhiệm chức
năng thông tin thẩm mỹ.
Tuy nhiên, nhìn lại lịch sử báo chí từ khi xuất hiện đến nay, một điều dễ dàng nhận
thấy là văn học và báo chí quan hệ, gắn bó như hai người bạn đồng hành. Vì thế, sự
phân biệt phóng sự văn học và phóng sự báo chí cũng chỉ ở mức độ tương đối. Thực tế,
phóng sự văn học và phóng sự báo chí thường xuyên có sự chuyển hoá lẫn nhau.

TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1] Đức Dũng, Ký văn học và ký báo chí, Nhà xuất bản Văn hoá Thông tin, Hà Nội ,
2003.
[2] Đức Dũng, Ký báo chí, Nhà xuất bản Thông tấn, Hà Nội, 1992.
[3] Hà Minh Đức, Cơ sở lý luận báo chí đặc tính chung và phong cách, Nhà xuất bản
Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội, 2000.
[4] Michael D. Sallah, Mitch Weiss, Joe Mahr, Bí mật chôn vùi, sự thật tàn bạo, Nhà
xuất bản Trẻ, Tp Hồ Chí Minh, 2005.
[5] Nhiều tác giả, Nghệ thuật viết truyện ngắn và ký, Nhà xuất bản Thanh niên, Hà
Nội, 2000.