Một số quan niệm cổ điển về xã hội dân sự Trong lịch sử sinh thành của khái niệm "xã hội dân sự" nơi các nhà tư tưởng cổ
điển Tây phương, người ta có thể nhận thấy rằng diễn trình biến chuyển của khái
niệm này thực ra biểu hiện những sự thay đổi trong các quan điểm lý thuyết về các
mối quan hệ giữa các lĩnh vực chính trị, kinh tế và xã hội, đặc biệt là mối quan hệ
giữa nhà nước với xã hội. Quá trình biến chuyển này xét về đại thể đã trải qua bốn
quan niệm khác nhau: từ (1) quan niệm đồng hóa xã hội dân sự với nhà nước/quốc
gia qua Thomas Hobbes, John Locke và Jean-Jacques Rousseau vào các thế kỷ
XVI-XVIII, (2) quan niệm xã hội dân sự là xã hội thị trường với Bernard
Mandeville, Adam Ferguson và Adam Smith vào các thế kỷ XVII-XIX, (3) quan
niệm xã hội dân sự tách khỏi nhà nước với Immanuel Kant, Benjamin Constant
vào các thế kỷ XVIII-XIX, đến (4) quan niệm xã hội dân sự là xã hội thị dân hay
xã hội tư sản với Georg Hegel, Karl Marx, Friedrich Engels và Antonio Gramsci
vào các thế kỷ XIX-XX.
Trong tiếng Việt, các cụm từ "xã hội dân sự" và "xã hội công dân" thường được
dùng để biểu thị khái niệm civil society trong tiếng Anh, société civile trong tiếng
Pháp, hay bürgerliche Gesellschaft trong tiếng Đức.
Thực ra, tính từ civil (dân sự, hay dân chính, hay thuộc về lĩnh vực công dân) có
thể mang những ý nghĩa khác nhau tùy theo văn cảnh sử dụng. Nó có thể được
hiểu là đối lập với cái gì thuộc về tôn giáo (religious), đối lập với lĩnh vực quân sự
(military), hay trong luật học là đối lập với hình sự (penal) hay thương mại
(commercial), trong chiến tranh thì được hiểu là nội chiến (civil war) đối lập với
chiến tranh với ngoại bang, hay còn có thể hiểu theo nghĩa là văn minh, lịch sự
(cùng gốc với chữ civilized) đối lập với cái gì hoang dã, thô lỗ, và cuối cùng cũng
có nghĩa là lĩnh vực dân sự đối lập với lĩnh vực chính trị (political).
Trong tiếng Đức, tính từ bürgerliche (trong cụm từ bürgerliche Gesellschaft mà
Georg F. Hegel và Karl Marx sử dụng) xuất phát từ chữ Bürger (tương ứng với
chữ bourgeois trong tiếng Pháp hay tiếng Anh) là một thuật ngữ khó tìm được một
chữ tương đương duy nhất trong tiếng Việt, và cần được hiểu và được dịch theo

Trong bài viết này, chúng tôi sẽ điểm lại các quan niệm của một số tác giả cổ điển
Tây phương về xã hội dân sự.
Theo Guy Berger, tựu trung chúng ta có thể phân biệt được sáu quan niệm chủ yếu
sau đây về xã hội dân sự (société civile):[2]
Trước hết là quan niệm theo truyền thống Aristoteles do Thomas d’Aquin lấy lại
và khai triển, đó là quan niệm về một tập hợp con người hoàn chỉnh, có thể tự nuôi
sống mình, mang mục tiêu đem lại hạnh phúc trần thế cho con người và sự hòa
thuận giữa các thành viên với nhau.
Thứ hai là các định nghĩa của Hobbes, Locke và Rousseau. Xã hội dân sự là một
tập hợp con người ở trình độ cao, phát sinh từ ý chí của các cá nhân và được thiết
lập vì lợi ích chung nhằm giúp cho các cá nhân và gia đình thoát ra khỏi tình trạng
tự nhiên (état de nature).
Thứ ba là định nghĩa của Hegel. Xã hội dân sự là một giai đoạn của trật tự đạo
đức, được thiết lập trong kỷ nguyên hiện đại, nằm giữa tập hợp tự nhiên là gia
đình và nhà nước.
Thứ tư là định nghĩa của Marx: đó là một xã hội phi chính trị được cấu trúc bởi
các quan hệ kinh tế và hệ thống các giai cấp.
Thứ năm là định nghĩa của Gramsci: đó là toàn bộ các định chế và các nhóm xã
hội chi phối và thống lãnh hệ tư tưởng.
Thứ sáu là quan niệm của các nhà tư tưởng Ba Lan khi họ phê phán chế độ toàn
trị: xã hội dân sự là toàn thể xã hội với tất cả các thành tố của mình trong chừng
mực mà những thành tố này chỉ theo đuổi những mục tiêu tự nhiên.
Ở La Mã vào thế kỷ thứ nhất trước Công nguyên, Cicero (106-43 trước Công
nguyên) đã từng dùng từ societas civilis (tiếng La-tinh) để nói về res publica (có
nghĩa là việc công, nhà nước, hay đời sống chính trị) hoặc nói về đô thị, xét như
một thực thể được hợp nhất trong cùng một nền luật pháp: "Lex est civilis
societatis vinculum" ("Luật pháp là sợi dây liên kết xã hội dân sự" (De Republica,
I, 32). Đối với Cicero, societas civilis là cộng đồng được tổ chức về mặt chính trị
và về mặt pháp lý, khác với nhân loại nói chung hay xã hội con người nói chung
(xem Rangeon, 1986, tr. 11).

nên một trật tự chính trị ổn định và thuận hòa. Hobbes phân biệt "xã hội dân sự"
một mặt với tình trạng tự nhiên trong đó "mọi người chống lại mọi người" (Bellum
omnium contra omnes), và mặt khác, với những xã hội tự nhiên mà Hobbes cho là
được cấu tạo nên bởi các gia đình (xem Rangeon, 1986, tr. 11-12).
Nhà luật học và sử học người Đức Samuel Pufendorf (1632-1694) trong quyển De
jure naturae et gentium (Bàn về luật pháp của tự nhiên và của người dân) đã phát
triển ý tưởng của Hobbes và đồng hóa xã hội dân sự với nhà nước/quốc gia
(Rangeon, 1986, tr. 12).
Cũng đi theo chiều hướng của Hobbes và Pufendorf, nhà triết học người Anh John
Locke (1632-1704) cũng phân biệt giữa xã hội dân sự vốn là cái "được thiết lập",
"được cấu tạo", với tình trạng tự nhiên vốn là nơi chứa đựng nhiều cái xấu. Tuy
nhiên, nếu Hobbes coi xã hội dân sự có mục tiêu đầu tiên là đảm bảo sự thuận hòa
và sự an ninh cho các thành viên, thì Locke lại coi "mục tiêu chính yếu [của xã hội
dân sự] là bảo vệ quyền sở hữu" (Of political or civil society, 1690). Như vậy,
theo Locke, "xã hội dân sự", ngoài trật tự pháp lý (hay chính trị, như trong định
nghĩa của Hobbes), còn mang ý nghĩa của một trật tự kinh tế (Rangeon, 1986, tr.
13-14).
Tương tự như Hobbes và Locke, nhà triết học Pháp Jean-Jacques Rousseau (1712-
1778) cũng gắn liền xã hội dân sự với nhà nước/quốc gia, nhưng nhấn mạnh thêm
khía cạnh sở hữu tư nhân: "Người đầu tiên nào có một miếng đất rào kín và biết
nói được rằng đất này là của tôi thì đó là kẻ sáng lập thực thụ của xã hội dân sự"
(Discours sur l'origine et les fondements de l'inégalité parmi les hommes, 1755)
(dẫn lại theo Rangeon, 1986, tr. 14).
2. Xã hội dân sự là xã hội thị trường
Năm 1714, Bernard Mandeville (1670-1733), một nhà tư tưởng gốc Hà Lan sinh
sống ở Anh, xuất bản tác phẩm The Fable of the Bees (Ngụ ngôn về những con
ong), trong đó ông đưa ra một quan niệm mới về xã hội dân sự, coi đây là nơi của
các lợi ích và các nhu cầu. P.F. Moreau viết như sau: "Theo Mandeville, thuật ngữ
xã hội dân sự vốn từ lâu được coi là đồng nghĩa với xã hội chính trị có xu hướng
tách ra khỏi ý nghĩa này và biểu thị vô số những mối quan hệ trao đổi, tiêu thụ và

(Rangeon, 1986, tr. 17-18).