Báo cáo nghiên cứu
khoa học:

"Thánh Tông di
thảo" nhìn từ
truyền thống truyện
dân gian Việt Nam
và từ đặc điểm
truyện truyền kỳ"
trờng Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVII, số 4b-2008 73
THáNH TÔNG DI THảO NHìN Từ TRUYềN THốNG TRUYệN DÂN
GIAN VIệT NAM Và Từ ĐặC ĐIểM TRUYệN TRUYềN Kỳ

Vũ Thị Phơng Thanh
(a)Tóm tắt. Bài viết nghiên cứu Thánh Tông di thảo theo hai hệ quy chiếu của
văn chơng dân gian và của văn chơng bác học. Từ đây ta hiểu rõ thêm giá trị của
các truyện đúng với đặc trng thể loại của nó và hiểu thêm mối quan hệ giữa hai nền
văn chơng của văn học dân tộc đợc thể hiện trong một tác phẩm.


Văn hoá ấn hành năm 1963.
Các nhà nghiên cứu văn học nớc
ngoài đã nhận thấy đặc điểm phổ quát
của các tác phẩm văn xuôi ra đời ở thời
kỳ đầu, các nền văn học trên thế giới
đều gắn bó chặt chẽ với văn học dân
gian và sử ký [6].
ở
Việt Nam, có nhà
nghiên cứu cũng nhận thấy tình hình
tơng tự ở Thánh Tông di thảo: Xét
nguồn gốc thì ngời viết hoặc dựa vào
truyện dân gian hoặc dựa vào những
sự kiện lịch sử có liên quan tới thời
kháng chiến chống Minh và Lê Thánh
Tông [3].
Giới nghiên cứu văn học ngày càng
nhận rõ vai trò của thể loại trong đời
sống văn học, nói nh M.M. Bakhtin,
thể loại là nhân vật chính của lịch sử
văn học. Bởi vậy nghiên cứu tác phẩm
từ đặc trng thể loại là phơng hớng
nghiên cứu hiệu quả. Về Thánh Tông di
thảo, dễ dàng nhận thấy sự không
thuần nhất về phơng diện thể loại:
xét về tính chất của loại hình thì có
truyền kỳ, ngụ ngôn, tạp ký[3].
Tóm lại, việc nghiên cứu tác phẩm
này từ truyền thống truyện dân gian
Việt Nam và từ đặc điểm của truyện

với truyện dân gian của dân tộc ấy, mà
còn xuất phát từ một thực tế: kết quả
nghiên cứu ở phơng diện này, sẽ góp
phần giúp chúng ta hiểu thêm mối
quan hệ giữa hai thành phần của văn
chơng dân tộc - văn chơng dân gian
và văn chơng bác học, cũng nh góp
phần nhận thức sự tơng đồng và khác
biệt giữa cổ tích thần kỳ và truyện
truyền kỳ. Đây là hai thể loại thuộc hai
hệ thống văn học - văn học dân gian và
văn học viết, nhng giữa chúng có sự
tơng đồng lớn, ở đó yếu tố kỳ (kỳ ảo, kỳ
dị, kỳ quái, siêu thực) đều là thuộc tính
thẩm mỹ của thể loại. Phân biệt những
hiện tợng có đặc điểm gần gũi là công
việc khó khăn, nhng vì thế lại càng có
ý nghĩa.
Có một thực tế là ba truyện của
Thánh Tông di thảo đã đợc các chuyên
gia văn học dân gian đa vào Tổng hợp
văn học dân gian của ngời Việt, tập
VI, Truyện cổ tích thần kỳ [4]. Chuyện
chồng dê đợc coi là bản khác của Hoá
thành dê do Landes kể, truyện Hoa
quốc kỳ duyên (tức Duyên lạ nớc hoa)
đợc coi là bản khác của Nợ duyên
trong mộng, Truyện tinh chuột đợc coi
là bản khác của Tinh con chuột. Cả ba
truyện đều đợc ghi rõ là lấy từ Thánh

xét cho ra cái án ma này, thì bố mẹ
ngời thêm một đứa con ma, vợ ngời
thêm một thằng chồng ma. Đã gọi là
ma, sau này không khỏi sinh ra tai vạ
khác.
Thế rồi ta thắp hơng cầu khấn,
nhờ Đổng Thiên vơng giúp sức. Đề
cao quân quyền nh vậy không phải là
cảm hứng thờng thấy trong truyện
dân gian mà chỉ thấy trong văn chơng
bác học, tác giả là nho sĩ.
Quan hệ của Thánh Tông di thảo
với truyện dân gian lỏng lẻo hơn ở
Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ, thể
hiện ở việc chất liệu văn chơng truyền
miệng đợc sử dụng ít hơn. Nếu quả
đây cơ bản là văn chơng của Lê Thánh
Tông và sự sửa chữa chỉ ở phạm vi tiểu
tiết thì chúng ta lại có thêm nhận thức
nữa: mối quan hệ giữa hai bộ phận văn
chơng này không đơn thuần do yếu tố
thời gian quyết định, mà cơ bản hơn là
phụ thuộc vào quan điểm chính trị xã
hội và quan niệm thẩm mỹ của các tác
giả.
Một đặc điểm phổ biến của nhân
vật truyện cổ tích thần kỳ (không chỉ
Việt Nam mà của thế giới nói chung) là
gian trong truyện cổ tích thần kỳ vừa là
đặc điểm của các phạm trù tơng ứng
trong văn xuôi trung đại thời kỳ đầu.
Sau đây, chúng tôi sẽ nhìn nhận
Thánh Tông di thảo từ những đặc điểm
của truyện truyền kỳ. Cho đến nay
quan niệm của các nhà nghiên cứu về
thể loại này còn khác nhau. Có ngời
xếp vào đó tất cả những truyện có yếu
tố thần linh quái dị. Hiểu nh vậy thì
truyện truyền kỳ Việt Nam đã có từ
Việt điện u linh và Lĩnh Nam chích
quái. Các nhà nghiên cứu Trung Quốc
không xếp tất cả các tác phẩm văn xuôi
có yếu tố thần linh quái dị vào truyện
truyền kỳ, mà cho là một số thuộc
truyện chí quái. Hai loại tác phẩm này
giống nhau ở chỗ đều có yếu tố kỳ và
cũng có những sự khác biệt. Nhân vật
chính của chí quái là thần linh ma quỷ,
còn của truyện truyền kỳ là con ngời;
truyện chí quái nặng về ghi chép, còn ở
truyện truyền kỳ vai trò của tác giả lớn
hơn, nói nh Lỗ Tấn là ý thức làm tiểu
thuyết rõ hơn.
Nhìn chung các nhà nghiên cứu đều
cho rằng không phải tất cả mà chỉ một
số truyện trong Thánh Tông di thảo là
truyện truyền kỳ, tuy nhiên con số đó là
bao nhiêu thì ý kiến còn khác nhau. Lê

cách ý vị hơn, đáp ứng nhu cầu thẩm
mỹ đa dạng hơn của ngời đọc.
Một biểu hiện của ý thức làm tiểu
thuyết của tác giả truyện truyền kỳ
thể hiện ở việc xây dựng cốt truyện. Với
Vũ Thị Phơng Thanh THáNH TÔNG DI THảO NHìN Từ , TR. 73-78 76
tác phẩm tự sự xa nay, cốt truyện
đóng vai trò quan trọng. Nó vừa là thời
gian, vừa là không gian cho các tác giả
trình bày bức tranh của mình về thế
giới và con ngời. Cốt truyện của truyện
truyền kỳ vừa tuân theo những nhu cầu
phổ biến của cốt truyện tự sự, vừa đáp
ứng những yêu cầu riêng. Chúng tôi
thấy ở 13 truyện truyền kỳ trong Thánh
Tông di thảo có hai loại cốt truyện.
ở

những truyện có tính chất luận đề (Hai
Phật cãi nhau, Truyện con tằm vàng,
Bài ký một giấc mộng), cốt truyện đơn
giản, ít sự kiện và các tình tiết đợc sắp
xếp theo trình tự thời gian. Cốt truyện
của 10 truyện còn lại đúng là những cốt

ra đi có việc buổi chiều mới về. Giữa đờng
gặp ma to gió lớn, bất đắc dĩ phải vào trú
ở một ngôi miếu giữa đồng
Đoạn 2: Đến giữa đêm, ma tạnh
gió yên, bóng trăng lờ mờ, Tử Khanh
bỗng thấy trong miếu đèn lửa sáng
trng .
Chính trong khung cảnh đó, nhân
vật này gặp những ngời đã quá cố, kể
cả ngời anh ruột.
Đoạn 3: Khi trời sắp sáng mình
đã đứng trớc cửa nhà cũ rồi Đến kỳ
thi, nhất nhất làm theo lời anh đã dặn.
Quả nhiên khoa ấy con cháu đều đỗ tú
tài .
Có thể nói nh nhà Việt Nam học
ngời Nga N. I. Niculin, đầu mối của
mọi chuyện trong Thánh Tông di thảo
là ngời bình thờng rơi vào cảnh dị
thờng. Kiểu xây dựng cốt truyện nh
vậy phù hợp với lôgic nhận thức những
chuyện kỳ lạ. Nếu truyện đã có nhiều
sự lạ, lại kết thúc bằng những sự khác
thờng thì chỉ làm cho nó thêm xa cách
độc giả. Mà, nh chúng ta đều biết, sử
dụng những yếu tố kỳ lạ là đặc điểm cốt
tử của truyện truyền kỳ, phi kỳ bất
truyền (không kỳ lạ không lu truyền),
nghĩa là không phải truyện truyền kỳ
đích thực.

tín hiệu thuộc thi pháp thể loại truyện
truyền kỳ.
Có thể nhận thức thêm sự tơng
đồng và khác biệt của hai loại truyện
này qua phạm trù nhân vật. Trong một
tác phẩm văn xuôi, nhân vật là mối
quan tâm hàng đầu của nhà văn, biểu
hiện khả năng chiếm lĩnh thực tại, đồng
thời thể hiện lý tởng thẩm mỹ, quan
niệm về đời sống và con ngời trong
toàn bộ tính đa dạng và phức tạp của
nó

[2].
Cách thức xây dựng nhân vật ở 13
truyện truyền kỳ trong Thánh Tông di
thảo đều thuộc hai phơng thức xây
dựng nhân vật phổ biến của truyện
truyền kỳ, hoặc là nhân hoá, hoặc thần
kỳ hoá. Sự nhân hoá thể hiện bằng việc
cho các loại con vật và sự vật nói năng,
hành xử nh ngời, giao thiệp đợc với
con ngời (Hai Phật cãi nhau, Duyên lạ
nớc hoa, Truyện chồng dê, Truyện tinh
chuột ). Sự thần kỳ hoá thể hiện ở việc
các nhân vật có thể tiên đoán, có thể
biến hoá và giao tiếp với những loài phi
nhân (Truyện yêu nữ châu Mai, Truyện
hai gái thần, Duyên lạ nớc hoa, Hai
thần hiếu đễ, Gặp tiên ở hồ Lãng Bạc,

sinh động hơn. Điều này thích ứng với
phơng thức lu truyền bằng văn tự và
đáp ứng thị hiếu của ngời thởng thức
có học vấn cao hơn.
Dù thuộc về hai thể loại của hai hệ
thống văn học nhng nhân vật trong
Thánh Tông di thảo lại gần gũi với
nhân vật trong truyện cổ tích thần kỳ là
vì chúng đều thực hiện chức năng giáo
huấn một cách mạnh mẽ. Tuy nhiên, so
với nhân vật truyện cổ tích thần kỳ,
nhân vật của Thánh Tông di thảo đã có
những biến đổi về chất do thuộc về văn
học viết, với ý thức văn học cao hơn, với
phơng thức lu truyền khác, kiểu tác
giả và ngời đọc đều khác.
N. I. Niculin cho rằng một thành
tựu của tập sách này là đã cắt đứt
Vũ Thị Phơng Thanh THáNH TÔNG DI THảO NHìN Từ , TR. 73-78 78
những mối liên hệ truyền thống với sử
ký và đã xây dựng lên những nhân vật
h cấu

[5]. Đúng nh nhà nghiên cứu
Summary

THaNH ToNG DI THaO - SEEN FROM TRADITIONNAL FOLK-TALES AND
FEATURES OF UNUSUAL STORIES
In the article, the author has studied Thanh Tong di thao following two systems
of reference: one appertaining to folklore; another - to scholarly literature. By his
doing so, we can understand more about the value of the stories, basing on the
special features of their genre, and the relationship between the two literary bases
of the national literature which is expressed in the work.

(
a
) Cao học 15, chuyên ngành lý luận văn học, trờng đại học vinh.