Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVI, số 4B-2007 25
Phép Lặp trong truyện ngắn thời kỳ đầu của Lỗ Tấn

Phan Thị Nga
(a)
cũng dùng thủ pháp lặp để ám ảnh độc
giả, hớng độc giả đến với ý ngoài lời,
làm cho câu thơ đa nghĩa, có tính chất
nớc đôi thành ra nhập nhằng theo
nghĩa tích cực của từ này.
Sang thời hiện đại, văn học Trung
Quốc có sự đổi mới về mọi phơng diện.
Một trong những ngời tiên phong thực
hiện đổi mới văn học là Lỗ Tấn. Đánh
giá về thi pháp Lỗ Tấn, giáo s Lơng
Duy Thứ khẳng định: Về mặt thi pháp,
Lỗ Tấn rất dân tộc mà lại rất hiện đại,
Có một thi pháp Lỗ Tấn và đó cũng là
một thi pháp của văn học Trung Quốc
thế kỷ XX. Nó đậm đà màu sắc Trung
Quốc nhng cũng rất hiện đại, tơng
thông với trào lu hiện đại của thế giới
[6, 16-17]. Một trong những biểu hiện
của màu sắc Trung Quốc nhng cũng
rất hiện đại ở truyện ngắn Lỗ Tấn là
nghệ thuật lặp. Vốn chỉ sử dụng chủ
yếu trong sáng tác thơ nhng Lỗ Tấn đã
mạnh dạn sử dụng thủ pháp lặp trong
truyện ngắn - thể loại tự sự và đã phát
huy đợc thế mạnh của nó nhằm biểu
đạt t tởng, ý đồ nghệ thuật, góp phần
quan trọng trong việc xây dựng kết cấu
tác phẩm.
Khảo sát 25 truyện trong hai tập
Gào thét và Bàng hoàng, chúng tôi thấy

khuyết, nhợc điểm của tầng lớp trí
thức và nông dân để chạy chữa căn
bệnh về tinh thần cho quốc dân, cải tạo
xã hội. Do đó, mục đích, đối tợng phản
ánh của truyện ngắn Lỗ Tấn chi phối
mạnh mẽ đến cách tổ chức lời văn trong
sáng tác của ông. Mặt khác, tài năng
trong nghệ thuật viết truyện đã giúp Lỗ
Tấn lựa chọn cho mình những thủ pháp
thích hợp, hiệu quả để xây dựng những
nhân vật điển hình trong hoàn cảnh
điển hình. Dựa vào văn bản truyện
ngắn Lỗ Tấn, có thể thấy thành phần
miêu tả và thuyết minh trong lời văn
truyện ngắn Lỗ Tấn chính là đặc điểm
lời văn trong tác phẩm tự sự, có chức
năng tái hiện và phân tích các sự vật,
hiện tợng tĩnh tại nh phong cảnh,
chân dung, tâm trạng, môi trờng,
ngoại hình, đồ vật hoặc các hiện tợng
lặp đi lặp lại đều đặn nh ăn uống, sinh
hoạt, làm việc, phong tục tập quán.
Truyện ngắn Lỗ Tấn khai thác sự trùng
điệp các hiện tợng, các thuộc tính, đặc
điểm cùng loại hoặc gần gũi của đối
tợng miêu tả. Những trờng hợp đợc
nhà văn sử dụng thủ pháp lặp khi miêu
tả tái hiện là ngoại hình, tâm trạng,
hành động, ngôn ngữ nhân vật. Ngoài
đối tợng con ngời, nhà văn còn quan

nọ đã mất từ lâu [3, 409].
ở
Lễ cầu
phúc, cặp mắt của Tờng Lâm đợc
miêu tả chín lần, mỗi lần một sắc thái
khác nhau họa chăng chỉ đôi tròng con
mắt lâu lâu đa đi đa lại mới chứng tỏ
rằng thím còn là một con ngời đang
sống mà thôi [3, 241], đôi mắt lờ đờ
của thím bỗng sáng hẳn lên [3, 241],
mắt thím nhìn tôi chòng chọc [3, 242],
và con mắt cũng không đợc lanh lợi
nh trớc [3, 255], thím Tờng Lâm
ngớc đôi con mắt lờ đờ [3, 255],
mắt cứ đăm đăm nhìn thẳng [3, 258],
hai mắt thím thâm quầng [3, 262],
con mắt cũng lanh lợi hẳn lên [3, 263],
con mắt thím sâu hoắm xuống [3,
264]. Nh vậy, thủ pháp kể đi kể lại
nhiều lần một chi tiết xuất phát từ
những điểm nhìn khác nhau bao gồm
Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVI, số 4B-2007 27
cái nhìn của nhân vật, cái nhìn của tác
giả và cái nhìn của các nhân vật khác.

trớc cửa sổ, bức tờng nát, tấm phản
kê sát tờng cũng vẫn y nguyên nh
trớc [3, 390] và vẫn cái gian phòng
đổ nát ấy, cái tấm phản ấy, gốc hòe gần
chết khô ấy, cây tử đằng ấy [3, 420].
Lặp trong miêu tả, phân tích tâm
trạng nhân vật đợc Lỗ Tấn đặc biệt
chú trọng ở Ngày mai, Mẩu chuyện nhỏ,
Chuyện cái đầu tóc, Cố hơng, AQ
chính truyệnTết đoan ngọ, Lễ cầu phúc,
Một gia đình hạnh phúc, Cao phu tử,
Tiếc thơng những ngày đã mất. Mục
đích của Lỗ Tấn là phát hiện, miêu tả
bệnh trạng tinh thần của quốc dân
Trung Hoa, cố gắng tìm hiểu nguyên
nhân căn bệnh tinh thần của nhân vật,
vì vậy, ông hết sức quan tâm mô tả tâm
trạng nhân vật. Tâm trạng Quyên Sinh
sau một thời gian chung sống với Tử
Quân đợc miêu tả lặp lại ba lần: tôi
bỗng nghĩ nàng có thể chết đi cho rảnh
[3, 410], tôi bỗng lại mong cho nàng
chết đi [3, 413], tôi lại nghĩ đến việc
nàng nên chết đi [3, 417]. Tình thế
của chị T Thiền (Ngày mai) đợc lặp đi
lặp lại: chị nghĩ thầm trong bụng Xăm
cũng đã xin rồi, cầu nguyện cũng đã cầu
nguyện rồi, thuốc cũng đã cho uống rồi,
vẫn không có hiệu quả, thì làm thế
nào? [3, 59]; Chị nghĩ trong bụng:


Phan Thị Nga Phép Lặp trong truyện ngắn của Lỗ Tấn, tr. 25-32 28
nhân vật chính hoặc nhân vật phụ
nhng tập trung phần lớn ở dạng đơn
thoại của nhân vật chính, thể hiện
trong 12 truyện, gồm: Nhật ký ngời
điên, Khổng ất Kỷ, Thuốc, Sóng gió, Tết
Đoan Ngọ, Lễ cầu phúc, Một gia đình
hạnh phúc, Miếng xà phòng, Trờng
minh đăng, Ngời cô độc, Anh em, Tiếc
thơng những ngày đã mất.
Lặp đơn thoại của nhân vật chính
nh lời ngời điên (Nhật ký ngời điên,
Trờng minh đăng), Tờng Lâm (Lễ
cầu phúc) Ngời điên đã hai lần
khuyên bảo, kêu gọi mọi ngời: Các
ngời có thể thay đổi đợc. Hãy thực
tâm mà thay đổi đi! Nên biết rằng sau
này không ai dung thứ cho kẻ ăn thịt
ngời sống trên thế gian này nữa đâu
[3, 29], và Các ngời thay đổi ngay đi,
thành tâm mà thay đổi đi. Các ngời
nên biết rằng tơng lai ngời ta không
dung thứ những kẻ ăn thịt ngời
đâu! [3, 30]. Phát ngôn của Tờng
Lâm về cảnh ngộ của mình một cách chi
tiết đợc lặp lại 2 lần, lần 1 kể cho ông

thoại của các nhân vật. Chẳng hạn,
cuộc đối thoại giữa nhân vật tôi với
Ngụy Liên Thù: Tôi: Đấy nh cái
năm nọ, lúc anh khóc dữ quá, họ đến
vây lấy anh, hết sức khuyên giải anh.
Nhiệt tình lắm đấy chứ!; Ngụy Liên
Thù: Lúc thầy tôi mất, họ định cớp
nhà của tôi, ép tôi ký tên vào văn tự, tôi
khóc to; họ cũng đến vây lấy tôi và cũng
khuyên giải nhiệt tình nh thế! [3,
366].

ở
trên, chúng ta đề cập đến biểu
hiện của lặp trong từng thiên truyện Lỗ
Tấn. Hai lăm thiên trong Gào thét,
Bàng hoàng mỗi thiên một dáng vẻ,
không truyện nào giống truyện nào
nhng lại thống nhất ở một chủ đề t
tởng chung có thể coi Gào thét, Bàng
hoàng nh tác phẩm lớn với hai tập
thợng và hạ gắn bó chặt chẽ, hữu cơ
với nhau [6, 63]. Với t cách một tác
phẩm lớn, có thể tìm thấy thủ pháp lặp
trong truyện ngắn Lỗ Tấn ở một vài
phơng diện khác.
Trớc hết, hình thức kết cấu hồi cố
đợc sử dụng khá nhiều ở các truyện:
Cố hơng, Lễ cầu phúc, Tiếc thơng
những ngày đã mất, Trong quán rợu,

chỉ đỏ, xuyên suốt tác phẩm, gắn các
chuyện riêng lẻ với nhau thành một
khối thống nhất. Cũng vậy, hình tợng
ngời điên, nhân vật t tởng của Lỗ
Tấn đã xuất hiện 2 lần trong Nhật ký
ngời điên và Trờng minh đăng. Có
thể xem t tỏng ngời điên ở Trờng
minh đăng là sự tiếp nối tinh thần đả
phá chế độ phong kiến từ Nhật ký ngời
điên. Nếu ngời điên trong Nhật ký
ngời điên mới chỉ phát hiện ra bản
chất chế độ phong kiến, bóc trần thực
chất của lễ giáo phong kiến thì ngời
điên trong Trờng minh đăng đã bằng
lời nói đòi thổi tắt cây đèn sáng mãi
tợng trng cho lễ giáo phong kiến già
cỗi, đòi thủ tiêu ngôi đền thờ cây đèn,
tức là thủ tiêu toàn bộ chế độ phong
kiến. Nh vậy, từ góc độ t tởng mà
nói, rõ ràng có sự trùng lặp nhng phát
triển ở mức cao hơn.
Lặp là một thủ pháp nghệ thuật rất
thích dụng trong truyện ngắn Lỗ Tấn.
Vậy, vai trò, chức năng của thủ pháp
này là gì? Trớc hết, về vai trò trong
việc bộc lộ nội dung t tởng tác phẩm,
dễ dàng nhận thấy, mục đích tác giả
nhằm đạt tới là nhấn mạnh, khắc sâu,
tô đậm tính cách, diện mạo nhân vật (cá
thể hóa nhân vật) hoặc biểu đạt t

thân phận một phụ nữ nông thôn bất
hạnh. Ngoại hình của Tờng Lâm đợc
miêu tả vào hai quãng thời gian: lúc 26,
27 tuổi và hai năm sau là của một ngời
đàn bà nghèo khổ, buồn đau. Câu
chuyện về cái chết của bé Mao đợc
Tờng Lâm kể đi kể lại nh một điệp
khúc, không sai một từ nào với câu mở
đầu tôi thật ngu đần cụ thể hóa nỗi
đau lớn lao nhất đời, dai dẳng không
thể nào nguôi của Tờng Lâm, cũng là
lời bâng khuâng, tự trách của bà mẹ
trớc cái chết đau đớn của con. Ba lần
Phan Thị Nga Phép Lặp trong truyện ngắn của Lỗ Tấn, tr. 25-32 30
phản ứng của Tờng Lâm trớc sự ngăn
cấm của bà địa chủ T lại góp phần thể
hiện nỗi đau đớn của thím trớc ớc
muốn giản dị đợc làm ngời nô lệ
nhng cũng không đợc. Lời kêu gọi của
Ngời điên (Nhật ký ngời điên) Các
ngời có thể thay đổi đợc. Hãy thực
tâm mà thay đổi đi với 2 lần lặp lại và
câu nói của Ngời điên (Trờng minh
đăng) Phải thổi tắt cây đèn ấy đi, lặp

T đợc miêu tả 3 lần:
Lần 1: Thím Lâm! Thím cứ để đấy
cho tôi!- Thím T vội vàng nói [3, 257].
Lần 2: Thím T lại vội vàng nói:
Thím Lâm! Thím cứ để đấy. Tôi đi lấy
cho [3, 257].
Lần 3: Thím T hốt hoảng nói to:
Thím để đấy thôi, thím Lâm! [3, 260].
Thái độ hoảng hốt lần thứ 3 và câu
nói của bà T có vai trò chặt đứt niềm
hi vọng đợc xóa sạch tội lỗi, đợc đối
xử nh một ngời bình thờng của
Tờng Lâm để rồi dẫn câu chuyện đến
chặng đời cuối cùng với kết thúc bi
thảm của nhân vật, cũng là điệp khúc
góp phần hoàn tất cốt truyện, và câu
chuyện về cuộc đời Tờng Lâm vì thế
mà đợc kể một cách trọn vẹn. Nh vậy,
với việc liên kết văn bản, phép lặp trong
truyện ngắn Lỗ Tấn có vai trò vô cùng
quan trọng. Sự liên kết các hình ảnh,
mô típ chẳng những chỉ đợc sử dụng
trong truyện ngắn mà còn có cả ở tạp
văn Lỗ Tấn. Độc giả có thể bắt gặp
trong tạp văn những mô típ cái đuôi
sam, thị chúng, ăn thịt ngời, bạt
tai, tiết liệt những mô típ này cùng
với các mô típ cùng loại trong truyện
ngắn tạo thành một sự hô ứng rất có ý
nghĩa trong việc thể hiện dụng ý nghệ

hỏi của bà mẹ Hạ Du (Thuốc): Thế là
thế nào nhỉ? [3, 57] trớc khi rời nghĩa
địa vừa bộc lộ sự băn khoăn của bà mẹ
vì cha hiểu đợc con mình, cũng là
cha hiểu đợc cách mạng, đồng thời,
dờng nh cũng bày tỏ một chút hi
vọng, tin tởng dù rất mơ hồ về ý nghĩa
cái chết của Hạ Du. Câu hỏi của bà mẹ
không phải là một câu hỏi lửng lơ mà
là một thắc mắc, một day dứt, không
trả lời không yên [7, 105] và câu hỏi
kết thúc truyện Thuốc ấy buộc ngời
đọc trăn trở để tìm lời giải đáp cho số
phận của nhân vật. Phơng án giải đáp
ở ngời đọc sẽ làm nên một câu chuyện
khác nối tiếp câu chuyện trong Thuốc.
Tơng tự Thuốc, Trờng minh đăng
cũng là một truyện ngắn có kết thúc mở
nhờ yếu tố lặp lại. Những câu hát của
bọn trẻ ở cuối truyện do chúng tự nghĩ
ra có các câu ngời điên đã nói:
Thổi tắt đi thôi
Để tôi thổi tắt
Ta châm lửa đốt [3, 330]
Nhìn bề ngoài, những câu hát này
có vẻ lạc lõng, nhng thực chất mang
một dụng ý nghệ thuật lớn. Ngời đọc
có thể hình dung ra cái cảnh lũ trẻ kia
chính là lực lợng trong tơng lai sẽ
thay ngời điên làm cái việc mà ngời

nào đấy đã xẩy ra và nếu quả là vậy thì
nó diễn ra nh thế nào. Dù là nguyên
nhân nào thì Lỗ Tấn cũng đã cấp cho sự
lặp lại một vai trò hết sức quan trọng:
tạo nên sự tơng đồng về các đơn vị
ngôn ngữ bao hàm một sự tơng đơng
về ý nghĩa; sức mạnh của cơ cấu lặp lại,
của kiến trúc song song chính là ở chỗ
tạo ra một sự lặp lại song song trong t
tởng. Tóm lại, trong truyện ngắn Lỗ
Tấn, lặp là một trong những tín hiệu
nghệ thuật trở đi trở lại có sức ám ảnh
với

độc giả,

phát

huy hiệu quả cao
trong việc biểu đạt nội dung t tởng
cũng nh có vai trò quan trọng trong tổ
chức kết cấu truyện. Lặp trong truyện
ngắn Lỗ Tấn có thể đợc xem là một đặc
điểm của thi pháp truyện ngắn Lỗ Tấn,
tạo nên âm vang Lỗ Tấn, âm vang
của những dấu hỏi, bắt ngời đọc phải
tự trả lời, là những câu, những đoạn lặp
đi lặp lại nh xoáy sâu vào lơng tri con

This paper showed that in short stories in early period, Lo Tan utilized
tautology quite effectively to describe appearance, state of mind and language of
personalities. For ordinary readers, the reiteration of an event, content derived from
different views revealed the writers method nature; however, in a deep view it is a
basis of an established style. The reiteration effect in short stories written by Lo Tan
is both an expression of thought and artistic intention, and the method to unite texts
and the factor to determine structure of work.

(a)
Khoa Ngữ văn, Trờng Đại học Vinh.