63
TẠP CHÍ KHOA HỌC, Đại học Huế, Số 51, 2009 Ý THỨC PHÁP QUYỀN VÀ VIỆC TĂNG CƯỜNG GIÁO DỤC
Ý TH
ỨC PHÁP QUYỀN Ở NƯỚC TA HIỆN NAY
Đỗ Thành Đô, Nguyễn Văn Hoà
Đại học Huế
TÓM TẮT
Ý thức pháp quyền là toàn bộ các tư tưởng, quan điểm của một giai cấp về bản chất và
vai trò của pháp luật, về quyền và nghĩa vụ của nhà nước, các tổ chức xã hội và công dân, về
tính hợp pháp và không hợp pháp của hành vi con người trong xã hội.
Ý thức pháp quyền chính là sự phản ánh thái độ của giai cấp đối với quyền lực nhà
nước và pháp luật, phản ánh lợi ích giai cấp, là nhận thức lí luận về pháp luật.
Ý thức pháp quyền có vai trò đặc biệt quan trọng trong đời sống xã hội. Nó là một
trong những nguồn cung cấp nội dung, chất liệu cho đời sống tinh thần của xã hội; là cơ sở,
động lực thúc đy việc thực hiện pháp luật. Sự tuân thủ và tôn trọng pháp luật của con người
trong xã hội phụ thuộc phần nhiều vào ý pháp quyền của họ. Vì vậy, tăng cường giáo dục ý thức
pháp quyền chính là một trong những đều kiện tiên quyết tạo lập một cơ sở vững chắc cho một
hệ thống pháp luật vững mạnh và đạt hiệu quả cao trong việc thực thi.
I. Đặt vấn đề
V
ới tính cách là một hình thái ý thức xã hội ra đời và tồn tại cùng với xã hội có
giai c
ấp, ý thức pháp quyền là cơ sở để mỗi quốc gia xây dựng hệ thống pháp luật, quản
lý xã h
ội, phát triển kinh tế, hội nhập quốc tế, củng cố vị thế trên trường quốc tế, tạo
điều kiện cho cạnh tranh công bằng và bình đẳng; giúp cho mỗi công dân làm chủ cuộc

s
ẽ phát huy mạnh mẽ khi có một môi trường và hệ thống pháp lý hoạt động có hiệu quả
nh
ằm đảm bảo một sân chơi bình đẳng cho mọi người, cho mọi thành phần kinh tế.
Theo quan
điểm của triết học Mác - Lênin, ý thức pháp quyền là một hình thái
ch
ủ yếu của ý thức xã hội, nó ra đời trong xã hội có giai cấp và nhà nước. Ý thức pháp
quy
ền là toàn bộ các tư tưởng, quan điểm của một giai cấp về bản chất và vai trò của
pháp lu
ật, về quyền và nghĩa vụ của nhà nước, các tổ chức xã hội và công dân, về tính
h
ợp pháp và không hợp pháp của hành vi con người trong xã hội. Trong đó, đặc trưng
c
ơ bản nhất của ý thức pháp quyền chính là sự thể hiện trực tiếp và tập trung nhất lợi
ích giai c
ấp. Quan điểm này đã chỉ rõ những nội dung chủ yếu như sau:
Th
ứ nhất, ý thức pháp quyền là một trong những hình thái chủ yếu của ý thức xã
h
ội trong xã hội có giai cấp. Ý thức pháp quyền chỉ có thể ra đời trong xã hội có giai
c
ấp và nhà nước, bản chất của ý thức pháp quyền là tính giai cấp, là mối quan hệ và
m
ục tiêu của các giai cấp, của các lực lượng trong việc giành, giữ và sử dụng quyền lực
nhà n
ước và pháp luật trong việc bảo vệ lợi ích của giai cấp mình. Giai cấp nắm chính
quy
ền không những củng cố địa vị thống trị của mình về kinh tế bằng các luật lệ, mà

ật
Thứ ba, ý thức pháp quyền chính là thái độ của giai cấp đối với quyền lực nhà
n
ước. Trong xã hội có giai cấp đối kháng, do lợi ích cơ bản của các giai cấp mâu thuẫn
v
ới nhau, mâu thuẫn đó dẫn đến hình thành nên những tư tưởng đối lập nhau trong xã
hội. Trong xã hội đó, nhà nước luôn là công cụ, phương tiện cơ bản duy nhất và tối 65
thượng để bảo vệ có hiệu quả lợi ích của giai cấp mình, bảo đảm cho quyền lực chính trị
c
ủa giai cấp. Trên cơ sở đó mà các giai cấp hiện tồn đều có các thái độ, quan điểm cụ
th
ể đối với nhà nước đương thời. Như vậy, quyền lực của giai cấp cầm quyền bao giờ
c
ũng được tổ chức thành nhà nước, quyền lực nhà nước là một bộ phận quan trọng nhất
c
ủa quyền lực chính trị. Về thực chất, quyền lực nhà nước chính là quyền lực của giai
c
ấp thống trị trong xã hội, được thực thi và đảm bảo trong đời sống xã hội bằng cả hệ
th
ống chuyên chính do giai cấp đó lập ra, để tổ chức quản lí xã hội theo ý chí và lợi ích
c
ủa giai cấp mình.
T
ăng cường công tác giáo dục ý thức pháp quyền ở nước ta hiện nay chính là
nh
ằm góp phần giúp cho nhân dân nắm được bản chất của Nhà nước pháp quyền xã hội
ch

ng
ười trong xã hội. Đặc biệt là trong giai đoạn đất nước ta đang tiếp tục hoàn thiện thể
ch
ế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, chủ động và tích cực hội nhập kinh
t
ế quốc tế; đy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa gắn với kinh tế tri thức thì việc giáo
d
ục ý thức pháp quyền lại càng trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.
Đất nước ta đang trong tiến trình đổi mới, mục tiêu “dân giàu, nước mạnh, xã
h
ội công bằng, dân chủ, văn minh” vừa là ý nguyện của Đảng, Nhà nước vừa phản ánh
nguy
ện vọng của nhân dân. Một trong những biện pháp để thực hiện mục tiêu chiến
l
ược đó là chúng ta phải xây dựng và hoàn thiện bộ máy nhà nước pháp quyền xã hội
ch
ủ nghĩa. Để làm được điều đó, đòi hỏi chúng ta phải luôn luôn quan tâm đến việc giáo
d
ục ý thức pháp quyền cho các tầng lớp nhân dân - một trong những nhiệm vụ quan
tr
ọng, một khâu không thể thiếu trong quá trình xây dựng và thực hiện pháp luật, hướng
đến xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện
nay. Xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa chính là nhằm xây dựng một chế 66
độ dân chủ cho nhân dân. “Xây dựng cơ chế vận hành của Nhà nước pháp quyền xã hội
ch
ủ nghĩa, bảo đảm nguyên tắc tất cả quyền lực nhà nước đều thuộc về nhân dân ” [2,
126]. M

Qu
ốc hội luật hóa thành Hiến pháp, pháp luật. Giáo dục ý thức pháp quyền còn tạo ra
nh
ững điều kiện cho công dân thực thi quyền tự do, dân chủ.
Cùng v
ới sự phát triển của đời sống xã hội, ý thức pháp quyền ngày càng phát
tri
ển để đạt đến tầm cao là văn hóa pháp lí. Văn hóa pháp lí được hiểu là, nếu ý thức
pháp quy
ền mà trong nó bao hàm cả quá trình giáo dục, nâng cao nhận thức về pháp
lu
ật, thì ở tầm văn hóa pháp lí, pháp luật trở thành giá trị, thành chuNn mực phổ quát mà
m
ọi chủ thể trong xã hội tự giác thực hiện, tự lấy đó soi sáng cho hành vi của mình có
tính pháp lí hay không, có phù h
ợp với cộng đồng xã hội hay không, có tương thích với
các giá tr
ị khác ngoài pháp luật hay không Khi đó, văn hóa pháp lí không những còn
bao hàm nh
ững quy định nhằm quản lý công dân, cách thức tổ chức xã hội, mà còn bao
hàm nh
ững giá trị chung gắn kết mọi thành viên trong xã hội, mà trong đó có cả những
giá tr
ị đạo đức của xã hội.
C
ũng cần phải nói thêm rằng, nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa mà chúng
ta
đang xây dựng khác về chất so với nhà nước pháp quyền tư sản. Sự khác biệt đó vừa
th
ể hiện ở bản chất giai cấp của nhà nước ta, vừa thể hiện ở bản chất của Hiến pháp và

xã h
ội chủ nghĩa; về sự thể hiện trực tiếp và tập trung nhất lợi ích của giai cấp công
nhân và nhân dân lao
động. Công tác giáo dục này diễn ra trong bối cảnh khi Đảng ta
đang tập trung đNy nhanh việc xây dựng, hoàn thiện hệ thống thể chế, pháp luật, đặc biệt
là kinh t
ế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và các thể chế về nhà nước pháp
quy
ền xã hội chủ nghĩa; đNy mạnh công tác giáo dục nói chung và giáo dục tư tưởng,
chính tr
ị, pháp luật nói riêng được quan tâm nhằm nâng cao trình độ dân trí, phục vụ
cho s
ự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.
III. K
ết luận
Qua những nội dung phân tích trên đây, có thể thấy rằng ý thức pháp quyền có
vai trò
đặc biệt quan trọng trong đời sống xã hội. Nó là một trong những nguồn cung
c
ấp nội dung, chất liệu cho đời sống pháp luật của xã hội; là cơ sở, động lực thúc đy
vi
ệc thực hiện pháp luật trong đời sống xã hội. Sự tuân thủ và tôn trọng pháp luật của
con ng
ười trong xã hội phụ thuộc vào phần nhiều vào ý thức pháp quyền của con người.
Ý th
ức pháp quyền của các chủ thể càng cao thì sự tuân thủ pháp luật, sử dụng pháp luật,
ch
ấp hành pháp luật của họ càng đúng đắn. Ngược lại, nếu ý thức pháp quyền thấp thì
vi
ệc tổ chức thực thi pháp luật càng kém hiệu quả. Chính vì vậy, việc giáo dục và bồi

4. Trần Thành, Vấn đề xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện
nay, Tạp chí Triết học, 4, 2008.

JURISDICTION CONSCIOUNESS AND THE ENHANCEMENT OF
JURISDICTION CONSCIOUSNESS EDUCATION IN VIETNAM NOWADAYS
Do Thanh Do, Nguyen Van Hoa
Hue University

SUMMARY
Jurisdiction consciousness includes all the ideologies and perspectives of a social
class on the nature and role of the laws, on rights and obligations of the State, social
organizations and citizens, and on the legality and illegality of human acts in society.
Jurisdiction consciousness is the reflection of a class’s attitude towards the state power
and law, of the class benefits and of theoretical consciousness of law.
Jurisdiction consciousness occupies a crucial role in social life. It is a source that
provides content and material for the intellectual life of the society, and a foundation and
motivation for law enforcement. People's compliance with and respect for the law in society
mainly rely on their jurisdiction consciousness. Therefore, the enhancement of jurisdiction
consciousness education is one of the pre-conditions