trờng Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVIIi, số 4b-2009 21

Inrasara - một hồn thơ giàu bản sắc
(Qua khảo sát các tập: Tháp nắng, Sinh nhật cây xơng rồng,
Hành hơng em, Lễ tẩy trần tháng T)

Lê Thị Việt Hà
(a)Tóm tắt. Bài báo đi sâu vào nghiên cứu hệ thống đề tài, đặc điểm nghệ thuật thơ
Inrasara và những đóng góp của ông cho thơ Việt nói chung, thơ dân tộc thiểu số nói
riêng qua các tập thơ: Tháp nắng, Sinh nhật cây xơng rồng, Hành hơng em và Lễ
tẩy trần tháng T.

1. Inrasara là đứa con của ngọn gió
lang thang nơi cánh đồng miền Trung
nhỏ hẹp, của biển khơi trùng trùng bão
thét và của đôi mắt tháp Chàm mất ngủ
xanh xao (Đứa con của đất). Ông là nhà
nghiên cứu văn hoá Chăm, nhà phê
bình văn học, nhng trớc hết ông là
một nhà thơ. Với hai lần đoạt giải
thởng của Hội Nhà văn Việt Nam, giải
thởng văn học Đông Nam

về điều này. Nhờ thế, một mặt ông luôn
hớng ra ngoài tiếp thu cái mới, mặt
khác Inrasara luôn ý thức rằng phải giữ
đợc cho thơ mình tiếng nói riêng của
dân tộc Chăm đầy bản sắc.
Inrasara có nội lực thơ dồi dào. Ông
viết bằng chính tâm thức Chăm với bao
trăn trở. Dù viết bằng tiếng Chăm hay
tiếng Việt, dù viết theo thể loại nào hơi
thở Chăm vẫn luôn đẫm đầy trong thơ
ông, đến nỗi dờng nh không cần một
sự cố gắng nào, nó vẫn tràn ra một cách
hồn nhiên, tự nhiên. Hơi thở Chăm hiển
hiện trong đề tài, câu chữ và cả giọng
điệu thơ.
Ngoài những mảng đề tài mà các
nhà thơ khác cũng đề cập tới, có thể nói
Sara dành nhiều tâm huyết cho những
vấn đề liên quan đến dân tộc mình. Và
cũng có thể nói, đó là mảng đề tài thành
công xuất sắc nhất của ông, làm nên d
vị riêng của thơ Sara không thể lẫn với
ai khác. Trong thơ ông, ta bắt gặp một
không gian văn hoá Chăm rực rỡ sắc
màu.
ấ
y là tiếng trống gianang giục giã
gọi mời những mùa lễ hội, ấy là điệu
múa apsara níu hồn ngời, ấy là Tháp


nang, điệu ma măng tất cả tạo nên sự
huyền nhiệm và một màu sắc riêng của
lễ hội này:
Em về
nắng hanh lối mòn
điệu đuabuk
triền vai rung rinh màu thổ cẩm
[Katê mới]
Lễ tẩy trần cũng đợc hiện lên qua
thơ ông thật sống động. Hình ảnh nắng
gắn với thầy chủ lễ già hiện lên ám ảnh
lạ kì.
Nắng đã khởi động trên đồi tháng t
Khởi động sớm hơn nhiều thế kỉ trớc
Khi biển còn cha thức giấc
[Lễ tẩy trần tháng T]
Viết về lễ hội, Sara không rơi vào kể
lể. Không khí của nó đợc tạo dựng
bằng niềm đam mê vô cùng với nét đẹp
văn hoá truyền thống. Ông đã truyền
đợc cho ngời đọc niềm hào hứng và
say mê, bởi những vần thơ ông đã chạm
đợc vào cõi miền sâu thẳm, linh thiêng
ẩn sâu trong tâm hồn mỗi ngời dân
Việt.
Không gian văn hoá đặc trng
Chăm cũng đợc hiển hiện trong tên
làng, tên sông. Dòng sông Lu thao thiết
chảy trong thơ Sara mang chở bao nỗi
niềm. Sông Lu gắn với tuổi thơ. Sông

mộng của ca dao
Quê hơng không có cánh cò xa, khôn
.

có bản tình ca thôn dã
Mây trắng. Mổt trời. Gió trùng dơng.
.

Đất. Đá
[Trờng ca quê hơng]
Sara viết về quê mình với những
vần thơ trĩu nặng nỗi buồn. Ông nói lên
hiện thực xót xa về một miền quê nghèo
trờng Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVIIi, số 4b-2009 23

đói, khắc nghiệt. Là quê hơng ông đó
với bốn mùa cát trắng hanh hao, là biển
khơi trùng trùng bão thét. Là Phan
Rang chứ không đâu khác, không thể
khác. Đó là định phận, định mệnh
không thể đổi thay Nhng không vì
thế mà tình yêu đối với quê hơng ít đi
trong lòng của những đứa con tha
hơng ấy. Quê hơng, trên hết là nơi

Không chỉ bởi hình hài của đôi mắt
tháp Chàm mất ngủ xanh xao mà còn
bởi những điều đã làm nên bản sắc:
Mê Heidegger, tin khúc nhạc dế mèn
chân trụ tính không, chân bám đời
.

thờng
yêu lời dân dã quê mùa, thích cả
.

trờng siêu thực
[Tôi chẳng có gì trầm trọng lắm]
Cảm thức về con ngời trong thơ
Inrasara mang một dấu ấn riêng đậm
nét. Đó là con ngời tha hơng. Tha
hơng trở thành nỗi ám ảnh của con
ngời thời hiện đại. Rời bỏ quê hơng
bớc chân lãng du nhọc nhằn nơi xứ
ngời:
Rời bỏ ruộng đồng quen thuộc, ngọn
.

đồi thân thơng
Dong buồm vào hải đảo mù khơi bất
.

trắc
Ngời thuỷ thủ già không chở về mùa
.

chú ý tô đậm trong giai đoạn sáng tác
này. Hình ảnh bàn chân, con đờng trở
thành nỗi ám ảnh day dứt không nguôi
trong thơ ông. Đó là những vết chân
trầm, là những gót giày nện vào hẻm
phố, là bàn chân cha quên gốc rạ
mang mang. Đi kèm với nó là hình ảnh
Lê Thị Việt Hà Inrasara - một hồn thơ giàu bản sắc, tr. 21-28 24

con đờng: con đờng lửa thiêng, con
đờng băng qua những buổi chiều thời
đại, con đờng mịt mùng bão lốc, là con
đờng vẫn trầm vọng gọi. Con đờng bế
tắc, con đờng vẫy gọi, con đờng mòn
tất cả đều gắn với những chiêm nghiệm
sâu sắc của nhà thơ về cuộc sống và
nghệ thuật.
Tuy nhiên, tâm thức Chăm trong
sáng tác của Sara không chỉ dừng lại ở
đề tài, cảm hứng mà nó còn là sự kết
tinh văn hoá Chăm. Do phạm vi bài viết
nên chúng tôi xin đợc trình bày điều
này trong một dịp khác.
2. Với hệ thống đề tài và nội dung

Tôi chết trong hoài nhớ (T)
[Hoài cảm]
Tình cảm tha thiết kết hợp với độ
nhuần nhị trong thanh âm của ngôn
ngữ giúp ta hiểu thấu tân trạng của thi
sĩ. Cảm xúc trong những câu thơ ngũ
ngôn thờng đợc dồn nén. Mỗi khổ thơ
có xu thế trọn vẹn về ý. Điều đó cho
thấy sự tài hoa trong cách dụng ngôn và
tạo âm hởng cho thơ của Inrasara, bởi
số từ trong một câu, một dòng ít nên
những bài thơ theo kiểu ngũ ngôn của
ông thờng khoẻ khoắn, rắn rỏi[5].
Thơ tứ tuyệt của Inrasara vừa
quen, vừa lạ. Ông nỗ lực làm mới một
thể thơ đã cũ, tự do hoá một thể thơ vốn
dĩ gò bó, thổi vào cho nó một sức sống
mới. Đó là Glang Anak đợc mở rộng
biên độ:
Glang Anak tuổi thơ tôi đã thuộc
Rồi qua mấy mùa hoang, tôi đọc lại
.

trăm lần
Vẫn thấy mình cứ quẩn quanh đời chật
Tập thơ mỏng gầy lại mở tới mênh
.

mông.
[Glang Anak]

Bỏ lại sau lng những ngôi làng mệt
.

nhoài
hàng cây đơn điệu, lối cỏ rũ buồn
tôi
ngọn gió, ngọn đồi và ngọn bấc
đi
[Hành hơng em]
Trờng ca là thể loại quen thuộc
của thơ chống Mĩ, việc Inrasara đến với
thể loại dài hơi này giúp ta hiểu thêm
một phơng diện tài năng nghệ thuật
của ông. Phải có một vốn sống phong
phú, một hơi thơ dào dạt mới có thể
thành công với thể loại này. Trờng ca
Quê hơng 400 câu đợc Trúc Thông
đánh giá là một trong những trờng ca
hay nhất của thơ Việt hiện đại.
ở
đó từ
ngữ tuôn đổ dễ dàng nh suối nguồn
Những câu thơ giàu màu sắc tự sự, lối
vắt dòng, ngắt nhịp tự do. Ví dụ:
Quê hơng buồn. Quê hơng yêu thơng
Quê hơng em lũ trẻ con chơi bẩn
Những bà mẹ gầy còm, cụ già râu trắng
Những cô gái quê gánh nặng áo vai sờn
[Quê hơng]
Nhịp điệu là năng lợng cơ bản của

cẩm
[Katê mới]
Việc sử dụng ngôn ngữ thơ rất đợc
Sara chú trọng trong quá trình sáng
tác. Ông cho rằng: Thơ có thay hình đổi
dạng bao lần hay lang thang lạc bớc
đến chân trời nào đi nữa, nó cũng phải
trở về nơi nó xuất phát trong ngôi nhà
của nó: ngôn ngữ[2]. Kể về công việc
làm thơ của mình, ông hé lộ: Thờng
thì tôi bắt đầu một bài thơ qua gợi hứng
từ chữ. Tôi thấy một chữ hay nắm lấy
nó, tìm tứ và hình ảnh rồi khi bắt đợc
nhịp thì bài thơ trào ra[4]. Nh thế với
Inrasara, ngôn ngữ có vai trò dẫn dắt,
khơi nguồn sáng tạo cấu tứ và hình
ảnh, nhịp điệu thơ. Tự cho mình là
đứng giữa đờng biên giữa hai nền văn
hoá Việt - Chăm, ngôn ngữ thơ Sara là
sự điều hoà, dung hợp hai mạch nguồn
văn hoá ấy. Riêng về tiếng Việt, thơ ông
nhuần nhuyễn điêu luyện mà không
phải nhà thơ ngời Kinh thành danh
nào cũng có thể làm đợc. Ngôn ngữ thơ
ông phong phú, đa dạng. Đó là lớp ngôn
ngữ Chăm trong đời sống sinh hoạt
hằng ngày nh plây, klu, katê, ariya, ka
măng, baranng, xaranai Với lớp từ
này, Sara đã làm giàu có thêm vốn từ
của thơ Việt. Đó còn là lớp ngôn ngữ

đối tợng đợc nói đến.
ở
trờng ca quê
hơng điệp khúc quê hơng lặp đi lặp
lại nh một nốt nhấn. Bên cạnh đó lối
so sánh cũng đợc vận dụng tài hoa. Sự
vật qua nghệ thuật so sánh của ông
hiện lên rõ nét, ánh lên vẻ đẹp nhiều
chiều. Sử dụng hình ảnh thơ ám gợi trở
đi, trở lại nhiều lần để tạo ấn tợng, tạo
phong cách cũng là một điểm nổi bật
trong sáng tác của Sara.
Thành tựu thơ Sara giai đoạn đầu
phong phú, đa dạng, kết tinh ở nhiều
bài thơ độc đáo nh Tháp nắng, Quê
hơng, Hành hơng em, Ngụ ngôn của
đất, Cái nhìn ngoái lại Tuy nhiên,
tiêu biểu hơn cả cho phong cách Sara
thời kì đầu,

theo

chúng

tôi,

là

bài


đầy ám ảnh. Đó là hình ảnh ngời cha
trong lao động khó nhọc- biểu tợng rực
rỡ của quê hơng:
Cha thân trần quần quật cuốc nắng
Hiện lên trong tâm trí ngời đọc là
cảnh ngời cha cần mẫn với công việc
cuốc đất dới nắng Phan Rang. Hình
ảnh thơ đợc khúc xạ bằng tình yêu
thơng, trân quý vô ngần của con đối
với ngời cha nên xúc động. Câu thơ gợi
sự trôi chảy của thời gian, gợi những
suy tởng miên man trong tâm hồn chủ
thể trữ tình. Cha gắn liền với lời ru tuổi
thơ con, lời ru rng rng hai đầu võng,
lời ru trĩu nặng nỗi lo con ốm, lời ru
nhọc nhằn thổn thức nỗi lo mất mùa.
Giọt ma khôn vợi buồn đầy hay giọt
mồ hôi, giọt nớc mắt thầm lặng của
ngời cha? Vậy mà em sẽ quên, nỡ
quên? Lời thơ với câu hỏi gợi nhắc kín
đáo mà thấm thía. Cách kết hợp từ mới
tạo nên cách diễn đạt đầy ám ảnh. Có
thể nói, đây là những vần thơ tài hoa
nhất khi viết về ngời cha trong văn
học Việt Nam.
Nỗi buồn ứng trớc còn là nỗi lo
lắng về sự lãng quên những giá trị văn
hoá tinh thần của lớp trẻ hôm nay.
Quên câu arya, điệu ma măng vốn nuôi


trình tiến triển của cảm xúc. Khổ thơ
cuối chỉ còn lại ba câu thơ ngắn diễn tả
rất thành công những nỗ lực cuối cùng
của chủ thể trớc khi hơi thơ tắt lịm.
Hình thức vắt dòng thơ góp phần cho sự
biểu đạt ý thơ trên trở nên sâu sắc.
Tóm lại, ta thấy bài thơ đợc triển
khai bằng một nỗi buồn dự báo. Đó phải
chăng là cái cớ để thi sĩ bộc bạch tình
yêu tha thiết đối với những giá trị văn
hoá dân tộc mình - cái nôi, nguồn mạch
nuôi dỡng hồn thơ ông. Thể thơ tự do
nhịp linh hoạt, có vần nhng không còn
lệ thuộc vào nó, mạch cảm xúc tuôn đổ
tự nhiên. Inrasara có khả năng lặn sâu
vào đời sống dân tộc để khám phá ra
những bí ẩn chất chứa trong đó. Đó là
điều làm nên sức mạnh, làm nên nội lực
của thơ ông.
3. Nhìn lại chặng đầu sáng tác của
Sara, ta thấy đóng góp của ông thể hiện
trên nhiều phơng diện:
Với thơ dân tộc thiểu số, Inrasara
tạo đợc giọng riêng độc đáo, vợt qua
khỏi sự ngô nghê, ngọng nghịu giả vờ
nhng vẫn giữ đợc bản sắc, không bị
Kinh hoá. Tiếng thơ ông lay tỉnh nền
thơ dân tộc thiểu số đang vừa đi vừa
ngủ.
ở

muốn tạo sự thăng bằng giữa thơ chính
thống và thơ tự do để tìm độc giả và dễ
đợc đồng cảm. Chọn cách đi vào nỗi
niềm của dân tộc, chọn cách diễn đạt
gần gũi và phần nào chiều theo quán
tính của ngời tiếp nhận là bớc đi cần
thiết của một cây bút ngay từ đầu đã
Lê Thị Việt Hà Inrasara - một hồn thơ giàu bản sắc, tr. 21-28 28

tiềm tàng khả năng đi xa. Đó là những
bớc đi vững chắc làm nền tảng cho
những tung phá về sau.
Nh vậy những thành tựu thơ Sara
qua các tập Tháp nắng, Sinh nhật cây
xơng rồng, Hành hơng em, Lễ tẩy
trần tháng T đánh dấu một chặng
đờng, chặng định hình phong cách
theo khuynh hớng hậu lãng mạn.
Sang chặng mới, thơ ông có nhiều cách
tân táo bạo, tuy nhiên ngời đọc vẫn
tìm thấy ở đó một phong cách Sara nhất
quán nhng luôn miệt mài kiếm tìm cái
mới, tiến dần về phía hậu hiện đại.