Những đặc điểm về nội dung và nghệ
thuật của truyện cười kết chuỗi Mường
Trải qua lịch sử hình thành và phát triển lâu đời, dân tộc Mường đã
sáng tạo nên một kho tàng văn học dân gian giàu có với sự hiện diện của
nhiều thể loại và nhiều tác phẩm khác nhau. Việc sưu tầm, giới thiệu và
nghiên cứu văn học dân gian Mường đã được tiến hành khá sớm ở hầu
khắp các tác phẩm tiêu biểu thuộc các thể loại: sử thi, truyền thuyết, cổ tích,
truyện thơ, dân ca Tuy nhiên còn một thể loại có nhiều tác phẩm đặc sắc
nhưng lại chưa được giới thiệu và nghiên cứu đầy đủ, đó là truyện cười.
Truyện cười dân gian Mường có lượng tác phẩm dồi dào. Ngoài
những truyện tiếu lâm được sáng tạo và vận dụng linh hoạt thì có một bộ
phận truyện cười được sáng tạo xoay quanh một số nhân vật làm thành các
hệ thống truyện riêng. Những hệ thống truyện này được các nhà nghiên
cứu văn học dân gian gọi với khái niệm truyện cười kết chuỗi. Người
Mường có nhiều truyện cười kết chuỗi và đó cũng là bộ phận truyện cười
tiêu biểu nhất của họ.
Truyện cười kết chuỗi Mường gồm nhiều chuỗi truyện và mỗi chuỗi
được hợp thành từ nhiều truyện khác nhau. Các truyện trong mỗi chuỗi vốn
có khả năng tồn tại độc lập, nhưng chúng liên kết lại với nhau nhờ những
điểm tương đồng về nội dung và hình thức nghệ thuật. Mỗi truyện là một nụ
cười riêng, còn khi liên kết với nhau chúng hình thành nên những “chuỗi
cười liên hoàn” làm cho sắc độ điệu cười trở nên phong phú hơn, ý nghĩa
tiếng cười được thể hiện sâu sắc hơn và sự lôi cuốn, hấp dẫn cũng vì thế
mà được tăng cường.
Truyện cười kết chuỗi Mường được biết đến khá sớm và được một số
nhà nghiên cứu văn hóa sưu tầm, giới thiệu từ những năm 60 của thế kỷ
XX. Tổng hợp kết quả sưu tầm từ đó cho đến nay đã thấy có 5 chuỗi truyện
với 67 truyện lẻ đã được giới thiệu
1
. Cụ thể như sau:
1. Chuỗi truyện về Cuội: 35 truyện

riêng chủ yếu phản ánh các vấn đề xã hội. Truyện cười nói về con người
trong các mối quan hệ và cách hành sử giải quyết các mối quan hệ ấy. Mỗi
một truyện cười chứa đựng một tình huống và cách giải quyết các tình
huống bằng lời nói và hành động của nhân vật. Tiếng cười xuất hiện do
những mâu thuẫn làm xuất hiện khả năng khám phá ra bản chất của đối
tượng. Sau tiếng cười là giá trị nhận thức và thái độ của con người trước
những hiện tượng đời sống.
Truyện cười kết chuỗi Mường chứa đựng nội dung phản ánh mối
quan hệ con người trong xã hội Mường xưa. Đặc điểm xã hội nổi bật trong
truyện cười kết chuỗi Mường là chế độlang đạo, một hình thức tổ chức xã
hội theo thể chế quân chủ phong kiến. Quan hệ trung tâm của xã hội này là
giữa người nông dân với lang, ậu
3
. Đây cũng chính là mối quan hệ xã hội
được phản ánh nhiều nhất trong nội dung của các truyện cười kết chuỗi
Mường.
Bởi là tiếng cười của người bình dân, nên việc nói về quan
hệ lang - dân trong nội dung của các truyện cười kết chuỗi Mường đều
được thể hiện từ góc nhìn, thái độ của dân. Dân không chấp nhận
việc lang, ậu tự cho mình quyền cai trị dân, bóc lột người dân bằng lao dịch
(xâu, nõ), thu tô hiện vật, cướp của dân trắng trợn Dân căm ghét lang,
ậu độc ác (Lang đến nhà như ma đến cửa - Tục ngữ Mường), tham lam,
ngu dốt, hợm mình Vì lẽ ấy, người dân lao động Mường đã đưa lang,
ậu vào trong nội dung các truyện cười và biến chúng thành đối tượng châm
biếm. Đằng sau những nụ cười trào phúng là vấn đề ý thức hệ, là thái độ
phản kháng của người dân lao động với giai cấp thống trị.
Đại biểu cho lực lượng của nhân dân trong cuộc đối đầu với thế
lực lang, ậu là Cuội, Hơm, Cả Ngạt, Ót È. Các nhân vật này xuất thân đều
là những người lao động bình thường, thậm chí hèn kém, nhưng bằng tài trí
của mình, họ đã chủ động tạo ra các tình huống, ứng sử, hành động để lừa,

mình, vì họ nhận thấy bản thân mình cũng có vô vàn cái đáng cười.
Ta gặp nhân vật Cu vì ngốc nghếch mà tạo ra vô số lời nói và
hành động đáng cười. Nào là Cu yêu “của quí” của vợ mà dẫn đến những
việc làm khác thường, thậm chí phi thường - trở thành anh hùng đại phá
quân xâm lược, được lên làm vua(!). Cu ngốc đến nỗi không nhớ nổi tên
làng của vợ, không nhận ra cái bóng của mình dưới nước, không biết làm
thế nào để lấy được nải chuối treo trên ngọn giáo Truyện Cu hướng cái
cười vào chính nhân vật Cu, vào cái ngờ nghệch, ngốc nghếch. Tuy vậy, ý
nghĩa của tiếng cười lại không nhằm đả kích, chì chiết sự ngốc nghếch mà
đơn giản chỉ là để tạo ra tiếng cười vui vẻ nở rộ mang mục đích giải trí mà
thôi. Mặt khác, nếu xét một cách kỹ lưỡng thì cái ngốc của Cu nhiều lúc
chứa đầy “lý sáng”. Có những cách hiểu, ứng sử, hành động của Cu nhiều
khi chỉ mang cái vẻ ngốc nghếch chứ thực ra thì đã nằm trong địa hạt của
sự mẫn tiệp, tinh quái. Chẳng thế mà Cu biết bày cách để sờ được “của
quí” của cô út, buộc cô chấp nhận làm vợ ; tưởng là ngốc, nhưng lại là cái
cớ chính đáng để Cu túm lấy “của quí” của cô hàng xóm ; cái ngốc “ăn
người” của Cu với chỉ bằng hai câu trả lời về sự thăm hỏi sức khỏe của bố
mẹ vợ thì Cu cũng có thể được ăn, được uống những gì mình thích Tất
cả điều đó hàm chứa một ẩn ý sâu xa trong cách nhìn rất linh hoạt về cái
ngốc, sự ngốc. Có lẽ vì thế mà tiếng cười ở truyện Cu dù được xuất hiện
trên nền của cái ngốc song lại không phải là phê phán hay dè bỉu sự ngốc.
Người ta nhận được sau tiếng cười từ chuỗi truyện Cu một sự thả lỏng
hoàn toàn của sự vui vẻ, thư giãn.
Ngoài nội dung xã hội như trên, truyện cười kết chuỗi Mường còn
phản ánh một mối quan hệ khác, ít thấy trong chức năng thể loại truyện
cười, đó là quan hệ con người với tự nhiên. Tự nhiên không phải chỉ được
miêu tả trong vai trò là một chi tiết hỗ trợ gây cười như ở truyện Ba Phi,
truyện Ông Ó của người Kinh, mà tự nhiên được đặt trong mối quan hệ đối
đầu với con người. Con người đã dùng tài, trí để đánh trả, cười nhạo lại các
lực lượng tự nhiên.

thực một cách sâu sắc nhưng lại được diễn trình dưới dạng sản phẩm văn
nghệ nhẹ nhàng, vui vẻ.
Nội dung của tiếng cười phong phú dẫn đến sắc độ điệu cười trong
các truyện cười kết chuỗi Mường cũng thật đa dạng. Cái cười có khi là sự
lên án, phê phán, hạ bệ hay hủy diệt các thế lực xã hội, các lực lượng thiên
nhiên, siêu nhiên, thể hiện vấn đề ý thức hệ, quan điểm giai cấp, nhận thức
về hiện thực khách quan. Cái cười cũng có khi chỉ là để nhạo cái ngờ
ngệch, ngốc nghếch vẫn diễn ra đâu đó trong đời sống hàng ngày và đơn
giản chỉ nhằm để giải trí, vui vẻ. Các sự kiện, tình huống, chi tiết được sử
dụng nhiều khi có sự tính toán chặt chẽ thể hiện sự mẫn tiệp, tinh quái
trong lô gíc trí tuệ, nhưng có khi chỉ là những hiện tượng ứng sử vô tình,
bột phát được cóp nhặt từ cuộc sống. Tất cả những yếu tố nội dung đó đã
làm cho truyện cười kết chuỗi Mường trở nên hấp dẫn và được yêu thích
đặc biệt từ bao đời nay.
2. Đặc điểm nghệ thuật của truyện cười kết chuỗi Mường
2.1. Liên kết chuỗi truyện:
Một chuỗi truyện cười Mường có từ vài truyện (chuỗi truyện Hơm,
chuỗi truyện Cả Ngạt, chuỗi truyện Ót È) đến hàng chục truyện (chuỗi
truyện Cuội, chuỗi truyện Cu). Mỗi truyện thể hiện một chủ đề, nhưng do có
một số điểm thống nhất về nội dung và hình thức nghệ thuật mà các truyện
đã liên kết với nhau tạo thành chuỗi. Qui mô và mức độ liên kết của các
chuỗi khác nhau nhưng nhìn chung chúng đều liên quan đến yếu tố đề tài,
xung đột, nhân vật hay cốt truyện.
Đề tài truyện cười kết chuỗi Mường bao gồm những hiện thực đời
sống của xã hội Mường xưa có chứa đựng các mâu thuẫn quan hệ. Do
chức năng thể loại qui định, phạm vi phản ánh của các truyện tập trung chủ
yếu vào các lĩnh vực mường nước, gia đình, tự nhiên và đó cũng chính là
những đề tài cơ bản của kiểu loại truyện cười kết chuỗi Mường. Số lượng
đề tài không thật nhiều và những bình diện xã hội được phản ánh khá thống
nhất nên các truyện đã được tập hợp lại với nhau, liên kết với nhau hình

trong chuỗi truyện Cu và một số truyện trong chuỗi truyện Cuội là được liên
kết theo phương thức này. Chẳng hạn, có thể tóm lược lại hệ thống 15 cốt
truyện trong chuỗi truyện Cu như sau:
Cu tìm cách sờ được “của quí” của cô út và lấy được cô út làm vợ / Có
vợ thì suốt ngày Cu ôm và sờ “cuả quí”của vợ. Vợ bực mình giả vờ vứt “của
quí” xuống ao. Cu hò tát ao và có dịp giành giật “của quí” của cô hàng
xóm. Vợ phải cho Cu thấy “của quí” của mình vẫn còn nguyên thì Cu mới
thôi / Cu lại chứng nào tật ấy không chịu đi làm, vợ nịnh mãi thì Cu đi phát
nương “rộng bằng mai cua đá” / Vợ bày cách treo bánh chưng khắp rừng
khiến cho Cu phá được nương rất rộng / Nương rộng thì làm cho phượng
hoàng bay mỏi cánh mà rơi xuống! Cu bắt lấy chim và treo vào chân nó một
đoạn cây chuối rồi bảo chim tự bay về nhà Cu cho vợ Cu thịt ra nấu canh.
Cu về tới nhà thấy nước luộc quần áo thì tưởng canh chim phượng hoàng
nên húp lấy húp để / Hôm sau vợ bảo đi đốt nương thì Cu đốt vào chân,
lông chân cháy, bị nóng, chạy vào bụi lau, bụi lau cháy lan ra cả khu rừng,
làm hoãng chết cháy / Cu mang hoãng về làm thịt bên bờ sông, thấy có một
“thằng dưới sông” đòi ăn, Cu vứt tất cả thịt cho nó, chỉ còn phổi là nổi lên thì
tưởng nó đã ăn no không muốn ăn nữa nên vớt đem về cho vợ, vợ bắt Cu
ra mò thịt hoãng về / Vợ bảo Cu đem thịt hoãng biếu bố mẹ vợ. Cu không
nhớ tên làng nên vợ phải bày cho cách mang theo con gà mái, mỗi khi quên
thì đánh vào lưng nó để nó kêu mà nhớ ra / Đến nhà vợ, mẹ vợ hỏi thăm,
Cu trả lời nhưng cũng là đòi ăn đòi uống luôn / Mẹ vợ trèo lên gác bếp lấy
chuối cho Cu, hớ hênh ra làm Cu thấy “của quí” tưởng là mẹ vợ bị đứt rìu,
về bảo vợ, vợ cuống cuồng đi thăm
Nội dung chính của các truyện trong chuỗi truyện Cu khi lược thuật
lại được diễn theo mạch lô gíc có nghĩa. Thực chất đây chính là hiện tượng
liên thông cốt truyện tạo ra một trường hành động rộng lớn cho nhân vật,
hình thành một khuôn khổ thống nhất cho mâu thuẫn được tăng cường, tạo
dựng một cơ chế rộng mở cho sắc độ điệu cười được thể hiện phong phú
và giá trị biểu đạt của tiếng cười trở nên sâu sắc. Nhờ sự liên thông cốt

“bắn mõm chó”, “làm chó giữ nhà” trong chuỗi truyện Cuội đã được sử dụng
để xây dựng thành các cốt truyện độc lập trong chuỗi truyện Hơm.
Nhìn chung việc xây dựng cốt truyện của các truyện cười kết chuỗi
Mường khá đa dạng. Cốt truyện có thể là các sự kiện hiện thực, nhưng có
khi là các mô típ được phát triển nhờ vào sự vận dụng linh hoạt các giá trị
sáng tạo có sẵn trong vốn truyện cổ truyền thống. Kết cấu cốt truyện có khi
chặt chẽ bằng việc sử dụng ít sự kiện, nhưng cũng có khi khá tự do và dễ
dãi do sử dụng nhiều sự kiện, tình tiết làm cho chúng có thể dễ dàng bị tháo
dỡ khỏi cốt truyện để tạo thành một cốt truyện khác độc lập. Bất luận qui
mô và đặc điểm như thế nào đi chăng nữa thì các cốt truyện của truyện
cười kết chuỗi Mường đều thể hiện trọn vẹn một nụ cười, phản ánh hoàn
chỉnh một chủ đề.
2.3. Nhân vật trong truyện cười kết chuỗi Mường:
Do đặc điểm thể loại qui định, cách xây dựng nhân vật trong truyện
cười kết chuỗi Mường nhìn chung khá đơn giản. Nhân vật xuất hiện chủ
yếu thực hiện chức năng hành sử trong một tình huống cười nhất định.
Thực hiện xong chức năng đó, nhân vật cũng đã được xây dựng xong.
Nhân vật trong truyện cười kết chuỗi Mường là loại nhân vật chức năng.
Gắn với chức năng gây cười, nhân vật của truyện cười kết chuỗi
Mường gồm có hai loại: nhân vật là chủ thể gây cười và nhân vật là đối
tượng bị cười. Trong đề tài về mường nước với chủ đề đấu tranh giai cấp,
nhân vật được xây dựng nhằm chở tải vấn đề ý thức hệ nên nhân vật chủ
thể gây cười cũng chính là nhân vật chính diện (Cuội, Hơm, Cả Ngạt, Ót È)
còn nhân vật bị cười là nhân vật phản diện (lang, ậu). Ở đề tài tự nhiên và
đề tài gia đình, nhân vật chỉ xác lập bằng hai chức năng: gây cười và bị
cười. Chủ thể gây cười là Cuội, Hơm, Cả Ngạt, Ót È còn đối tượng bị cười
là Vua Giời, Cuội Giời, hổ, mẹ, cô, chú, người làng
Dù là nhân vật gây cười hay nhân vật bị cười thì các nhân vật
trong truyện cười kết chuỗi Mường đều được xây dựng trên những đặc
điểm chung thống nhất về mặt tính cách - chức năng (nhân vật mang loại

còn được hỗ trợ rất hiệu quả từ việc sử dụng phương thức tạo dựng yếu tố
hài. Phương thức tạo dựng yếu tố hài là phương pháp gây cười có tác
dụng kích nổ khối mâu thuẫn quan hệ làm bung ra tiếng cười, lái tiếng cười
đi đến đích của nó. Phương thức tạo dựng yếu tố hài trong các truyện cười
kết chuỗi Mường là đa dạng và độc đáo.
Phương thức tạo dựng yếu tố hài được sử dụng nhiều hơn cả
trong các truyện cười kết chuỗi Mường là phương thức cái thật và cái giả
lẫn lộn. Cái giả được đem đánh lộn với cái thật. Cái giả được phô ra còn
cái thật ẩn tàng. Khi cái thật hiện nguyên hình thì cũng là lúc đối tượng bị
sập bẫy. Tiếng cười nổ vang sau một hồi nín thở chờ đợi. Kẻ cười thật hả
hê còn kẻ bị cười thì đau đớn, ê chề. Các truyện có sử dụng phương thức
này, như: Cứt chó mật, Bán vịt trời, Túi chữa bệnh mù mắt, Chống cùn,
Mười hai ông cai nà hồn hà hổn hển
Một phương thức khác cũng được sử dụng nhiều lần trong các
truyện cười kết chuỗi Mường là phương thức lý ngay giải quyết việc gian.
Lý ngay do nhân vật gây cười chủ động đặt ra với nhân vật bị cười, nhưng
đó lại là một cái cớ để lợi dụng giải quyết việc gian. Tiến trình vận động sự
việc diễn ra đúng như giao ước đã thống nhất, chỉ có điều nhân vật gây
cười đã chủ động làm một việc gian mà kẻ bị cười đáng thương kia không
biết. Kết cục là kẻ chủ động đã có được những gì mình muốn và nở nụ
cười mãn nguyện, còn kẻ bị động thì nhận lấy thất bại, thậm chí lâm vào thế
khốn cùng. Các truyện được xây dựng theo phương thức này, như: Cuội
trời ngửi rắm, Ỉa đùn thì mất gánh, Nứa sống bỗng thành nứa chết
Trong chuỗi truyện Cuội, có một phương thức tạo yếu tố hài rất
công hiệu như gắn với đặc điểm tính cách của nhân vật này, đó là phương
thức việc gian lừa lòng ngay. Việc gian được tính toán, sắp đặt để cho nó
diễn ra tự nhiên khiến cho đối tượng bị cười mắc bẫy. Kẻ làm việc gian
hoàn toàn chủ động còn kẻ chịu trận thì vốn ngay lòng không phòng bị gì
nên đến khi nhận thức ra thì đã quá muộn và đã nếm đủ đòn lừa. Các
truyện được xây dựng theo phương thức này, như: Làm Cuội cho mà xem,

tự nhiên. Cuối cùng phải nói đến một thủ pháp đặc biệt trong truyện cười
Mường là thủ pháp sử dụng yếu tố tục trong một số truyện Cuội và đặc biệt
là hầu như trong toàn bộ truyện Cu để tạo ra cái cười dân giã mà cũng rất
trẻ trung, tươi mát. Mỗi truyện sử dụng một thủ pháp nhưng cũng có thể sử
dụng nhiều thủ pháp để hỗ trợ và tăng cường sự biến hóa trong việc giải
quyết các mâu thuẫn cười, làm cho tiếng cười được cất lên tự nhiên và ý
nghĩa tiếng cười thể hiện sâu sắc hơn.
Kết luận: Qua tìm hiểu về truyện cười kết chuỗi Mường, chúng tôi
đã thấy được những đặc điểm cơ bản về nội dung và hình thức nghệ thuật
của một kiểu loại truyện cười đặc sắc của người Mường. Truyện cười kết
chuỗi Mường thể hiện một cách sinh động nhận thức, thái độ và cách ứng
xử của người Mường trước hiện thực cuộc sống chứa những mâu thuẫn,
xung đột liên quan đến mối quan hệ của con người với con người và con
người với tự nhiên. Đằng sau tiếng cười là hiện thực cuộc sống quá khứ
của người Mường được hiện hình, là phẩm chất người Mường được bộc
lộ. Những tiếng cười trong các chuỗi truyện cười Mường đem lại cho người
nghe sự thích thú đặc biệt bao nhiêu thì cũng khiến cho họ cảm mến bấy
nhiêu với một dân tộc đã sáng tạo nên những tác phẩm nghệ thuật đặc sắc
và độc đáo này. Người nghe sẽ không khỏi ngạc nhiên nếu biết một dân tộc
vốn “thật thà, niềm nở, hiền lành” như người Mường lại có phẩm chất “biết
cười” và “hay cười” đặc biệt đến như vậy. Thật chí lí khi đọc những dòng
nhận xét của nhà nghiên cứu dân tộc học người Pháp, bà Cuisinier khi nói
về người Mường: “họ ít thông minh nhưng lại có nhiều nét sắc sảo, họ tuy
thô kệch, khiêm tốn, nhẫn nhịn, khuất phục song họ khẳng định những
tính ham mê bằng những hành động mãnh liệt, đặc biệt cách mạng”
4
.
Truyện cười kết chuỗi Mường có thể xem là một sản phẩm sáng tạo tinh
thần thể hiện rõ nét phẩm chất “đặc biệt cách mạng” của người Mường.
Chúng ta thích thú thưởng thức truyện cười kết chuỗi Mường và không