NHỮNG NGUYÊN TẮC XÂY DỰNG CON NGƯỜI MỚI
TRONG TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH
Cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng đã từng viết: Hồ Chí Minh hết sức coi
trọng chiến lược con người. Đối với Hồ Chí Minh con người là mục tiêu, đồng
thời là nhân tố quyết định thành công của cách mạng. Vì thế, Hồ Chí Minh nhấn
mạnh sự cần thiết vũ trang cho giai cấp công nhân, nhân dân lao động và dân tộc
ta những giá trị đạo đức mới để làm nên cuộc đổi đời lịch sử…
Những năm đầu của thế kỷ XX, Chủ tịch Hồ Chí Minh ra đi tìm đường
cứu nước với nguyện vọng “Làm sao cho nước ta được hoàn toàn độc lập, dân
ta được hoàn toàn tự do, đồng bào ai cũng có cơm ăn, áo mặc, ai cũng được
học hành”(
1
). Như vậy, sau khi đất nước được độc lập, chính là việc lo cho con
người, vì con người và con người được đặt vị trí hàng đầu trong công cuộc xây
dựng xã hội, phát triển văn hoá, văn minh. Tư tưởng và hành động của Chủ tịch
Hồ Chí Minh luôn thống nhất, lo cho con người phải đồng thời với việc giáo dục
con người, giáo dục nhân cách con người, xây dựng con người mới Việt Nam xã
hội chủ nghĩa.
1. Tư tưởng Hồ Chí Minh về bản chất con người mới
Hồ Chí Minh đã đưa thế giới quan, nhân sinh quan cộng sản chủ nghĩa
vào những khái niệm đạo đức cổ truyền và biến nó thành những chuẩn mực của
một nền đạo đức mới để giáo dục nhân dân. Con người mới, theo tư tưởng Hồ
Chí Minh, có cấu trúc nhân cách là đức và tài, trong đó đức là nền tảng.
Trong giáo dục đạo đức cho con người, Chủ tịch Hồ Chí Minh nhấn mạnh
trước hết đến lòng yêu nước: Trung với nước, hiếu với dân. Trung, hiếu là
những khái niệm đã có trong tư tưởng đạo đức truyền thống Việt Nam và
phương Đông song có nội dung hạn hẹp: “Trung với vua, hiếu với cha mẹ” phản
ánh bổn phận của dân đối với vua, con đối với cha mẹ. Nhưng quan niệm này đã
được Hồ Chí Minh vận dụng và đưa vào nội dung mới: mối quan hệ và nghĩa vụ
của mỗi cá nhân với cộng đồng, đất nước. Trung với nước, hiếu với dân là phải
gắn bó với dân, gần dân, dựa vào dân, lấy dân làm gốc. Phải nắm vững dân tình,

Chí công vô tư là làm bất cứ việc gì cũng đừng nghĩ đến mình trước, chỉ
biết vì Đảng, vì Tổ quốc, vì nhân dân, vì lợi ích của cách mạng. Thực hành chí
công vô tư là quét sạch chủ nghĩa cá nhân, nâng cao đạo đức cách mạng: “phải
lo trước thiên hạ, vui sau thiên hạ (tiên thiên hạ chi ưu nhi ưu, hậu thiên hạ chi
lạc nhi lạc)”(
2
). Chủ nghĩa cá nhân chỉ biết đến mình, muốn “mọi người vì
mình” là giặc nội xâm, còn nguy hiểm hơn cả giặc ngoại xâm. Hồ Chí Minh
viết: “Một dân tộc, một đảng và mỗi con người, ngày hôm qua là vĩ đại, có sức
hấp dẫn lớn, không nhất định hôm nay vẫn được mọi người yêu mến và ca ngợi,
nếu lòng dạ không trong sáng nữa, nếu sa vào chủ nghĩa cá nhân”(
3
). Người chỉ
rõ chủ nghĩa cá nhân là “một thứ vi trùng rất độc, do nó mà sinh ra các thứ bệnh
rất nguy hiểm” như bệnh tham lam, lười biếng, kiêu ngạo, hiếu danh, thiếu kỷ
luật, óc hẹp hòi, địa phương, óc lãnh tụ. Sự nguy hiểm của chủ nghĩa cá nhân
không phải ở chỗ nó mang gươm mang súng mà vì nó nằm ngay trong các tổ
chức, trong mỗi con người. Với những biểu hiện hết sức cụ thể, xuyên suốt vào
các quan hệ, kể cả quan hệ đời tư, quan hệ lãnh đạo, quản lý và kể cả quan hệ
giữa cán bộ đảng viên với quần chúng, chủ nghĩa cá nhân làm cho các quan hệ
xấu đi, làm cho nhân cách con người bị méo mó. Nó khiến cách nhìn của quần
chúng đối với cán bộ, đảng viên đó không phản ánh được bản chất của Đảng. Và
với các biểu hiện này, nó đã gây ra những hậu quả rất lớn, đe dọa sự lãnh đạo
của Đảng. Chính vì vậy, Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định, quét sạch chủ nghĩa
cá nhân, bồi dưỡng phẩm chất đạo đức cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư là
việc làm thường xuyên để mỗi con người, nhất là cán bộ, đảng viên, vững vàng
2
qua mọi thử thách: “Giàu sang không thể quyến rũ - Nghèo khó không thể
chuyển lay - Uy lực không thể khuất phục” (
4

Nói phải đi đôi với làm
Nguyên tắc nói đi đôi với làm trong tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh có cơ
chế thật giản dị: mỗi người, trước hết là cán bộ đảng viên, quyền càng cao, chức
càng trọng càng phải tự mình nêu gương nói trước, nói đúng những điều có nội
dung đạo đức để trước hết là tự mình và sau đó làm cho nó lan tỏa, thấm sâu vào
cộng đồng cùng nhận thức, rồi tự mình phải làm đúng và làm trước để nêu
gương cho mọi người cùng làm. Trong cuốn Đường cách mệnh- cuốn cẩm nang
đầu tiên dành cho những người cách mệnh, khi nói về tư cách người cách mệnh
Hồ Chí Minh viết: "Nói thì phải làm" "Có lòng bày vẽ cho người" hay trong tác
phẩm Nâng cao đạo đức cách mạng quét sạch chủ nghĩa cá nhân, Hồ Chí Minh
yêu cầu Đảng cần thực hiện "Đảng viên đi trước, làng nước theo sau". Hồ Chí
3
Minh dạy các cán bộ, đảng viên rằng " Trước mặt quần chúng không phải ta
cứ viết lên trán hai chữ cộng sản mà được họ yêu mến. Quần chúng chỉ yêu mến
những người có tư cách, đạo đức muốn hướng dẫn nhân dân mình phải làm
mực thước cho người ta bắt trước"(
6
). Luận điểm ấy đã khẳng định rất rõ vấn đề
nêu gương có tầm quan trọng đặc biệt trong đời sống đạo đức, nhất là đối với
trách nhiệm của cán bộ, đảng viên.
Chủ tịch Hồ Chí Minh không chỉ giáo dục đạo đức bằng lời nói mà còn
bằng chính tấm gương sống của bản thân mình. Người suốt đời tự rèn luyện và
lúc nào cũng nghiêm cẩn khép mình vào đạo đức. Người nói ít làm nhiều, có
nhiều vấn đề về đạo đức Người làm mà không nói, phải đi sâu nghiên cứu hành
vi đạo đức của Người mới thấy được bản chất sâu xa của tư tưởng đạo đức Hồ
Chí Minh. Tấm gương đạo đức của Hồ Chí Minh là tấm gương chung cho cả
dân tộc, cho các thế hệ mai mãi về sau.
Xây đi đôi với chống
Theo Hồ Chí Minh, trong đời sống hàng ngày của con người, cái tốt, cái
xấu, đạo đức, phi đạo đức luôn luôn đan xen lẫn nhau. Chính vì vậy việc xây

không được nhụt chí, không phút lơi là cho dù có bất cứ hoàn cảnh nào chi phối.
Người đã nhiều lần chỉ rõ: Mỗi con người phải thường; xuyên chăm lo tu dưỡng
đạo đức như việc rửa mặt hàng ngày đấy cũng là công việc phải kiên trì bền bỉ
suốt đời, không người nào có thể chủ quan tự mãn. Theo Người: "Đạo đức cách
mạng không phải trên trời sa xuống. Nó do đấu tranh rèn luyện bền bỉ hàng
ngày mà phát triển củng cố. Cũng như ngọc càng mài càng sáng, vàng càng
luyện càng trong" (
8
).
Nếu không thường xuyên rèn luyện thì lúc khó khăn có thể vượt qua, có
công với cách mạng, nhưng đến khi an nhàn lại sa vào chủ nghĩa cán nhân trở
thành con người ngăn cản cách mạng, cho dân, cho nước. Cũng chính vì lẽ đó
mà tu dưỡng đạo đức phải gắn với thực tiễn bền bỉ trong mọi lúc mọi nơi, mọi
hoàn cảnh, có như vậy mới phân biệt được đạo đức mới khác với đạo đức cũ.
Bản thân Hồ Chí Minh là một tấm gương suốt đời tự rèn luyện và trở thành tấm
gương tuyệt vời về con người mới. Những đức tính quý báu của Người không
phải là bẩm sinh có được mà do quá trình tu dưỡng rèn luyện học tập, từng bước
hấp thụ tinh hoa đạo đức dân tộc và nhân loại mà đã trở thành tư tưởng bất tử.
Tóm lại, những luận điểm trong tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng con
người mới phù hợp với sự phát triển của đất nước là cơ sở phương pháp luận
cho thực hiện mục tiêu xây dựng con người mới XHCN trong giai đoạn phát
triển mới của cách mạng nước ta.
3. Quán triệt tư tưởng Hồ Chí Minh, xây dựng con người Việt Nam trong
thời đại mới
Ngay từ những buổi đầu tiên, tiến hành sự nghiệp cách mạng của mình,
Đảng ta đã nhiều lần lần khẳng định: "Con người là vốn quý nhất, chăm lo hạnh
phúc của con người là mục tiêu phấn đấu cao nhất của chế độ ta", chăm lo cho
hạnh phúc của mọi người, mọi nhà đã được Đảng ta đặt lên vị trí hàng đầu và
coi đó là nhiệm vụ trung tâm. Thực hiện nhất quán giữa nói và làm, Chủ tịch Hồ
Chí Minh đã cùng với Đảng ta đào tạo nên bao thế hệ chiến sĩ cách mạng có

loại, tiếp thu những thành tựu khoa học công nghệ, những giá trị văn hoá nghệ
thuật tiên tiến trên thế giới.
Đảng viên là hạt nhân trong đội ngũ cán bộ của bộ máy Nhà nước và các
tổ chức chính trị xã hội. Quan điểm "Đảng viên đi trước, làng nước theo sau"
không bao giờ lỗi thời, giờ đây đang cần toàn Đảng nghiêm chỉnh thực hiện để
khôi phục lại lòng tin của quần chúng, khắc phục hiện tượng dân chỉ tin đảng
nói chung, không còn nguyên vẹn niềm tin đối với những đảng viên cụ thể. Giải
pháp nêu gương trong xây dựng con người không phát huy được hiệu quả, cũng
như trong sự nghiệp cách mạng, ở chiến lược xây dựng con người, xây dựng
đảng luôn luôn giữ vai trò then chốt.
Bên cạnh công tác giáo dục, quản lý cán bộ, đảng viên thì tư tưởng Hồ
Chí Minh cũng đề cập đến vấn đề cấp bách là phải giáo dục tư tưởng cho thanh
niên học sinh, sinh viên, đặc biệt là về chính trị. Đối với họ, chính trị đứng ngoài
cuộc sống hằng ngày, đó là công việc của chính khách, của các lãnh tụ, của các
nhà ngoại giao, của các tổ chức chính trị, các đảng phái, sự tham gia chính trị
vào công việc của họ chỉ làm rắc rối thêm các mối quan hệ.
Để phát triển những phẩm chất nhân cách đó, trong toàn xã hội phải kết
hợp giáo dục hệ tư tưởng (chủ nghĩa Mác-lê-nin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đường
lối của Đảng) với giáo dục lòng tự hào dân tộc và các truyền thống yêu nước,
kiên cường, bất khuất, tự lực, tự cường, nhân nghĩa và thông minh sáng tạo,
đồng thời động viên toàn dân vươn tới tiếp cận những đỉnh cao văn minh nhân
6
loại, tiếp thu những thành tựu khoa học công nghệ, những giá trị văn hoá nghệ
thuật tiên tiến trên thế giới.
7
1
Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia, H.2002, t.12, tr.501
2
Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.8, tr.215
3