Truyện Kiều dân gian hoá trong
tộc người Kinh ở Trung Quốc – Tiếp
cận từ góc nhìn nhân loại học văn hoá
Người Kinh tức người Việt, hiện là một trong số 55 dân tộc thiểu số
của Trung Quốc. Người Kinh di cư sang đất Trung Quốc vào năm Lê Hồng
Thuận thứ 3 đời Lê Tương Dực, - tương đương niên hiệu Minh Vũ Tông,
Chính Đức thứ 6, tức năm 1511. Theo thống kê dân số năm 2000, thì tộc
người Kinh ở Trung Quốc hiện có 22.500 người, riêng ở Quảng Tây có
21.000 người, tập trung hầu hết ở ba làng đảo Vạn Vĩ, Sơn Tâm, Vu Đầu,
thường gọi chung là Tam Đảo (hoặc Kinh Đảo), nay thuộc trấn Giang Bình,
thành phố Đông Hưng, tỉnh Quảng Tây, Trung Quốc. Ba làng đảo này nằm
trong vịnh Bắc Bộ, thuộc biển Nam Trung Quốc, hiện đã trở thành vùng bán
đảo, do từ năm 1971-1975, nhân dân đã đắp đê chắn biển tạo thành con
đường nối liền vùng đảo với vùng nội địa. Khi di cư sang Trung Quốc,
người Kinh đã mang theo cả một số phong tục tập quán của người Việt, và
trong gần 500 năm cư trú bên ngoài biên giới tổ quốc, người Kinh vẫn còn
bảo lưu được một số hình thức văn hoá cổ hay nói theo thuật ngữ của
Unesco, đó là di sản văn hoá phi vật thể như: truyện kể dân gian, ca dao
tục ngữ, các tục lệ cổ truyền, hát đám cưới, ngôn ngữ song âm tiết (la thi/
quả thị, la na/quả na, la dưa/ quả dừa…), đặc biệt là hình thức diễn xướng
truyện Nôm ở kháp đình (đình hát) v.v… Đây là hiện tượng văn hoá - lịch
sử quý hiếm mà các nhà nhân loại học văn hoá gọi là hoá thạch ngoại biên
(fossilisation périphérique/ peripheral fossiligation), hoặc còn gọi là hoạt hoá
thạch như cách gọi của giới nhân loại học Trung Quốc. Có thể nói, vùng
Kinh Đảo chính là một cầu trường lý tưởng để nghiên cứu hiện tượng hoá
thạch ngoại biên trong văn hóa tộc người.
Trong số những truyện thơ Nôm, thường được gọi là truyện Nôm, thì
tất cả các truyện Nôm bình dân như Tống Trân và Trần Cúc Hoa (tức
truyện Tống Trân Cúc Hoa ở Việt Nam), nhưDương Lễ và Lưu Bình (tức
truyện Lưu Bình Dương Lễ ở Việt Nam) khi lưu truyền trong tộc người Kinh
đều có truyện kể văn xuôi, truyện cổ tÍch tương ứng, mà truyện nào cũng có

Đến ngày mồng 10 tháng 6 nông lịch là ngày hội hát đối đáp ở kháp
đình (đình làng) của tộc người Kinh, Kim Trọng mượn cớ đi lễ tổ để tới đình
làng dự hội. Song tại đình làng chàng Kim không tìm thấy A Kiều. Chàng
thẫn thờ như kẻ mất hồn, đi thất thểu ra ngoài làng, ngồi bệt dưới gốc cây
đa cổ thụ, bỗng chàng ngồi phải một cái thoa gài tóc bằng vàng, chàng cầm
lên xem thì nhận ra đó là cái thoa của A Kiều.
Lúc ấy A Kiều cũng đang cúi đầu bước tới để tìm cái thoa. Thế là hai
người có dịp gặp gỡ, cùng thề thốt kết làm vợ chồng. Kim Trọng về nhà, xin
cha đi cầu hôn. Cha chàng trách mắng chàng sớm nghĩ tới việc yêu
đương, lệnh cho chàng nếu không thi đỗ Trạng Nguyên thì suốt đời không
cho lấy vợ.
Kim Trọng vội vã lên đường đi thi, nhờ người mang thư cho A Kiều,
hẹn rằng sau khi thi đỗ sẽ về cưới nàng làm vợ.
Bấy giờ có một lái buôn ở trọ nhà A Kiều, hắn thấy A Kiều xinh đẹp
bèn xin cha nàng cho được kết hôn với nàng. Nhưng bị cự tuyệt. Hắn liền
hối lộ quan huyện, rồi tố cáo rằng cha A Kiều đã ăn cắp tơ lụa của hắn. Tên
quan huyện bèn sai lính tới khám xét và lấy hết của cải của nhà tài chủ họ
Nguyễn, lại đánh đập cha A Kiều rất dã man. A Kiều đành phải nhận lời lấy
tên lái buôn để cứu cha. Rồi nàng tháo đôi khuyên tai mà Kim Trọng đã
đính ước đưa cho A Vân, và dặn em phải thay chị chăm lo cho chàng Kim.
Người lái buôn đưa A Kiều đi theo, nàng tuyệt thực để tự tử. Người lái
buôn thấy vậy bèn bán A Kiều cho một quan viên ở Kinh thành để làm nàng
hầu.
Cha con tên quan viên nọ tranh nhau nhận A Kiều làm tỳ nữ riêng.
Còn các người vợ của hai cha con quan viên thì mượn cớ ấy đánh đập A
Kiều tơi tả. Nàng uất ức tìm con đường chết nhưng được mẹ lão quan viên
cứu thoát. Ông bố quan viên biết chuyện, trách mắng con trai, con dâu. Thế
là bọn vợ của hai cha con quan viên cùng thông đồng lập mưu đem bán A
Kiều cho lầu xanh. Mụ chủ lầu xanh dạy A Kiều các cách đưa đón khách
cùng kỹ thuật đàn hát, và ép nàng phải tiếp khách. Dần dần A Kiều trở

(1984) thì đã không còn ai biết diễn xướng truyện thơ này nữa. Sau đây
chúng ta hãy xem xét một đoạn kể lại cảnh tượng chàng Kim Trọng đi tìm
nàng A Kiều trong dịp lễ hội ở đình làng:
“Mồng 10 tháng 6, mọi người náo nức tới đình làng tế lễ tổ tông. Kim
Trọng mượn cớ tới dự hội đình để mong gặp A Kiều. Nhưng khi tới nơi thì
chỉ thấy đông đặc những người là người mà chẳng thấy A Kiều đâu. Kim
Trọng ngó nghiêng khắp chốn mà vẫn chẳng thấy nàng, nghĩ rằng nàng
không muốn đến gặp chàng. Càng nghĩ Kim Trọng càng thấy đau lòng,
trong khi mọi người cười nói rộn ràng thì chàng đành ôm mối tình si thất
thểu đi ra khỏi làng. Kim Trọng tới một gốc đa cổ thụ, bèn ngồi xuống đó,
bất chợt chàng thấy đùi đau nhói, thì ra chàng ngồi phải chiếc thoa vàng.
Vừa nhặt lên, chàng nhận ra ngay đó là chiếc thoa của nàng A Kiều. Kim
Trọng vừa mừng vừa lo, đang định đi tìm thì ngay lúc đó, nàng A Kiều
đang cúi gầm đầu đi tìm thoa cũng vừa tới chỗ Kim Trọng. Thế là hai người
gặp nhau, Kim Trọng bèn cất tiếng ca rằng:
… Vô ý đánh rơi vàng xuống đất
Có lòng tìm vàng đến hỏi anh…
Nhận được thoa rồi chớ cài chặt tơ tình,
Tiếng ca của Kim Trọng vừa mới dứt thì A Kiều hát đáp lại ngay:
… Rơi vàng bấy lâu lòng bồn chồn
Gần đây tơ tình khó cài chặt
Nên nỗi ngẩn ngơ như mất hồn.
Chàng Kim nghe rồi mừng đến phát điên, vội vàng chạy tới gần A
Kiều. Thì ra A Kiều từ sau khi chia tay với Kim Trọng, nàng cũng rất nhớ
Kim Trọng, song vì gia pháp nghiêm ngặt, nên nàng không dám đi gặp Kim
Trọng. Do đó, lúc này nàng cũng phải mượn cớ đi dự hội đình để có dịp
gặp Kim Trọng. Nhưng vì không gặp được Kim Trọng, lại không tiện tìm
kiếm ở chỗ đông người, nên A Kiều đành âm thầm tới gốc đa ngồi khóc
than. Được một lát, A Kiều sợ người nhà đi tìm, nên nàng vội về nhà, chẳng
ngờ lúc đứng lên thì đánh rơi chiếc thoa vàng mà không biết, sau phát hiện

cơ sở Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm Tài Nhân; về cơ bản, nội dung
cốt truyện của hai tác phẩm là tương đồng. Vậy trước hết, chúng ta hãy thử
so sánh nội dung truyện dân gian Kim Trọng và A Kiều với nội dung Truyện
Kiều của Nguyễn Du.
Trong truyện Kim Trọng và A Kiều, tác giả dân gian đã lược bỏ hết
các tình tiết và các nhân vật có liên quan như: Vương Quan (em trai Thuý
Kiều), Mã Giám Sinh, Mã Kiều, Sở Khanh, Thúc Sinh, Hoạn Thư, Khuyển
Ưng, Khuyển Phệ, Hồ Tôn Hiến, Giác Duyên Truyện dân gian đã bỏ hẳn
sự kiện Hồ Tôn Hiến dẹp giặc, và hầu như chỉ tập trung vào câu chuyện
tình ái bi hoan ly hợp giữa Kim Trọng và A Kiều. Về tên nhân vật, Kim
Trọng đã không còn là họ Kim, mà đã biến thành họ Bùi – Bùi Kim Trọng;
Thuý Kiều, Thuý Vân cũng không còn là họ Vương mà đã đổi sang họ
Nguyễn, và lại gọi A Kiều, A Vân theo cách gọi thân mật của người Hán.
Còn Bùi và Nguyễn đều là họ của tộc người Kinh. Về địa điểm, địa danh,
không gian truyện, không còn là Bắc Kinh, Lâm Tri, mà là kháp đình/đình
làng và hội hát đối đáp ở đình làng. Ngoại trừ kinh thành, sông Tiền Đường,
truyện không có địa danh nào cụ thể. Một số tình tiết khác cũng có những
thay đổi nhất định: A Kiều trao đổi tín vật với Kim Trọng không phải tại vườn
nhà mà tại dưới gốc cây đa cổ thụ. Kim Trọng chia tay Kiều đi xa không
phải vì lý do việc tang cho ông chú, mà là vì lên kinh để đi thi. Việc A Kiều
luân lạc vào kỹ viện không phải do cha bị người vu cáo hãm hại, rồi nàng
phải bán mình chuộc cha, mà là do tên lái buôn đến ở trọ hám nhan sắc
của nàng, cầu hôn không được, nên mới vu cáo cha nàng để ép nàng phải
lấy hắn mà cứu cha. Rồi sau đó, vì nàng tuyệt thực tìm cái chết, tên lái
buôn e “mất cả chì lẫn chài” nên đã bán nàng cho một quan viên ở kinh
thành. Tiếp đó, vì hai cha con tên quan viên tranh nhau lấy nàng, nên các
bà vợ của chúng đã đem bán nàng cho kỹ viện. ở truyện dân gian, chúng ta
thấy nhân vật Từ Hải cũng không còn là anh hùng riêng một góc trời, mà đã
biến thành một vị thượng tướng quân, sau khi thành công đã bỏ nghiệp võ
trở về nghiệp buôn. Rồi vì nghe tin giặc nổi lên, Từ Hải uất hận mà chết,

tân chí của Trương Triều sao lục), hoặc Kỷ tiễu trừ Từ Hải bản mạt của
Mao Khôn, v.v Đây là những thiên truyện ngắn mang đậm màu sắc dân
gian, từng lưu truyền rộng rãi ở Trung Quốc thời Minh – Thanh mà ngay cả
Thanh Tâm Tài Nhân khi sáng tạo Kim Vân Kiều truyện cũng đã tiếp nhận
vào trong tác phẩm của mình. Do đó, chúng ta cũng có thể nghĩ rằng loại
truyện truyền kỳ dân gian này phải chăng cũng đã phần nào ảnh hưởng đến
các tác giả tộc người Kinh khi dân gian hoá Truyện Kiều của Nguyễn Du,
nhất là trong môi cảnh văn hóa Hán mà họ đã sinh tồn trên dưới 500 năm.
Đó là thiển kiến của chúng tôi. Còn các học giả Trung Quốc thì cũng
đặt ra một số vấn đề khá lý thú xung quanh truyện dân gian Kim Trọng và A
Kiều của tộc người Kinh ở Quảng Tây. Chẳng hạn như GS. Phó Quang Vũ
(Đại học Vân Nam) thì đưa ra giả thuyết về những tác phẩm quá độ, có tính
chất bắc cầu, giữa Truyện Kiều của Nguyễn Du với truyện dân gian Kim
Trọng và A Kiều của tộc người Kinh. Ông rất mong mỏi được các nhà khoa
học Việt Nam cho biết xem liệu ở Việt Nam có các truyện thơ dân gian và
truyện kể dân gian văn xuôi được sáng tạo từ Truyện Kiều của Nguyễn Du
hay không? Riêng đối với truyện dân gian Kim Trọng và A Kiều, ông tỏ ý lấy
làm tiếc rằng hiện nay trong tộc người Kinh ở Quảng Tây không còn ai biết
hát/ biết diễn xướng như những năm 40 của thế kỷ trước, rằng nếu có
người còn hát được truyện thơ dân gian Kim Trọng và A Kiều, rồi ghi chép
lại, để làm tài liệu so sánh với Truyện Kiều của Nguyễn Du và truyện dân
gian văn xuôi Kim Trọng và A Kiều thì thật là tuyệt vời. Cuối cùng, GS. Phó
Quang Vũ cho rằng truyện thơ của Nguyễn Du vốn dùng thể thơ lục bát
nguyên là lối thơ bình dân/dân gian rất thuận tiện cho việc diễn xướng; do
đó, xét về mặt dân gian hoá Truyện Kiều của Nguyễn Du trong tộc người
Kinh, thì rất có khả năng truyện dân gian bằng văn vần đã ra đời trước, rồi
sau đó mới xuất hiện truyện dân gian văn xuôi Kim Trọng và A Kiều, và tiếp
đó, các dị bản truyện dân gian văn xuôi sẽ xuất hiện muộn hơn nữa.
Còn GS. Trần Ích Nguyên (Đại học Trung Chính, Đài Loan) vốn là một
học giả đầy tâm huyết trong lĩnh vực nghiên cứu so sánh văn học chữ

cầu giữa Truyện Kiều của Nguyễn Du với truyện dân gian Kim Trọng và A
Kiều như GS. Phó Quang Vũ ở Đại học Vân Nam phỏng đoán.
Qua một vài phiến đoạn truyện thơ dân gian Kim Trọng và A Kiều còn
ghi chép được, cho thấy rất gần gũi với nội dung Truyện Kiều của Nguyễn
Du. Điều này chứng tỏ truyện thơ dân gianKim Trọng và A Kiều đã được
dân gian hoá từ truyện thơ lục bát của Nguyễn Du.
(Để đi đến kết luận này, GS. Trần Ích Nguyên đã ghi âm một phiến
đoạn truyện thơ A Kiều do một lão nghệ nhân tộc người Kinh diễn xướng,
sau đó mang đoạn băng ghi âm qua Mỹ, tới Đại học Harvard, nhờ học giả
người Việt Nam là ông Nguyễn Nam khảo chứng, và ông Nam cũng đã xác
nhận ý kiến của GS. Trần Ích Nguyên).
Về tình tiết Từ Hải đi buôn trong trong bản kể Kim Trọng và A Kiều,
ghi chép năm 1984, do chúng tôi giả thiết là các tác giả dân gian ngoài việc
lấy nguồn chủ yếu từ Truyện Kiều của Nguyễn Du, có thể còn chịu ảnh
hưởng nào đó từ nguồn truyền thuyết dân gian ở người Hán chăng? GS.
Trần Ích Nguyên trong khi trao đổi lại, đã đưa ra hai lập luận: một là người
kể chuyện năm đó đã nhớ lầm, kể lầm – hai là có thể người cung cấp tư
liệu điền dã đã đem thân thế của nhân vật Thúc Sinh cũng là nhà buôn để
gán cho nhân vật Từ Hải, và vì không đọc được tiếng Việt cho nên GS.
Trần Ích Nguyên đã lấy câu thơ chữ Hán, theo bản dịch Truyện Kiều của
GS. Hoàng Dật Cầu để chứng minh: “Thường Châu hữu khách đáo tầm
phương/Danh thúc Kỳ Tâm doanh cự thương/Gia bản thư hương Vô TÍch
huyện/Tuỳ đường tác cổ tạm ly hương” (Khách du bỗng có một người/Kỳ
Tâm họ Thúc cũng nòi thư hương/Vốn người huyện TÍch châu
Thường/Theo nghiêm đường mở ngôi hàng Lâm Tri – câu 1275-1278,
Truyện Kiều).
Lập luận của GS. Trần Ích Nguyên có thể do chưa hiểu đúng ý của
chúng tôi. Xét trên bình diện folklore hoá (folklorisation) một kiệt tác văn
học, chúng tôi không hề phủ nhận Kim Trọng và A Kiều bắt nguồn
từ Truyện Kiều của Nguyễn Du. Song nếu lý giải tình tiết Từ Hải đi buôn chỉ