31

TẠP CHÍ KHOA HỌC, Đại học Huế, Số 62A, 2010

NHỮNG CÁI TÔI KỂ CHUYỆN
TRONG TIỂU THUYẾT ĐOÀN MINH PHƯỢNG
Thái Phan Vàng Anh
Trường Đại học Sư phạm, Đại học Huế
TÓM TẮT
Đoàn Minh Phượng sáng tác không nhiều. Thế nhưng, chỉ với 2 tiểu thuyết Và khi tro
bụi và Mưa ở kiếp sau, phong cách của chị đã được định hình. Một trong những đặc điểm nổi
bật ở tiểu thuyết Đoàn Minh Phượng là hình thức trần thuật từ ngôi thứ nhất với kiểu người kể
chuyện xưng tôi. Các nhân vật thường tự kể chuyện về mình, về người khác. Tiểu thuyết Đoàn
Minh Phượng vì vậy thường mang đậm chất tự thuật. Mỗi tác phẩm là một câu chuyện lớn được
dệt nên bởi các câu chuyện nhỏ do các nhân vật xưng tôi kể lại.

1. Tiểu thuyết Đoàn Minh Phượng thuộc dạng tiểu thuyết ngắn và đều được trần
thuật từ ngôi thứ nhất, với tiêu cự hóa nội tại. Chỉ qua hai cuốn tiểu thuyết Và khi tro
bụi, Mưa ở kiếp sau, phong cách Đoàn Minh Phượng đã định hình. Đó là một cách viết
vừa lạnh lùng, vừa nồng ấm với chất triết lí suy tưởng lấp lánh trong từng trang văn.
Những cái tôi kể chuyện trong tác phẩm của Đoàn Minh Phượng đều là sự hóa thân của
nhà văn. Nhân vật của Đoàn Minh Phượng là kiểu nhân vật cô đơn với niềm đau câm
lặng. An My với tâm trạng tha hương, lạc loài đi tìm cái chết để bừng ngộ về lẽ sống
(Và khi tro bụi); Mai, Chi và Quỳnh- những mảnh đời con gái đồng dạng, luôn sống
trong câm lặng (Mưa ở kiếp sau). Nỗi - đau - đàn - bà trở thành một chủ đề lớn xuyên
suốt hai cuốn tiểu thuyết của nhà văn nữ này. Nhân vật của Đoàn Minh Phượng mang
theo nỗi cô đơn thăm thẳm cùng với những giằng xé đầy bi kịch trên hành trình tìm cội
nguồn của chính mình. Để đi sâu vào những trạng thái tâm lí phức tạp của con người
trên hành trình sống, Đoàn Minh Phượng chọn cách kể chuyện từ ngôi thứ nhất. Chỉ có
người kể chuyện với điểm nhìn bên trong mới có thể kể lại tất cả những trải nghiệm,
những gì riêng tư nhất, những hạnh phúc đớn đau, đam mê và kìm nén, hận thù và bao

định. Hành trình đi tìm cái chết của người phụ nữ này trở thành hành trình ngăn chặn
một cái chết khác. Ứng với hai cốt truyện đan lồng vào nhau là hai chủ thể trần thuật
xưng tôi. Tôi – An My [1] - người phụ nữ cô đơn, lạc loài nơi xứ người quyết tâm đi tìm
cái chết. Từ điểm nhìn bên trong, tôi kể về tuổi thơ, về cái chết của bố, về chiến tranh,
về cái chết của đứa em gái nhỏ, về những ngày lang thang đi tìm cái chết… Tôi - người
trực đêm khách sạn [2] kể về bi kịch gia đình mình, cái chết của mẹ, sự mất tích của em
anh ta, nỗi nghi ngờ và căm thù ông bố đã giết mẹ của mình…
Tiểu thuyết của Đoàn Minh Phương thành công ở nghệ thuật trượt điểm nhìn và
“sự chiếu sáng các nhân vật” (Kundera). Tôi - An My và hành trình chối bỏ sự sống;
Tôi- Michael Kempf và hành trình đi tìm sự sống cho bản thân. Cả hai không hề có mối
quan hệ với nhau nhưng gặp gỡ nhau ở một điểm chung là đều chối bỏ quá khứ - một
quá khứ đầy bi kịch. Chỉ có điều, Michael Kempf chối bỏ quá khứ để sống cuộc đời êm
đẹp trong một căn nhà quanh năm có hương thơm. Còn An My trên hành trình chối bỏ
sự sống, chị lại nhớ về quá khứ và cuối cùng khao khát được sống. Giữa ranh giới mong
manh của sự sống và cái chết, An My chợt nghe tiếng gọi vọng về từ tiềm thức, tiếng
của đứa em gái nhỏ đã chết trong chiến tranh. Lần đầu tiên trong suốt hành trình tìm về
tro bụi của mình chị thật sự muốn được sống những ngày và những đêm của mình, chứ
không sống bằng thời gian và trí nhớ của người khác.
33

Qua điểm nhìn hạn chế của người kể chuyện không tin cậy (vì tôi – An My chỉ
tình cờ đọc được chuyện của người trực đêm, có những điều tôi không biết; khi kể về
Kempf, người kể chuyện [1] đứng ở tiêu cự ngoại tại), câu chuyện về người trực đêm
chỉ được nhìn từ một phía. Sau khi đọc được lời ghi chép trong cuốn sổ ghi lại câu
chuyện của Michael Kempf về gia đình mình, tôi lại chìm đắm trong dòng độc thoại nội
tâm: “Tôi thấy rối bời, không đọc tiếp được nữa. Tại sao cuốn sổ này rơi vào tay tôi, và
tôi lại đọc những trang này đúng vào hôm tôi muốn tìm sự thanh bình của một đám
sương mù, lúc tôi muốn phá vỡ cái đường viền quanh tôi, đường viền không ôm ấp gì
trong nó ngoài một nỗi cô đơn tuyệt đối” (tr. 57); “Tôi nhớ tôi đã đi tìm người trực đêm
ở khách sạn nơi anh đã làm để trả lại câu chuyện của anh ấy. Tôi đến quá muộn, anh


Từ điểm nhìn dư luận (Gia đình người không quen, nơi An My tìm đến để tìm
hiểu câu chuyện về người chồng giết vợ): Người vợ: “Cô ta là người không tốt”, “một
người đàn bà vừa đưa người cha vào viện xong thì quay về đón thằng con về ngủ
chung?”; Người chồng: “Sophie là một người tốt. Chỉ có trời mới biết điều đó… Cô ấy
có một tấm lòng làm anh cảm phục.”
Từ điểm nhìn của người kể chuyện – tôi – An Mi, cô giáo Sophie là con người
khó hiểu, vừa ấm áp vừa giá lạnh, vừa chân thật vừa giả dối. Người kể chuyện biết rất ít
về nhân vật này (mặc dù tác giả đã dành hẳn 1/17 chương để miêu tả về cô giáo), người
có vai trò quan trọng trong tấn bi kịch gia đình Michael Kempf nhưng nằm ngoài sự
hiểu biết và tầm kiểm soát của người kể chuyện. Đây là nhân vật duy nhất trong tác
phẩm “không có độc thoại riêng và chỉ được chiếu sáng từ bên ngoài bởi các nhân vật
khác” [5, 93]. Với nhân vật này, An My trở thành người kể chuyện có điểm nhìn hạn
chế. Người kể chuyện (tôi) đôi lúc cũng không biết gì về nhân vật, ngoại trừ cảm giác:
“Tất cả mọi thứ ở đây đều yên lành và đáng yêu. Giọng nói và bàn tay của chị Sophie
thật bao dung, mềm mại và chậm rãi. Vậy mà trong một đôi khoảnh khắc, vẫn có một
thứ gì đó tôi không biết tên làm gợn lên trong tôi một nỗi hoang mang mơ hồ…” (tr. 83).
Sự luân chuyển các điểm nhìn (nhưng về cơ bản vẫn là điểm nhìn bên ngoài) khiến cho
nhân vật không trùng khít với chính nó, câu chuyện trở thành đa chiều. Xây dựng nhân
vật từ điểm nhìn bên ngoài, thiếu điểm nhìn bên trong khiến nhân vật Sophie trở nên
khó hiểu. Độ mở và độ mờ nhòe của cuốn tiểu thuyết một phần là ở nhân vật này. Lối kể
tỉnh lược trong Và khi tro bụi thật đặc sắc. Nó khiến câu chuyện có độ dồn nén, khiến
cho từng nhân vật hiện ra với độ mờ nhòe. Kể về cuộc đời có nhiều bí ẩn của nhân vật
Atina (người vợ bị chồng giết) người kể chuyện đã tỉnh lược đến mức tối đa: “Những gì
tôi tìm được quá hiếm hoi… Một đời người chỉ để lại bốn dòng ngắn viết bằng bút chì
trên lề giấy…” (tr. 135). Bằng cách kể như vậy, mọi chuyện, mọi nhân vật trong tác
phẩm đều mù mờ (Câu chuyện của người trực đêm khách sạn, thằng bé Marcus, người
mẹ và cây đàn hồ cầm; kể cả những chuyện liên quan đến người kể chuyện, những
chuyện tôi đã từng trải qua, từng chứng kiến, tôi cũng kể lại với sự tỉnh lược tối đa (cái
chết của cha nuôi tôi, cái chết và câu nói cuối cùng của em gái tôi).

cuộc sống) cũng tìm đến cái chết như một sự trút bỏ gánh nặng cuộc đời (Blogger).
Nhân vật của Đoàn Minh Phượng sau cuộc hành trình đi tìm cái chết –cũng là hành
trình tìm kiếm và đối diện với bản thể - đã uống 20 viên thuốc ngủ khi đã ý thức thế nào
là sự sống (Và khi tro bụi). Triết lí hiện sinh in đậm dấu ấn trong tiểu thuyết đương đại.
Thực tại hiện tồn trở nên vô nghĩa. Mỗi tác phẩm là một cuộc tìm kiếm bản thể đầy
giằng xé. Số phận An My rồi sẽ ra sao? Liệu mong muốn được sống cuộc sống của
chính mình ở An My có là quá muộn? Đoàn Minh Phượng đã để người đọc tự trả lời.
Điều còn đọng lại sâu xa từ tác phẩm là tâm trạng tha hương, nỗi cô đơn của con người
trong xã hội đương đại, đặc biệt là những triết lí về sống chết. Sự trải nghiệm của nhân
vật người kể chuyện từ ngôi thứ nhất đã đem lại ý nghĩa sâu sắc cho tác phẩm.

TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1]. Bakhtin, M. Lý luận và thi pháp tiểu thuyết (Phạm Vĩnh Cư dịch), Trường viết văn
Nguyễn Du, Hà Nội, 1992.
[2]. Barthes, Roland. Độ không của lối viết (Nguyên Ngọc dịch và giới thiệu), Nxb Hội nhà
văn, Hà Nội, 1997.
[3]. Ilin, I.P. và Tzurganova, E.A. Các khái niệm và thuật ngữ của các trường phái nghiên
cứu văn học ở Tây Âu và Hoa Kỳ thế kỉ XX, Nxb Đại học Quốc gia, Hà Nội, 2003.
36

[4]. Kundera, Milan. Nghệ thuật tiểu thuyết (Nguyên Ngọc dịch), Nxb Đà Nẵng, 1998.
[5]. Kundera, Milan. Tiểu luận (Nguyên Ngọc dịch), Nxb Văn hóa thông tin – Trung tâm
văn hóa ngôn ngữ Đông Tây, Hà Nội, 2001.

THE NARRATIVE EGOES (THE NARRATIVE “I”)
IN FICTION OF DOAN MINH PHUONG
Thai Phan Vang Anh
College of Pedagogy, Hue University
SUMMARY
Doan Minh Phuong has not composed much. However, with just only two ficions: “Va