TốNG THị THU QUYÊN NGƯờI LíNH TRở Về TIểU THUYếT CHU LAI, TR. 48-55 48
NGƯờI LíNH TRở Về SAU CHIếN TRANH VớI MặC CảM
ĂN MàY Dĩ VNG TRONG TIểU THUYếT CHU LAI

TốNG THị THU QUYÊN
(a)Tóm tắt. Số phận ngời lính trở về sau chiến tranh là một vấn đề nổi bật trong
tiểu thuyết Chu Lai. Bài viết này nhằm thể hiện bi kịch của ngời lính thời hậu chiến
với mặc cảm "ăn mày dĩ vãng" cùng với những thủ pháp nghệ thuật tơng ứng tạo nên
chiều sâu và sự mới mẻ cho tiểu thuyết Chu Lai.

uộc kháng chiến bảo vệ nền độc
lập của dân tộc với biết bao chiến
công anh dũng, đau thơng và mất mát
đã đi qua mấy mơi năm. Thế nhng
chiến tranh cha thể là câu chuyện của
ngày hôm qua, vẫn còn đó những d âm,
hậu quả hiện hữu: những vết thơng
trên cơ thể cựu binh, những di chứng
kéo dài trên cơ thể đứa trẻ mang trong
mình chất độc da cam, số phận của
những ngời phụ nữ quá lứa nhỡ thì
tất cả điều đó nh một ám ảnh đối với

nhất về đề tài này.
Là một trong số nhà văn viết sau
chiến tranh, lại là ngời lính cầm súng
trớc khi cầm bút, sáng tác của Chu Lai
trong mấy chục năm qua dờng nh
hết thảy những gì đã viết và sắp viết ra
đây đều không tránh khỏi cái vòng
cơng toả lạ kì của những cảm xúc chiến
trận [3, tr.176]. Nhân vật ngời lính
của Chu Lai không chỉ đợc thể hiện
trong chiến tranh mà họ còn đợc đặt
trong vô vàn mối quan hệ phức tạp của
cuộc sống thời hậu chiến. Một trong
những đặc trng của ngòi bút Chu Lai
là đặt ngời lính thời bình trong mối
quan hệ với quá khứ. Chính điều đó đã
tạo nên chiều sâu, sức hấp dẫn và sự
mới mẻ cho tiểu thuyết Chu Lai.
1. Chiến tranh kết thúc, nhiều
ngời lính trở về những tởng đã qua
thời bom đạn, thời mà sự sống và cái
chết chỉ cách nhau trong gang tấc, họ sẽ
đợc sống quãng đời yên ả, th thái bù
lại những ngày trận mạc vào sinh ra tử,Nhận bài ngày 25/6/2008. Sửa chữa xong 06/10/2008.

C


bề, hỗn tạp. Ngày xa, con ngời chỉ lo
chống đỡ với kẻ thù bằng xơng bằng
thịt, kẻ thù của giai cấp, của dân tộc.
Ngày nay, khi vấn đề cái chết không còn
là nỗi lo cụ thể nữa thì họ phải đối mặt
với biết bao khó khăn trong cuộc mu
sinh đời thờng. Vì lẽ đó ngời lính đã
tìm cho mình phơng thức để chữa căn
bệnh tinh thần là ru mình trong kí ức
của cái thời đã qua. Họ tìm đến quá khứ
chính là tìm đến điểm tựa cho sự cứu rỗi
linh hồn, tìm đến sự thanh thản và bình
yên trong tâm hồn giữa cái ồn ào, náo
nhiệt của thời buổi kinh tế thị trờng.
Họ tìm về các giá trị một thời đã bị đánh
cắp trong cuộc sống đời thờng không
yên tĩnh, không chịu yên tĩnh. Kiên
trong Nỗi buồn chiến tranh của Bảo
Ninh luôn sống lẫn lộn giữa hai miền
thực -ảo, quá khứ- hiện tại bị xoá nhoà
ranh giới. Quá khứ đã trở thành nỗi ảm
ảnh thờng trực, nóng bỏng trong anh:
Cuộc đời tôi kì thực có khác nào con
thuyền bơi ngợc dòng sông không
ngừng bị đẩy lùi về dĩ vãng. [Nỗi buồn
chiến tranh, tr.50]. Thực ra chính là
Kiên đang sống lại với quá khứ. Kí ức
tình yêu và kí ức chiến tranh kết thành
sinh lực giúp anh chống đỡ những khó
khăn, đổ vỡ cả về vật chất và tinh thần


TốNG THị THU QUYÊN NGƯờI LíNH TRở Về TIểU THUYếT CHU LAI, TR. 48-55 50
Thụy) là những con ngời cha hoặc
không hòa nhập đợc với đời sống hậu
chiến trong khi những năm tháng của
thời kỳ chiến tranh trong ký ức họ luôn
luôn là một thời huy hoàng, đẹp đẽ.
2. Ngời lính trở về sau chiến tranh
trong tiểu thuyết của Chu Lai đều cùng
có mẫu số chung khi tìm về "dĩ vãng" đó
nhng mặt khác họ còn có nhiều lý do,
mục đích khác nhau: Linh trong Vòng
tròn bội bạc nhiều lúc không chịu nổi sự
xô bồ của cuộc sống hôm nay, chỉ muốn
xách ba lô ra đi, chỉ muốn trở về rừng để
mong tìm đợc cái tiết tấu dồn dập của
đơn vị, để không phải là thứ của nợ
của gia đình. Vì gia đình mà anh đã
gắng gợng sống để trở về nhng cũng
vì gia đình mà giờ đây anh cảm thấy xót
xa, trống vắng. Anh không mất trong
trận mạc nhng anh lại mất đi những gì
có thể mất trong đời thờng, đó là tuổi
trẻ, tình yêu, sự hoà hợp với gia đình,
lòng tin cậy của bạn bè, xã hội mất
đến chỉ còn là cái bã mang mùi lá thối.
Cho nên gần đây anh hay sinh tật nhớ

tách ra làm hai, cái phần sống nếm náp
mùi vị ngọt của phần chết và cái phần
chết lại không ngừng day dứt làm tình
làm tội phần sống [Ăn mày dĩ vãng,
tr.360]. Hai Hùng tìm về cội nguồn của
quá khứ trong cái nhìn thuỷ chung
nhân ái Cuộc đời một thằng lính già
còn có gì khác là không nguôi hớng về
dĩ vãng và cầu mong cho cái dĩ vãng ấy
luôn luôn trong lành, chân thành [Ăn
mày dĩ vãng, tr.34]. Trong cái hớng về
quá khứ của anh nghe sao thật ngậm
ngùi, xót xa.: Ăn mày à? Ăn mày
Nghe đã sớng cha? Nhng đúng quá
đi rồi. Ăn mày. Kẻ ăn mày dĩ vãng" [Ăn
mày dĩ vãng, tr.34].
Cũng nh Hai Hùng, Sáu Nguyện
trong Ba lần và một lần luôn nhớ về quá
khứ, muốn lội ngợc dòng kí ức khi hiện
tại lòng ngời nổi nênh, mọi giá trị có
nguy cơ bị đảo lộn: Chiến tranh thì
ra trong cuộc mu sinh con ngời nhiều
khi mệt mỏi quá, tởng chừng nh
không muốn nhắc nhớ gì về nó, không
thích ai nói về nó nhng tự sâu thẳm
trong căn nguyên mỗi ngời, chỉ cần
trờng Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVII, số 3b-2008

lẩn thẩn đi bên lề cuộc sống hỗn tạp.
Anh đi về miền Tây Nam Bộ là đi về với
những ngày đáng nhớ và đáng sống
nhất của cuộc đời, mong tìm lại quãng
đời xa ầm ào tiếng sóng mà lại vô cùng
yên tĩnh.

ú
t Thêm trong Ba lần và một lần
trở về quá khứ để tìm hiểu nguyên nhân
phạm tội của Sáu Nguyện với mong
muốn đợc minh oan cho anh, để làm
sống lại một Sáu Nguyện - thần tợng
trận mạc và cũng là nỗi nhớ thơng
thầm kín của cuộc đời cô. Mặc dù hành
trình đi tìm sự thật ấy không hề đơn
giản, đầy phức tạp, Sáu Nguyện lại
khăng khăng nhận tội về mình và
không muốn nhận ra chị nhng với sự
giúp đỡ của mọi ngời, sự thật về con
ngời anh đã đợc làm sáng tỏ.
ú
t
Thêm không đơn độc trên con đờng tìm
về dĩ vãng mà còn có thêm những ngời
lính đồng hành nh Ba Đẩu, bởi đối với
họ dù hiện tại có thay đổi đến đâu thì
những gì đã trải qua trong quá khứ đều
phải đợc trân trọng. Phẩm chất của
ngời lính luôn nhắc nhở họ phải hành
TốNG THị THU QUYÊN NGƯờI LíNH TRở Về TIểU THUYếT CHU LAI, TR. 48-55 52
Tìm về với dĩ vãng, ngời lính trong
tiểu thuyết Chu Lai có thể quên đi cuộc
sống hiện tại để tìm đến sự bình yên,
thanh thản trong tâm hồn, đồng thời
còn vì một lẽ chiến tranh dù có khắc
nghiệt nhng lại là nơi lu giữ những gì
tốt đẹp nhất, đáng tự hào nhất của mỗi
ngời lính.
ở
đó họ mãi mãi đợc sống
trong tình cảm mà ngày nay đã mai một
hoặc biến tớng. Họ sẽ đợc trở lại với
tình yêu, tình đồng đội, những tình cảm
đã giúp họ vợt qua muôn vàn đau khổ,
mất mát trong chiến tranh: những nắm
rau Năm Thuý hái vội trên đờng đem
về bổ sung thêm vào bữa ăn cho đồng
đội; hộp sữa để dành trộn lẫn gạo rang
mà Sáu Nguyện dành cho út Thêm;
Tuấn bất chấp mọi nguy hiểm lao đến
cào xới đất sng tấy cả hai bàn tay để
cứu Hai Hùng ra khỏi lòng đất. Hay
những dáng ngồi nh hoá đá của Linh,
Tuấn, Hai Hùng, những giọt nớc mắt

thất vọng bởi ngời đàn bà anh yêu
đang tâm rũ bỏ quá khứ, quay lng lại
với anh. Giờ đây Ba Sơng nh một sự
đối chọi lại với Hai Hùng: cô từ bỏ quá
khứ để an bài với danh vọng, hạnh phúc
tìm đợc trong hiện tại. Còn anh không
tìm đợc hạnh phúc trong hiện tại, anh
phải "ăn mày dĩ vãng" nhng tìm về với
dĩ vãng, đâu phải anh đã gặp đợc sự
thanh thản cho tâm hồn.
Chu Lai cũng đặt ra vấn đề con
ngời bị tha hoá biến chất qua một số
nhân vật khác, cũng là những ngời
lính trở về sau chiến tranh nhng họ
sẵn sàng làm mọi việc phi nhân tính để
đạt đợc mục đích của mình, thậm chí
dùng quá khứ nh một thứ bảo bối để
che đậy hành vi xảo quyệt, làm ăn phi
pháp. Đó là Năm Thành trong Chỉ còn
một lần. Việc dùng ba bộ hài cốt liệt sỹ
giả và xây dựng khu tởng niệm nhớ ơn
các liệt sỹ đã hi sinh của Năm Thành
thực chất là một con bài làm yên lòng
ngời dân còn mục đích chính là không
làm đổ vỡ hợp đồng làm ăn. Anh là một
con cá mập đang rỉa vào xác chết của
đồng đội. Một tên tội phạm đang ngoạm
vào quá khứ đau thơng và anh hùng
[Chỉ còn một lần, tr.332]. Đụng chạm
đến những linh hồn đã mất để làm bình

tiểu thuyết Chu Lai không tuân theo
tuần tự của thời gian lịch đại mà là sự
xáo trộn các bình diện thời gian: quá
khứ - hiện tại đan xen nhau tùy theo
mạch truyện và mạch cảm xúc của nhân
vật. Ăn mày dĩ vãng, Cuộc đời dài lắm,
Ba lần và một lần đều đợc xây dựng
trên hai trục thời gian: quá khứ - hiện
tại.
ở
Ăn mày dĩ vãng tỉ lệ quá khứ -
hiện tại đồng đều 1:1, trong 18 chơng
thì cứ một chơng về hiện tại lại có một
chơng về quá khứ. Hầu nh hai dòng
chảy ấy của thời gian quyện chặt vào
nhau, gắn bó nh một định mệnh với
cuộc "ăn mày dĩ vãng " của Hai Hùng.
Có thể làm một sự so sánh nhỏ: nếu nh
nhịp điệu của Thân phận tình yêu là
nhịp điệu của một con tàu lầm lũi trong
đêm trờng trên đó có một con ngời đi
tìm thời gian đã mất, thì trái lại nhịp
điệu của Ăn mày dĩ vãng là nhịp điệu
của một khách bộ hành tìm về mảnh đất
năm xa đã từng gắn bó với số phận
mình [3, tr.410].
Thủ pháp đồng hiện giữa hai chiều
thời gian quá khứ và hiện tại đã đợc
nhiều nhà văn sử dụng có hiệu quả. Với
Một ngày và một đời, Lê Văn Thảo đã

lắng và day dứt hơn.
TốNG THị THU QUYÊN NGƯờI LíNH TRở Về TIểU THUYếT CHU LAI, TR. 48-55 54
Việc tiếp cận lịch sử bằng thời gian
hoài niệm - thời gian tâm tởng cho
phép nhà văn thể hiện cái nhìn đa diện
về chiến tranh, khắc hoạ lịch sử tâm
hồn cùng mặc cảm "ăn mày dĩ vãng" của
ngời lính để từ đó làm nổi bật số phận
đời t, con ngời cá nhân với bi kịch thời
hậu chiến. Đối với Hai Hùng, Linh
quá khứ là sợi dây ràng buộc họ với hiện
tại. Tởng nh thời hậu chiến là sự
khép lại của những mảnh kí ức chiến
tranh trong cuộc đời họ nhng rồi Hai
Hùng lại day dứt khi những giá trị lịch
sử đang bị bào mòn, đánh đổi. Cũng nh
Linh đau đớn trớc sự sụp đổ của giá trị
một thời mà đồng đội anh đã vun đắp.
Hoài niệm chính là một phơng thức
giúp con ngời sống lại với kí ức lịch sử
để từ đây xác định con đờng đi tới.
Qua phân tích trên ta có thể hình
dung đợc cuộc "ăn mày dĩ vãng" của
ngời lính trở về sau chiến tranh qua

chết hết con, các gia đình không có
ngời nào sống sót nhng những bà
mẹ tột cùng đau thơng đó đã bình thản
nói: Con mất nhng nớc còn thì đó lại
là một cốt cách của ngời anh hùng, của
ngàn năm truyền thống cộng đồng mà
loài ngời kính trọng [3].
Nếu nh cuộc chiến đấu năm xa có
bom đạn, có đổ máu, đầy cam go và
quyết liệt giữa sinh và tử thì giờ đây trở
về hậu chiến, ngời lính lại tiếp tục
bớc vào một cuộc chiến đấu mới tuy
không có tiếng súng nhng lại dai dẳng,
nhức nhối tâm can. Trên hành trình hoà
nhập với cuộc sống đời thờng có ngời
lính đã tìm đợc chỗ đứng cho mình, có
ngời tha hóa biến chất, có ngời lại bị
đẩy ra ngoài rìa xã hội Và phần
đông số ngời gặp phải bi kịch đời
thờng ấy lúc nào cũng rơi vào mặc cảm
"ăn mày dĩ vãng". Vì thế trên từng trang
viết của Chu Lai, dĩ vãng nh là sự thức
tỉnh ý thức lơng tâm của ngời lính
trong cuộc đụng độ với những thử thách
hiện thời, hãy nhớ rằng: Cuộc chiến
vừa qua có thể là trò đùa nhng sự mất
mát lại có thật. Cuộc đời hôm nay có thể
chỉ là tấn tuồng nhng nỗi buồn không
bao giờ là một màn kịch cả[Ăn mày dĩ
vãng, tr.368]. Đó là bức thông điệp

The post - war home - coming soldiers fate is an outstanding subject in Chu Lais
novel. This writing would like to show the tragedy of the post- war soldier who had
an inferiority complex as a former bagger along with related art methods to create
the depth and newness in Chu Lais novel.

(a)
Cao học 14- Văn học Việt Nam, Trờng Đại Học Vinh.