Hình thức cấu trúc nhà nước đơn nhất và
hình thức cấu trúc nhà nước liên bang I/TỔNG QUAN VỀ HÌNH THỨC NHÀ NƯỚC
Hình thức nhà nước là cách thức tổ chức quyền lực nhà nước và các phương pháp
để thực hiện quyền lực nhà nước.
Có quan điểm cho rằng hình thức nhà nước được hợp thành từ hai yếu tố là hình
thức chính thể và hình thức cấu trúc nhà nước. Bên cạnh đó, cũng có quan điểm
cho rằng, ngoài hai yếu tố trên hình thức nhà nước còn bao gồm yếu tố chế độ
chính trị.
Trong đó, hình thức chính thể và hình thức cấu trúc nhà nước phản ánh cách thức
tổ chức quyền lực nhà nước còn chế độ chính trị phản ánh phương pháp thực hiện
quyền lực nhà nước.
SƠ ĐỒ HÌNH THỨC NHÀ NƯỚC II/ KHÁI NIỆM VÀ PHÂN LOẠI
1/ Khái niệm hình thức cấu trúc nhà nước
Hình thức cấu trúc nhà nước là sự cấu tạo nhà nước thành các đơn vị hành chính
lãnh thổ và xác lập những mối quan hệ qua lại giữa chúng với nhau, giữa trung
ương với địa phương.
Hình thức cấu trúc nhà nước phản ánh việc tổ chức quyền lực nhà nước theo chiều
dọc từ trung ương xuống địa phương.
Ghi chú:
Đơn vị hành chính lãnh thổ là bộ phận hợp thành lãnh thổ của nhà nước, có địa
giới hành chính riêng, có cơ quan nhà nước tương ứng được thành lập để tổ chức
thực hiện quyền lực nhà nước.
Việc xác lập mối quan hệ giữa các cơ quan nhà nước của trung ương và địa
phương là việc xác định thẩm quyền giữa chúng với nhau, các thẩm quyền này thể
hiện sự tác động giữa các cơ quan nhà nước trung ương với cơ quan nhà nước địa

1. Nhà nước đơn nhất
+ Xét về đối tượng (dân cư & lãnh thổ)
- Lãnh thổ toàn vẹn thống nhất
- Chủ quyền quốc gia chung, chỉ có 1 chủ thể duy nhất có quyền quyết định những
vấn đề đối nội & đối ngoại của đất nước.
Ví dụ: Tại Việt Nam, Quốc Hội là cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất có quyền
quyết định những vấn đề đối nội & đối ngoại của đất nước
+ Xét về phạm vi (đối nội & đối ngoại)
+ Quốc tịch :
- Có 1 quốc tịch
+ Hệ thống cơ quan nhà nước :
- Hệ thống cơ quan quyền lực và quản lý chung, thống nhất từ TW đến địa phương
Ví dụ: Sơ đồ BMNN ở Việt Nam (Phụ lục 1) thể hiện cơ cấu tổ chức của chính
quyền thống nhất theo chiều dọc từ TW xuống địa phương.
+ Hệ thống pháp luật (HTPL)
- HTPL thống nhất điều chỉnh các quan hệ xã hội, thực hiện chức năng, nhiệm vụ
của Nhà nước
Ví dụ: Tại Anh có hệ thống một chính quyền. Quốc hội có quyền tối hậu về tất cả
mọi sự việc xẩy ra trong nước Anh. Tuy Quốc hội có ủy quyền cho chính quyền
địa phương nhưng Quốc hội có thể bắt buộc các thành phố và quận hạt làm các
điều mà Quốc hội thấy thích hợp; nếu muốn quốc hội còn có thể bãi bỏ hay thay
đổi ranh giới của địa phương
Ưu điểm
- Mô hình tạo ra sự ổn định về an ninh chính trị
Nhược điểm
- Thiếu sự linh hoạt trong phát triển kinh tế => là môi trường tốt của tham nhũng
2. Nhà nước liên bang
+ Xét về đối tượng (dân cư & lãnh thổ)
- Hợp thành từ 2 hoặc nhiều nhà nước thành viên => Lãnh thổ của nhà nước liên
bang bao gồm lãnh thổ của các nhà nước thành viên

Ví dụ: Tại Mỹ, Luật của chính quyền liên bang, tại Washington D.C., áp dụng cho
tất cả người dân sống tại Mỹ. Còn luật của từng tiểu bang trong số 50 tiểu bang thì
chỉ áp dụng cho tiểu bang.
Ưu điểm
- Mô hình năng động
Nhược điểm
- Khó có sự ổn định
IV/ MỘT SỐ NHÀ NƯỚC LIÊN BANG ĐIỂN HÌNH
1/ Hợp chủng quốc Hoa Kỳ
a) Nguyên nhân hình thành
- Nhà nước liên bang Hoa Kỳ được hình thành từng bước từ 13 thuộc địa độc lập,
liên minh với nhau chống một kẻ thù chung. Các thuộc địa lúc đầu chỉ cùng hội
họp để chia sẻ khó khăn, sau đó do sức ép của cuộc cách mạng họ cùng nhau đóng
góp xây dựng quân đội chung. Tiếp theo, các thuộc địa đã xây dựng các điều
khoản để hình thành Hợp bang, nhưng do những vấn đề kinh tế, xã hội, đối ngoại
nảy sinh, sự ra đời của một nhà nước liên bang là cần thiết.
- Các thuộc địa liên kết với nhau thành liên bang bởi một số nguyên nhân sau:
+ Thứ nhất, họ cùng phải chống một kẻ thù chung là đế quốc Anh, quân đội Anh,
nên các thuộc địa phải liên minh về mặt quân sự để cùng nhau chiến đấu.
+ Thứ hai, các chính sách của Anh đối với các thuộc địa này là tương đối giống
nhau, họ có nhiều vấn đề chung cần giải quyết, khiến các thuộc địa có thể dễ dàng
ngồi cùng nhau bàn bạc giải quyết.
+ Thứ ba, thành phần dân cư của các thuộc địa này đều là những người gặp khó
khăn phải rời bỏ quê hương nên tinh thần tương trợ giúp đỡ nhau là một phần văn
hóa của họ.
+ Lý do cuối cùng là những lợi ích kinh tế mà một chính quyền liên bang mạnh
đem lại, đó là đồng tiền chung, thương mại giữa các bang dễ dàng và chính sách
đối ngoại thống nhất.
b / Quá trình hình thành, phát triển và tồn tại
- Quá trình hình thành liên bang Hoa Kỳ diễn ra tương đối chậm chạp, cụ thể là

thuộc vào nhau trong thương mại, trao đổi hàng hóa, nhưng lại rất khó đồng nhất
với nhau.
+ Thứ ba, trong các bang của nước Mỹ, không có bang nào đủ mạnh để có thể dẫn
dắt hoặc thôn tính các bang khác.
- Một trong những nguyên nhân để Liên bang Hoa Kỳ tồn tại là cách thức tổ chức
quyền lực:
+ Tổ chức quyền lực theo chế độ tam quyền phân lập: quyền lập pháp thuộc về
Quốc hội, quyền hành pháp thuộc về chính phủ đứng đầu là Tổng thống và quyền
tư pháp thuộc về tòa án tối cao.
Ngành Lập pháp Quốc hội Hoa kỳ gồm hai viện: Thượng viện và Hạ viện
Ngành Hành pháp gồm có: Tổng thống, Phó tổng thống và Nội các của Tổng
thống
Ngành Tư pháp gồm có: Toà án tối cao, các tòa án dưới và các tòa án đặc biệt.
+ Các cơ quan nhà nước liên bang Mỹ hoạt động trên nguyên tắc “kiểm soát và
cân bằng” nhằm không ngành nào can chiếm ảnh hưởng hay vượt quyền chính
phủ.
2/ Liên bang Xô Viết
a/ Nguyên nhân hình thành
+ Sự hình thành Liên Xô gắn liền với sự sụp đổ của Đế quốc Nga (là một nhà
nước tồn tại từ năm 1721 cho đến khi tuyên bố thành một nước cộng hòa tháng 8
năm 1917) trong Thế chiến thứ nhất và hoạt động của Đảng Cộng sản Nga
(Bolshevik) do Lenin đứng đầu.
+ Vào đầu thế kỷ XX, Đế quốc Nga là một cường quốc ở Châu Âu có tiềm lực đất
đai và dân số to lớn nhưng trình độ phát triển kinh tế - xã hội còn lạc hậu xa so với
các cường quốc châu Âu khác. Xã hội ẩn chứa nhiều mâu thuẫn gay gắt không
được giải tỏa: xã hội Nga là xã hội chuyên chế độc tài của quý tộc và tư sản lớn, tự
do tư tưởng bị bóp nghẹt không làm hài lòng giới trí thức, trung lưu thành thị và
giới tư sản quý tộc nhỏ; giai cấp công nhân bị bóc lột nặng nề nhất trong số các
nước ở châu Âu. Nước Nga lại là nơi có phong trào Marxist cấp tiến mạnh nhất,
do Lenin đứng đầu với đảng Bolshevik chủ trương làm cách mạng xã hội chủ

Gregory, Lenin và các đảng viên Bolshevik lãnh đạo các Xô viết làm Cách mạng
tháng Mười lập chính quyền Xô viết của công, nông, binh. Chính quyền lập tức
ban hành sắc lệnh về hòa bình, sắc lệnh về ruộng đất và ra khỏi chiến tranh với các
điều kiện rất ngặt nghèo của phía Đức (Hòa ước Brest-Litovsk). Ngay sau Cách
mạng tháng Mười, nước Nga rơi vào thời kỳ nội chiến cực kỳ đẫm máu (1918-
1922). Phía cách mạng là công nhân, binh sỹ cách mạng và một bộ phận nông dân,
bên kia là các lực lượng phản cách mạng gồm bảo hoàng, thành phần trí thức,
trung lưu thành thị, sỹ quan, một bộ phận nông dân, người Cô Dắc Phe phản
cách mạng còn nhận được sự giúp đỡ của các quốc gia châu Âu. Đặc trưng của
cuộc nội chiến là tính ác liệt không khoan nhượng. Đến cuối năm 1920 về cơ bản
các lực lượng phản cách mạng đã thất bại, chính quyền Xô viết được thành lập
trên toàn lãnh thổ còn lại của Đế quốc Nga.
Trong quá trình đấu tranh cách mạng giành chính quyền và bảo vệ chính quyền Xô
Viết, nhân dân các dân tộc Xô Viết đã thiết lập Khối liên minh dân tộc trên các
lĩnh vực chính trị, quân sự, ngoại giao. Năm 1922 lãnh thổ nước Nga trước đây đã
thành lập 06 nước cộng hòa Xô Viết (Nga, Ucraina, Belaruxia, Adecbaidan,
Acmenia, Grrudia) và một số nước cộng hòa tự trị. Đây chính là tiền đề cho việc
thành lập liên bang Xô Viết
Các nước cộng hòa nhận thấy, các hiệp ước và sự liên minh chưa đủ mạnh để đáp
ứng yêu cầu xây dựng chính trị xã hội và bảo vệ tổ quốc. Sự thành lập nhà nước
liên bang cộng hòa XHCN là tất yếu khách quan của các nước cộng hòa và phù
hợp với nguyện vọng của nhân dân. Việc thiết lập đó dựa trên 2 nguyên tắc: tự
nguyện, bình đẳng và hợp tác, giúp đỡ lẫn nhau.
b) Quá trình tồn tại và phát triển
+ Liên Xô bao gồm 15 nước cộng hòa
+ Hiến pháp liên bang quy định cụ thể quyền hạn cơ bản của các cơ quan nhà
nước tối cao Liên Xô, chế độ bầu cử dân chủ, quyền tự do gia nhập và tách khỏi
liên bang, quy định các vấn đề trong lĩnh vực quốc phòng, ngoại giao, kinh tế, tài
chính.
+ Cơ quan quyền lực tối cao của Liên Xô gồm 02 viện có quyền ngang nhau: Xô

CHXHCNXV Liên bang Nga (SFSR Liên bang Nga), tất cả các nước cộng hòa
đều có những đảng cộng sản của riêng mình, những đảng cộng sản này là một
phần của Đảng Cộng sản Liên Xô. Tất cả những nước cộng hòa cũ hiện nay đã trở
thành các quốc gia độc lập, 12 quốc gia trong số 15 nước cộng hòa cũ (trừ 3 nước
Baltic) đều tham gia vào một tổ chức sau khi Liên Xô tan rã có tên là Cộng đồng
các Quốc gia Độc lập (tiếng Nga: SNG, tiếng Anh: CIS).
+ Liên bang Nga là sự hợp thành của một lượng lớn các chủ thể hành chính cấp
liên bang, tổng cộng là 83 đơn vị hợp thành (chủ thể). Tại Nga có 21 nước cộng
hòa , 46 tỉnh, 4 quốc gia ly khai, 1 tỉnh tự trị và 9 khu tự trị Ngoài các đơn vị hành
chính này còn 2 thành phố trực thuộc trung ương (Moskva và Sankt-Peterburg).
V/ MỘT SỐ HÌNH THỨC KHÁC 1/ Nhà nước Liên minh
Nhà nước liên minh là sự kết hợp tạm thời của các nhà nước với nhau nhằm thực
hiện những nhiệm vụ và mục tiêu nhất định. Sau khi hoàn thành nhiệm vụ và đạt
được mục đích, Nhà nước Liên minh tự giải tán hoặc chuyển thành Nhà nước Liên
bang.
Ví dụ: Hợp chủng quốc Hoa Kỳ từ năm 1776-1787 là nhà nước liên minh, sau đó
đã trở thành nhà nước liên bang.
* Dấu hiệu nhận biết:
- Liên kết tạm thời giữa các nhà nước. Khi gia nhập nhà nước liên minh thì các
nước thành viên có thể hưởng nhiều quyền lợi về kinh tế, giáo dục, y tế và cùng
nhau ký kết các hiệp ước để giữ được mối quan hệ bền vững cùng thuận lợi.
- Văn bản do nhà nước liên minh ban hành phải được các nước thành viên phê
chuẩn mới có hiệu lực trên phạm vi lãnh thổ của nhà nước liên minh.
Ví dụ: Sự thành lập liên minh EU, để đi đến sự thống nhất cho sự tồn tại lâu dài
thì các nước trong EU đã ký nhiều hiệp ước như: Hiệp ước Maastricht (Hiệp ước
Liên hiệp châu Âu) hay hiệp ước Amsterdam, Schengen, Nice. Thành lập liên
minh kinh tế và tiền tệ, với một đơn vị tiền tệ chung và một ngân hàng trung ương
độc lập, thành lập một liên minh chính trị bao gồm việc thực hiện một chính sách
đối ngoại và an ninh chung để tiến tới có chính sách phòng thủ chung, tăng cường
hợp tác về cảnh sát và luật pháp. Đồng thời cũng để duy trì sự đoàn kết trong nhà

chính phủ riêng tồn tại không theo mong muốn của chính phủ trung ương và có
thể bị đơn phương hủy bỏ. Trong khi một liên bang thông thường được thiết lập
bởi một hiệp ước giữa một số tiểu bang độc lập, thì tại một quốc gia đơn nhất các
lãnh thổ có chính phủ riêng thường được thiết lập thông qua sự chuyển giao quyền
lực tức là chính phủ trung ương chính thức đồng ý giao quyền tự trị cho cho một
lãnh thổ phụ thuộc hoàn toàn trước đây. Vì vậy các liên bang thường được thành
lập một cách tự nguyện từ 'cấp dưới' trong khi việc chuyển giao quyền tự trị lại
được đưa ra từ 'cấp trên'.
Liên bang trên thực tế
Sự khác biệt giữa một liên bang và một quốc gia đơn nhất thường không rõ ràng.
Một quốc gia đơn nhất có thể rất giống với liên bang về cấu trúc và chính phủ
trung ương vừa có thể có quyền về mặt lý thuyết để hủy bỏ quyền tự trị của một
lãnh thổ có chính phủ riêng nhưng về mặt chính trị lại rất khó để thực thi điều đó.
Các lãnh thổ tự trị của một số quốc gia đơn nhất thường muốn nhiều quyền tự trị
hơn ở một số liên bang. Vì lẽ đó, đôi khi có tranh cãi trong việc coi một số quốc
gia đơn nhất là liên bang trên thực tế.
Vương quốc Tây Ban Nha
Tây Ban Nha là một liên bang trên thực tế bởi vì nó trao nhiều quyền cho chính
phủ các khu tự trị hơn so với hầu hết các liên bang khác. Đối với nghị viện Tây
Ban Nha, việc bãi bỏ quyền tự trị của các vùng như Galicia, Catalonia hoặc xứ
Basque, hay đối với Chính phủ Vương quốc Anh việc đơn phương hủy bỏ cơ quan
lập pháp của xứ Wales, Bắc Ireland hoặc Scotland hầu như là một sự bất khả thi
chính trị mặc dù không có một rào cản nào về pháp lý. Hơn nữa, một số vùng như
Navarra hoặc xứ Basque có đầy đủ khả năng kiểm soát thuế và chi tiêu, chuyển
một phần nhỏ cho chính phủ trung ương để phục vụ các mục đích công (quân đội,
quan hệ quốc tế, chính sách vĩ mô).
Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa
Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa là một kiểu liên bang trên thực tế mặc dù không có
quy định chính thức xuất phát từ quyền lực được trao rộng rãi cho các tỉnh một
cách không chính thức để thực thi các quan hệ kinh tế và chính sách quốc gia. Kết

ương không được ban hành bất cứ chỉ thị nào liên quan đến việc thực hiện các
chức năng tự quản của địa phương.
Đây là một khái niệm hoàn toàn mới mà các nước hiện nay đang có xu hướng
hướng đến. Một trong những lý do cơ bản là do mô hình nhà nước nó phát huy hết
tính năng động, sáng tạo của địa phương, trao quyền chủ động cho địa phương.