Những vẫn đề lý thuyết của M.
Bakhtin về tính phức điệu
Nhìn trên tổng thể, rõ ràng là ý tưởng trung tâm bộc lộ trong sự lý giải của
Bakhtin chính là việc ông nhấn mạnh “tính phức điệu”, bởi vì chính nhờ “tính
phức điệu” người viết mới có thể nhận thức về đời sống nội tâm của một con
người và làm cho phương pháp sáng tạo của ông trở thành “chủ nghĩa hiện
thực trong ý nghĩa cao nhất”. Chắc chắn sự giải thích này của Bakhtin được
chấp nhận như là một cái nhìn độc đáo, nhưng đó là một quan điểm thiên lệch,
nghĩa là, Bakhtin đề cao tính phức điệu và làm giảm giá trị của độc thoại. Theo
ông, chính nhờ có tính phức điệu mà Dostoevsky đã thành công trong việc
khám phá “con người” trong con người. Quan điểm của nhà tiểu thuyết về con
người là gì? “Tính phức điệu” có phải là con đường duy nhất để có thể đạt tới
mục đích này?
Dostoevsky kết luận rằng “con người” vừa mang tính xã hội vừa mang
tính sinh vật. Chính ông chỉ ra rằng, “con người thuộc về xã hội, nhưng đến
chừng mức có liên quan đến sự phụ thuộc của anh ta, nó không phải là tổng
cộng của tất cả”
(8)
. Ông cũng nói: “người nào cũng phức tạp, và anh ta sâu sắc
như biển cả”; lúc đầu cả thiện và ác vốn hiện hữu trong con người anh ta, và
chủ nghĩa cá nhân cố hữu trong mỗi con người ở xã hội văn minh là vấn đề
khó giũ bỏ. Theo quan điểm của Dostoevsky, “con người là một loại tổ hợp có
thể biến đổi”
(9)
. Con người duy trì sự biến đổi không ngừng. Ngoài ra, trong
suốt quá trình biến đổi của anh ta không thiếu những yếu tố bất ngờ và phi
lôgic. Vì vậy, thay cho việc quan sát anh ta một cách đơn giản và nông cạn,
người viết nên đi sâu vào tâm hồn của anh ta, cố gắng hiểu những trải nghiệm
của anh ta trong những hình thức phong phú của chúng.
Vì con người vốn sinh ra là một cá thể, đồng thời cũng thay đổi không
ngừng, những đòi hỏi này xuất hiện sự mâu thuẫn. Có thể dung hòa những

biểu hiện những thay đổi đột ngột trong trạng thái tâm lý của nhân vật: thể hiện
những rối loạn tâm lý bằng cách ứng dụng trực giác, giấc mơ và ảo giác. Vì
vậy, những tổn thương xuất hiện sau nỗi đau khổ của nhân vật do bị tấn công
chí tử đã được thể hiện rõ ràng. Ngay khi Raskolnikov phạm tội, tinh thần anh
ta rất hoảng loạn: “ Cứ nhìn mặt chúng, mình cũng đủ biết là chúng đã rõ hết
mọi chuyện! Miễn sao xuống lọt cái thang gác! Thế nhỡ chúng nó đã cho cảnh
binh gác ở dưới kia thì sao? Cái gì thế này nhỉ, nước chè à? À, lại còn cả bia
nữa, nửa chai, bia lạnh đấy!
(11)
. Sự chuyển tiếp đột ngột này của ý thức hầu
như rời rạc, nhưng trong thực tế cuộc sống, nó đặc biệt đúng với sự phản
chiếu phi lôgic ý thức của những người đang trong tình trạng tâm lý hoảng loạn.
Hoàn toàn không có sự khác biệt! Khi miêu tả nhân vật này, Dostoevsky đã
dùng đi dùng lại những từ và cụm từ như: “không ý thức”, “không chủ tâm”,
“không cố ý”, “ảo giác”, “bất đồ”, “trực giác”, “đau đớn nhất là tri giác không
nhiều như nhận thức và ý thức”, v.v Tất cả những sự mô tả này làm sâu sắc
thêm rất nhiều những khám phá của ông về tâm hồn con người, hơn nữa,
những diễn tả của ông luôn khuấy động tâm hồn. Tuy vậy, nó tuyệt nhiên
không phải là sự miêu tả “phức điệu”. Còn với những nhân vật phụ, nhà tiểu
thuyết không quên khám phá “Con người” trong họ, song rõ ràng, thay vì áp
dụng tính phức điệu, ông chỉ cố gắng miêu tả sự chân thực nhân tính. Ví dụ,
cư xử tồi tệ, “tàn nhẫn” và “điên rồ”, gã địa chủ Svidrigailov đã từng tùy tiện
lăng mạ người khác, đồng thời cũng rất khắc nghiệt với bản thân mình. Khi
không giành được tình yêu, hắn điên cuồng truy đuổi, và tên vô lại này đã bất
ngờ và bí mật chấm dứt cuộc sống của mình. Thêm nữa, Rabaigev
trong Thằng ngốc luôn làm hết sức mình để xu nịnh, ba hoa liến thoắng trước
đồng tiền, nhưng khi bước vào tranh cãi lý lẽ của anh ta hóa ra không còn
thiển cận nữa hoặc cho dù nó đầy những điều chung chung không thể tránh
khỏi, thỉnh thoảng phảng phất hương vị buồn đau. Tất nhiên, cái chính là bởi
Rabaigev, một gã quỷ quyệt thuộc tầng lớp hạ lưu của thế giới quan phương,

thuyết Phục sinh của ông.Thế giới nghệ thuật của Tolstoy quen thuộc với tất cả,
và nhiều đoạn văn miêu tả tâm lý nhân vật của ông rất xuất sắc và được mọi
người ca tụng. Tóm lại, trong phạm vi khám phá “con người” từ chiều sâu bản
chất của nó, cả Dostoevsky và Tolstoy đều đã đạt tới nhà “hiện thực chủ nghĩa
trong ý nghĩa cao nhất”, nhưng Tolstoy hoàn thiện nó bằng cách tuân thủ
nguyên tắc của “tính động” - phép biện chứng tâm hồn - trong khi Dostoevsky
đạt được điều đó bằng cách đưa lý thuyết “biến đổi” của ông vào thực tiễn, mổ
xẻ không thương tiếc tâm lý con người; họ đi đến cùng một mục tiêu bằng
những con đường khác nhau. Dù rút ra một kết luận như thế, không có nghĩa
là chúng tôi làm mất đi ý nghĩa của “tính phức điệu”. Chắc chắn, “tính phức
điệu” có thể vẫn còn được coi là phương pháp nghệ thuật chính của
Dostoevsky.
Cuối cùng, vấn đề chúng tôi sẽ thảo luận dưới đây là: mối quan hệ giữa
tác giả và nhân vật của anh ta, mức độ độc lập nhân vật nên có là gì? Bakhtin
đã chỉ ra rằng lý lẽ của nhân vật nên có “sự độc lập đặc thù”: “Nó cần được đặt
trong vị thế ngang hàng với tác giả, và nó nên được phối hợp trong một hình
thức đặc biệt với lời lẽ của tác giả và giọng điệu của những nhân vật khác,
những cái có giá trị toàn thể tương đương” (PD, 29-30). Lunacharsky đã rất tán
thành quan điểm này, ông nói rằng, “Hoặc khi Dostoevsky đang kết thúc tiểu
thuyết của ông ấy, hoặc khi ông ấy đã bắt đầu triển khai cốt truyện ngay lúc bắt
đầu và tiếp tục bộc lộ dần dần, quá trình đó có thể diễn ra như thế này: ông ta
không có trước một kế hoạch phát triển rõ ràng và sáng sủa, rất có thể là, giờ
đây chúng ta phải thực sự tiếp xúc với một dạng hiện tượng “phức điệu” có
quan hệ và đan kết với nhau bằng cá tính tự do tuyệt đối”
(14)
(Đây là bình luận
của ông viết năm 1929). Trong những chú thích cho lần xuất bản thứ hai của
cuốn Những vấn đề thi pháp của Dostoevsky
(15)
, Bakhtin đã trích dẫn đoạn văn

đó không phải là sự hiện thân của những ý đồ ban đầu của tác giả? Chắc chắn,
Dostoevsky mong mỏi khôi phục xã hội bằng chính quan điểm này.
Thứ hai, nếu những nhân vật có thể độc lập với tác giả bởi tính khách
quan của bản thân chúng (nghĩa là nhận thức chủ quan của nhân vật có giá trị
khách quan tương đối lớn), vậy thì sự độc lập như thế sẽ đặt hành động chủ
quan của tác giả vào vị trí nào? Trong trường hợp như vậy, nó sẽ không biến
chức năng của tác giả trở thành một sự phản ánh cứng nhắc? Đối với lập luận
này Dostoevsky tuyệt đối không bao giờ đồng ý. Ông nói cái mà sáng tạo văn
học cần “không phải sự chính xác như chụp ảnh mà là cái gì đó lớn hơn,
rộng hơn và sâu hơn. Sự chính xác và chân thực đương nhiên là cần thiết,
nhưng rất ít khi chúng tồn tại đơn lẻ”
(16)
. Ngoài ra, ông cũng không đồng ý việc
người viết bị hạ xuống trình độ của những nhân vật thông thường. Dostoevsky
đã từng tuyên bố, “nghệ sĩ đích thực không nên bị hạ thấp đi dù là với bất kỳ tỷ
lệ nào xuống thân phận giống như thân phận của nhân vật mà họ đã miêu tả
Nếu tác giả có thể châm biếm đôi chút tính tự mãn và sự khờ khạo nhân vật
của anh ta, thì khi ấy nó sẽ gần gũi với người đọc hơn”. Như vậy rõ ràng là quá
nhấn mạnh tính độc lập của nhân vật là trái ngược với ý định ban đầu của
người viết. Theo tôi, nhân vật có thể chỉ được coi là không có cái gì ngoài sự
pha trộn do thần Dớt (Zues) và Prômêtê (Promethues) tạo ra; nghĩa là anh ta
có giá trị tự thân, anh ta độc lập. Nhưng đồng thời, anh ta cũng là kết quả của
nhận thức nghệ thuật của nhà văn, và vì vậy, anh ta lệ thuộc vào sự hạn định
tác giả. Khi điều khiển cư xử và hành động của nhân vật, người viết không
phải ai khác mà chính là người có thể biết hết và làm tất cả với thẩm quyền
toàn năng, dù có một số người viết đương tỏ thái độ hoài nghi về lập luận này.
Khi viết Tội ác và trừng phạt, Dostoevsky đã viết trong cuốn sổ ghi chép của
mình: người viết là “một người biết tất cả và sẽ không trách nhầm người
khác”
(17)