Song đề truyền thống - hiện đại
trong điểm nhìn nghệ thuật của
truyện giả cổ tích và truyện cũ
vi
ết lại thời đổi mới
1.Chặng đườngvăn học Đổi mới đã trảiqua20năm. Chođến nay, ngườita đã
khôngcònbàn cãinhiều về sự tồn tại và giátrị nghệ thuậtcủa một bộ phận không nhỏ các
truyện ngắn theo phongcách"giả cổ tích" và "Truyện cũ viết lại"; ở đó, một lần nữabài
toán về mối quanhệ giữa hiện đại và truyền thống, kế thừa và cách tân, ảnh hưởng và sáng
tạo, của vănhọc đổi mới lại đặt nhà văntrước nhiều cơ hội và thách thức mới. Công bằng
mà nói, chính sự "hôn phối" ấy đã khiến chothế giới nghệ thuật của vănxuôi đươngđại đã
có thêm những diện mạo,đặc trưng riêngít hoặc khôngcó trongvănhọc 1945-1985.Bài
viết nàysẽ tìm hiểu một vài đặc trưngcủa haibộ phận văn học nàytừ phương diện điểm
nhìn nghệ thuật.
Giả cổ tích-như tên gọi của nó- khôngphảilàtruyện cổ đúngnghĩa;chínhxác hơn,
nóchỉ làmộtthứ truyệncổ của thời hiện đại,mangđầyhơi thở của cuộc sốnghômnay.Tính
chất của truyện cổ làm giả đã tạo cho nhà văn cóđiềukiện thuận lợiđể thể hiện cá tínhđồng
thờibộc lộ quanđiểm,thái độ vàtráchnhiệmcôngdân của mình.Ngườiđọc cũngkhông
mấy khókhăn đểnhận ranhững kĩ thuật"giacông","táichế" của ngườiviết trênnhữngmón
đồ"giả cổ" này.Mườitruyệnngắn trongchùm truyện Nhữngngọn gió HuaTát (Nguyễn
Huy Thiệp)hoặc cáctruyện Hồn Trinhnữ,Khátcủa muôn đời,Nàngtiên xanhxao,Timvỡ
(Võ Thị Hảo)nằm trongtrườnghợpnày.
Khácvới truyện giả cổ tích,truyện cũ viếtlạiphải có điểmtựalàmột truyện dân gian
truyềnthống (của dân tộc hoặc củanhân loại).Trên cơ sở đó,tác giả truyện ngắn đươngđại,
bằngnhậnthứcvà tìnhcảm cá nhân, sẽ có sự lựachọn,đốithoạihoặc đối lập vớitruyền
thống để cósự kế thừahaysángtạo,bổ sungchophùhợp với sự thụ cảmnghệ thuậtcủa độc
giả.Điềunày cóthể nhậnthấy trong nhiều truyện ngắncủa Hoà Vang(NhânSứ,Sự tích
nhữngngày đẹptrời,Bụtmệt),Lê Đạt(Lầuhạc vàng,Cây đàn LongMôn),Lê MinhHà
(Châu Long,An DươngVương,Ngày xưa,cô Tấm ,SơnTinhThuỷTinh,Gióng),v.v Nếu
tiếng nói,quanđiểmcủa người viếttrongtruyện giả cổ tíchthườngnhư một ẩnngữ, một ý
nghĩa hàm ẩnthì sự bộc lộ tư tưởng, tình cảm và quanniệmthẩm mĩ của tácgiả trongtruyện

nhữngđối thoại,nhữngcật vấn của người kể chuyện với độc giả ẩn tàngmà xuất phát điểm
của nó cũng từ những"tình huống có vấn đề" trong hiện tại: "Bọn trẻ chúng tacũng hay
cười khẩy với những ngườigià như thế. Ta khôngbiếtrằng lời nóicủa những người già đôi
khi giống như nhữnglời tiên tri. Người già biếtsợ, có điều sợ không phải làđiều đáng thích
thú gì"(Sói trả thù) Mọi cố gắngcủangười kể chuyện trongviệc tăng cườngdiện tiếp xúc
tối đa với người đọc nhằm hướngtới một dụng ý là hiện tại hoá vàthực tại hoá quá
khứ. Vậy là cái lằn ranhmỏngmanh giữachuyện đời xưa - đời nay, giữa cõihư và cuộcđời
thực tại đã hoàn toàn bị xoá bỏ bởi hệ thống nhữnglời bình luận trữ tình ngoại đề, những
câutriếtlí vặt vãnh"chiêm nghiệm cuộc đời" ngỡ vô thưởngvô phạt đối với sự phát triển
của cốt truyện này. Điềuđó khiến choquá khứ đột ngộtngưng kếtở hiệntại,tiếng ngày xưa
trở thànhtiếngnói của hôm nayvà mai sau,giống"như nhữngngọn gió" rongruổimãi
giữa baola vũ trụ để không ngừngthầm thì vớiconngười nhữngvấn đề không bao giờ xưa
cũ, khiến họ có cảm giác bồng bềnh trôi nổi giữa bất tận thời gianmàchiêm nghiệm về cái
vô cùng vô tận của cuộc sống, củatìnhngười Sự thamgiacủathời gianhiện tại đã đem lại
nhữngý nghĩa sâu sắc,bấtngờ chocái hiện thựccổ xưa, nâng caogiátrị và sức sống của
nó. Chuyện đã quakhông còn gói trọn trong khung thời giantĩnh tại,khép kín; ngược lại,
mangmột chiềusâuvà chiều rộngcủa hiện tại, tươnglai.
Chính vì thế, khác với cổ tích truyền thống, 50% truyện trong Những ngọn gió Hua
Tát có kết thúc không có hậu. Tình hình cũng diễn ra tương tự đối với Ngày xưa, cô Tấm ,
Nàngtiênxanhxao,Hồn trinhnữ,TrươngChi,Tim vỡ Dườngnhư các tác giả muốnnói, sự
hoàn thiện, viên mãn chỉ tồn tại trong huyền thoại; còn cuộc sống, bao giờ cũng vậy, nó đa
dạng, phức tạphơn nhiều bởi những quyluậtnghiệtngã của nó.
Sự độcđáo trong điểm nhìn nghệ thuậtđã giúp nhiều nhàvăn(NguyễnHuyThiệp,
Võ Thị Hảo, Lê MinhHà, Nguyễn MinhSơn, Hoà Vang,Lê Đạt )làm mới hoácổ tíchđể
từ đó nêubật lên nhữngvấnđề vĩnh cửu về cái thiện vàcái ác,về số phận đang dằn vặt
con người hiện đại,giúp họ sốngnhân hậu, hạnh phúc hơn như chính khát vọng màtác
giảNhữngngọn gió HuaTát gửi gắm quanhững dòng giáo đầu của chùm truyện ngắn này:
"Cóthể những truyệncổ ấy nói nhiềuđến nỗi đaukhổ conngười, nhưng chính hiểurõ
nhữngđau khổ ấy mà ở trong tanảy nở rasự sáng suốtđạo đức, lòngcaothượng, tính
người".

nhìn trần thuậtchìmđắm vàoquanđiểm củachủ thể kể. Đối với những thể tự sự này, chủ
thể kể căn bản là chủ thể kể vô hình cho nên khi điểm nhìn trần thuật đặt nơi đối tượng này
thì khoảng cách trần thuậtgiữa chủ thể kể với nhân vật vàcâu chuyện kể thường khá lớn.
Với truyệnngắn theophong cáchgiả cổ tíchvà truyện cũ viếtlại, tình hìnhđã cónhiều
đổi khác. Ở những truyện này,cáchtổ chứcđiểm nhìn trần thuật chủ yếu là đặt nơi tâm trạng
nhân vật. Trong khi đó, truyện cổ truyền thống, do đặc trưng thi pháp và chức năng thể loại,
nên thường chú trọng mô tả sự kiện và hoạt động của nhân vật mà ít hoặc không nương vào
tâm trạng của họ. Đọc bất cứ truyện cổ dân giannào chúng tacũng bắt gặp sự kiệnvàsự kiện.
Sức hấp dẫn của các tác phẩm này thường là ở chỗ lựa chọn chi tiết, xây dựng hình tượng
nhân vật theokiểu "ngoại hiện". Chủ tâm của người viết là sự li kì của cốt truyện, những biến
xảo trong hành động nhân vật, sự bất ngờ của tình huống, sự đắt giá của chi tiết Với truyện
ngắn đương đại, tình hình đã có nhiều biến đổi. Các tác giả hiện nayquantâm nhiều hơn đến
việc tổ chức điểm nhìn trần thuật theo lối đắm chìm vào thế giới nội tâm của nhân vật khi
phản ánh hiện thực. Việc làm này có thể ví như một "chiếu tâm kính" dẫn đến một đặc điểm
nổi bật trong thi pháp dựng truyện: Truyện nương vào tâm trạng con người mà vận
động. Những lúc người kể hướng vào thế giới bên ngoài thường cũng do sự thúc đẩy từ cuộc
sống bên trong. Qua khảo sát, chúng tôi nhận thấy, có đến 97% truyện có điểm nhìn trần
thuật đặt ở tâm trạng con người. Việc xuất hiện điểm nhìn tâm lí ở nhiều truyện như Trương
Chi,Timvỡ,Áođộc,Bụt mệt,Nhân Sứ, Câu hát,Khát của muôn đời,Sự tíchnhữngngày đẹp
trời là một cáchtânđáng ghinhận của văn xuôi đổi mới.
4. Sự luân phiên, phối hợp nhiều điểm nhìn cũng là đặc trưng thường gặp trong
nhiều truyện ngắn theo phong cáchmới mẻ này. Ở đó, góc nhìn, trường quan sát của người
kể chuyện không cố định mà luôn thay đổi theo mọi chiều kích: xa - gần, quá khứ - hiện tại,
chủ quan và khách quan, bên ngoài và bên trong nhân vật làm tăng sự linh hoạt trong tiếp
nhận và tính đa nghĩa của tác phẩm. Việc thay đổi điểm nhìn như thế tạo nên những ô cửa
sổ khác nhau nhìn vào thế giới nhằm đem lại cho tác phẩm sự phức điệu đa âm. Đây cũng
là chiếc "chìa khoá vàng" để người viết dần hé mở bức màn nội tâm của các nhân vật và là
nhân tố thể hiện rõ nét tính hiện đại của văn xuôi hôm nay: "Di động điểm nhìn từ người kể
chuyện sang nhân vật là một khuynh hướng nổi bật của thế kỉ XX, mà độc thoại nội tâm và
dòng tâm tư chínhlà một phương tiện góp phần vào sự đổi mới ấy"

của mộtvị ChúaBiển mà là của một thanh niêntrần thế lần đầu tiên choáng váng trước
tiếng sét ái tình.Điều này tiếp tục được khẳngđịnhkhicuộckénrể kết thúc. Thuỷ Tinh đã
trở thànhvị thần đầu tiên vàcó lẽ làduynhất khôngvượt quanhững thử tháchcủa người
đời. Như một chàng traithất tìnhthực sự, Thuỷ Tinh cứ bâng khuâng, da diếtgiữa haicực
"ngày ấy - bây giờ";"năm năm", "thángtháng", thậm chí từng "phútgiây"của vị thần nước
lúc này được tínhbằng nỗi hoài nhớ Mị Nương. Để rồi cuối cùng, như một hệ quả tất yếu
của tình cảm, Thuỷ Tinh đã "rời bỏ tất cả", ngược Phong Châutìm gặp lạingườixưa. Rõ
ràng,bỏ đi cái vỏ thần thoại,truyện của Hoà Vang cũng là một câu chuyện tình yêu trần thế
vớiđầy đủ những đặc trưng vàbiến thái sốngđộngcủanó.
Tâm trạngvà chân dung conngườiđời thườngcủaThuỷ Tinh cànglộ rõ khingười
viết đặt nhân vậttrongthế đối sánhvớimột thần nhân khác - SơnTinh, đối thủ nặng kí của
chàng. Vị thầnnúi nàykhônghề cóthời giantâm trạng. Việc cướixin đối với Thuỷ Tinh
quantrọngvà thiêngliêng là thế nhưng với Sơn Tinhnó chẳng khiếnnhân vậtmảy may
động lòng.Suốt câu chuyện, mọi thứ diễn ra trongconngười củavị thần núi Tản đều mơ
hồ, khôngđể lại một chút ấn tượngnàovề mặt tâmlí. Chàngchỉ "nghe nói"vuaHùng kén
rể, lại cũng"nghe nóicô con gái vuangoan lắm, đẹp lắm",thế thôi; rồi "chàngđi ngủ, thật
thanhthản, đànghoàng,dáng nằm thật thư tháiuy nghi".Cuộc trăm năm đối vớivị Sơn
thần này khôngphải xuất phát từ trái timmàbị chiphối bởi bộ óctoantínhchilivà tỉnh táo:
"Người thần màlấy convua,thực làmộtviệc hợplẽ". Chínhvìthế, cũngnhư HùngVương,
Sơn Tinhcũng "trọng việc hơntrọngtình".Thêm vàođó, cáchduytrì tìnhyêu,hạnh phúc
của nhân vậtcũngthật khác người:"Đừng để nàng (Mị Nương)thiếu ánhsáng chỉ cóthể
chiếu ra từ mắt ta,từ tâm nãota,ánhsángchưabaogiờ vẩn đục,chưabaogiờ mờ ám".
Tómlại,trước sau Sơn Tinh cũngchỉ là một vị thần nhân "trầm tư, chắc chắn,đầy khôn
ngoan"mà thôi.Như vậy,sự thiếu vắng thời gian tâm lí đã trở thànhtiêu chí quan trọng để
phân định chân dung, tínhcách nhân vật, gópphần bộclộ rõ quan niệm nghệ thuật về con
người củacác cây bútvăn xuôi hôm nay.
Hồi tưởngthườnggắn vớihành vitự nhận thức lại củanhân vật. Lúcnàynhân vật
chủ động làm cáiviệctự phân tích, mổ xẻ thời quá khứ củamình. Cũngnhư trong thực tế,
hành độngtự nhận thứclại chỉ diễn ramột khibản thân đã ít nhiềumắc những sailầm đáng
tiếc,chính vì thế, nó thườnggắnvớitâm trạng ănnăn,thậm chí sám hốicủangười trong

dòng chảy của suynghĩ trào ra,tự nhiên giốngnhư thật.Việc xácđịnhtoạ độ thời gian
bằng cách đưa trực tiếpngười kể vàohoạt độngvà dòngtâm trạng của nhânvật khiến
khoảng cách thời gianvà khônggiangiữa người kể và thế giới chuyệnkể hoànhập làm
một: "Châu Longbướcmải.Bóngxiêu xiêu theochiềunắnghắt.Cái thúngcắp bên hông
nhẹ tênh. Cònnhẹ hơn cả cáingày nàng từ nơi ấy rađi" (Châu Long).Tất cả nhữngyếutố
ấy gópphần làmhiển hiện tính chất tại đây - bâygiờ củacâuchuyện. Ở đó, trong dòngchảy
thời gian,hiệntại,quá khứ, tương laigần như không có mộtsự chuyển tiếp nào.(Đó làhiện
tượng mà người tavẫn gọi là thời gianđồng hiện).Nghĩa là truyệnđã xoáy vào thờihiện tại.
Xuất phát của cả quákhứ và tương laivẫn là từ mộtđiểm củahiện tại, nhờ những cảm giác
sống động, tươi mới của hiện tại.Có thể nói như ĐặngAnhĐào,với những truyện này,
"nếu ví quá khứ như những vòng tròn đồng tâm doviên đá ném xuống trên mặt nước, thì
tâm điểm chỗ viên đá ném xuống,chính là hiện tại"
(2)
.
Hành vi tự nhận thức lại bản thân, tâm trạng ăn năn, sám hối là những biểu hiện ở
mức độ cao của con người tâm lí trong văn học và là "một đặc điểm phổ biến của văn học
hiện đại"
(3)
. Đó là những ngấn nước cuối cùng để nhân vật cởi bỏ nốt những mảnh y trang
huyền thoại còn sót lại để khoác lên mình bộ quần áo vải nâu nồng hương đồng cỏ nội.
Nghĩa là cái khoảng cách giữa nhân vật và người đọc đã hoàn toàn triệt tiêu bởi nhân vật
cũng như vừa mới bước ra từ cuộc sống, và vì sự hạnh phúc của cuộc sống trần gian mà
cất lên tiếng nói của mình. Nói một cách khái quát thì chuyện hôm qua đã thành chuyện
hôm nay, không còn thấy đâu cái bóng dáng "ngày xửa ngày xưa" nữa, tất cả tan hoà giữa
dòng chảy ấm nóng của cuộc đời.
Có khi sự thay đổi điểm nhìn cũng diễn ra ngay trong chính bản thân nhân vật.
Chẳng hạn, sự khác nhau giữa điểm nhìn của Bụt khi ở hạ giới và lúc trở về thiên đình, của
Sạ lúc còn ở làng (trẻ) và saukhiphiêu bạt gianghồ (già), của Tấm, Châu Long, An Dương
Vương trong quá khứ và hiện tại, v.v Sự di động này thường chia làm hai dạng: Hình
tuyến (Những ngọn gió Hua Tát, Khát của muôn đời, Nàng tiên xanh xao, Bụt mệt) và xen

một khúc đàn với những cung bậc liêu trai để ngợi ca một báu vật đã trở thành bất tử của
con người. Đó là tình yêu - “cái quý nhất trên thế gian hay trên thượng giới này”; cũng
giống như ánh sáng của máu, của đau thương, của biệt ly, “nó vĩnh hằng như bầu trời xanh
vậy”.
Có khi cùng một sự vật nhưng lại tồn tại nhiều điểm nhìn với cách nhận xét, bình giá
khác nhau góp phần tạo ra sự dân chủ trong văn học (cách nhìn của người già và trẻ con về
ngôi mộ của Lù, Hếnh trong Nạn dịch, cách nhận xét về những nhân vật trong bộ tứ đi Tây
Trúc thỉnh kinh của những bậc trưởng lão và lũ trẻ ). Phương thức này đã dẫn đến một hệ
quả đặc biệt - đó là sự liên tục di chuyển điểm nhìn của văn xuôi hôm nay. Có thể đó là sự
thay đổi theo không gian: nhảy cóc giữa hai cõi thủy cung, thiên đàng - hạ giới (Bụt mệt,
Nàngtiên cá, Khát của muôn đời,Trận hồng thủy thứ hai, Những nghịch lý của thần Ai-rét);
sự luân phiên giữa hai cực quá khứ và hiện tại (Châu Long, Tim vỡ, Ngày xưa, cô Tấm ) và
nhiều nhất là sự dịch chuyển điểm nhìn nhân vật,đặc biệt là xoáy vào thế giới nội tâm phong
phú. Cái lối tác giả - người kể chuyện như một vị quan tòa phán xét tất cả không ít lúc làm
người đọc chán ngấy. Có cái gì đó cực đoan và phiến diện. Nhiều khi trong một truyện ngắn
bây giờ có đến mấy giọng kể, từ nhiều phía, tự nhiên câu chuyện sinh sắc hẳn lên và có vẻ
thật hơn, hayhơn (Tiếng đàn đáy, Nhân Sứ, Gióng, An Dương Vương ).Tính chất đa thanh
của tác phẩmcàngđượcgia tăng nhờ sự quytụ nhiều điểmnhìn. Đây là nét “tiêu biểu chocác
văn bản tân huyền thoại” (Lại Nguyên Ân). Về tâm lý, một sự việc xảy ra, nếu ta được nghe
nhiều người kể lại, sẽ có cảm giácđầy đủvàtin cậy hơn. Dễ thấyđiều nàytrong Nhân Sứ của
Hòa Vang. Ở truyện này, mỗi lời nói, mỗi hành động của các nhân vật đều thể hiện tâm lí,
tính cách riêng: Sa Tăng nghi ngờ cuộc sống Tây thiên, muốn tìm hạnh phúc nơi trần thế;
PhậtTổ Như Lai:lời của đứcThống phụ chí tôn đầyquyền uy; Tôn Ngộ Không và Bát Giới-
dù đã qua 81 khổ nạn, lên chốn Tây thiên mà cốt cách chẳng khác những ngày đi Tây Trúc
thỉnh kinh, với cái “nhún mình, khẹt khẹt” của Mỹ Hầu Vương và cái bệnh “thíchngủ ngày”
của lão Trư. Còn bọn trẻ con trong đám thường dân thì tâm lí đặc trẻ thơ: thích Tôn Ngộ
Không và không ưa ĐườngTamTạng(vì chorằngông talàconngườilừa dối),v.v Sự xuất
hiện điểm nhìn cùng với nó là ngôn ngữ nhân vật đã khắc hoạ chân thực, sinh động đời sống
tâm lí của con người hiện đại (khát khao hạnh phúc, tình yêu; những băn khoăn, tự vấn trên
hành trình mưu cầu hạnh phúc; những khắc khoải nội tâm trong sự lựa chọn chỗ đứng của