Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVI, số 4A-2007 71
Bớc đầu điều tra một số loài thực vật
bậc cao chứa ancaloit ở thành phố vinh và phụ cận

Lê Quang Vợng
(a)

Tóm tắt. Trong bài báo này, chúng tôi chỉ ra rằng 20 loài thực vật bậc cao thuộc
16 chi, 11 họ đợc thu thập ở thành phố Vinh và các vùng phụ cận; sự có mặt ancaloit
trong chúng đã đợc kiểm tra. Kết quả cho thấy 11 loài trong số đó (chiếm 55%) có phản
ứng dơng tính với các thuốc thử ancaloit (Mayer, Dragendoft và Wagner); 4 loài thuộc
chi Solanum đã đợc xác định hàm lợng ancaloit tổng số. Các kết quả này cho thấy
hàm lợng ancaloit cao nhất ở quả và thấp nhất ở thân; hàm lợng ancaloit trong cây
cũng thay đổi theo giai đoạn phát triển và đạt cao nhất ở giai đoạn trởng thành.

I. Đặt vấn đề
Việt Nam đợc đánh giá là đất nớc có độ đa dạng sinh học cao, trong đó có
sự đa dạng của các loài dợc thảo. Các loài cây thuốc có vai trò rất quan trọng đối với
việc chăm sóc sức khoẻ ban đầu cho con ngời và gia súc, đặc biệt đối với những cộng
đồng nông thôn và miền núi là những nơi mà dịch vụ y tế, thú y đang vừa thiếu lại
vừa yếu. Cơ sở khoa học về giá trị chữa bệnh của các loài cây thuốc nằm ở thành
phần và hàm lợng các chất trao đổi bậc 2 nh ancaloit, flavonoit, saponin, tanin ,
trong đó, ancaloit là nhóm hợp chất quan trọng nhất về mặt tác dụng sinh lý nhng
cũng là nhóm phức tạp về phơng diện cấu tạo (Nguyễn Văn Đàn và nnk. 1986) [4].
Sự phân bố ancaloit cũng nh các hợp chất trao đổi bậc 2 khác thờng thay đổi theo

bệnh cho ngời và gia súc [2, 7]. Kiểm tra sự có mặt của ancaloit ở 20 loài cây thuốc
nói trên bằng các thuốc thử Mayer, Dragendoft và Wagner thấy có 11 loài cho phản
ứng dơng tính với cả 3 loại thuốc thử chiếm tỷ lệ 55%. Kết quả đợc trình bày ở
bảng 1.
Bảng 1. Kết quả kiểm tra với một số thuốc thử ancaloit
Thuốc thử
(*)
T
T

Tên Latinh Tên Việt
Nam
Bộ phận
nghiên
cứu
I II III

Acanthaceae - Họ Ô rô 1

Pseuderanthemum
palatiferum (Nees) Radlk.
Xuân hoa Lá
- - -

Apiaceae - Họ Hoa tán
+++Araliaceae - Họ Nhân sâm 5

Polyscias fruticosa (L.)
Harms
Đinh lăng Lá, rễ
- - -

Arecaceae - Họ Cau 6

Areca catechu L.
Cau Hạt
+ + +

Asteraceae - Họ Cúc 7

Ageratum conyzoides L.
Cỏ cứt lợn Toàn cây
+ ++ ++

Bồ kết Quả
- - -
12

Styphnolobium japonicum
(L.) Schott
Hoa hoè Hoa
- - -

Lamiaceae Họ Hoa môi 13

Acrocephalus indicus
(Burm.f.) Kuntze
Nhân trần Toàn cây
- - -
14

Perilla frutescens (L.) Britt.

Tía tô Toàn cây
- - -

Solanaceae - Họ Cà


Solanum torvum Sw.
Cà dại hoa
trắng
Toàn cây
++ + +

Theaceae - Họ Chè 20

Camellia sinensis (L.)
Kuntze
Chè Lá
- - -
(*)
I. Thuốc thử Mayer; II. Thuốc thử Dragendoft; III. Thuốc thử Wagner
3.2. Kết quả định lợng ancaloit toàn phần ở một số loài thuộc họ Cà
Có 4 loài thuộc chi Solanum của họ Cà (Solanaceae) đã đợc xác định hàm
lợng ancaloit thô ở các bộ phận khác nhau. Kết quả đợc trình bày ở bảng 2.
Bảng 2. Hàm lợng ancaloit toàn phần trong các bộ phận một số loài thuộc chi
Solanum (Đơn vị tính: % trọng lợng khô)
TT

Tên Latinh Tên Việt Nam Thân Lá Quả
1
S. capsicoides

Cà dạng ớt
0,16 0,22 0,35

Cây
trởng
thành
Cây
già
1
S. capsicoides

Cà dạng ớt Toàn cây 0,24 0,38 0,05
2
S. indicum
Cà dại hoa tím Toàn cây 0,14 0,25 0,11
3
S. procumbens

Cà gai leo Toàn cây 0,10 0,17 0,04
4
S. torvum
Cà dại hoa trắng

Toàn cây 0,16 0,24 0,12

Lê Quang Vợng Bớc đầu điều tra một số loài thực vật , tr. 71-74 74
IV. Kết luận và đề nghị


Preliminary survey of some alkaloid contained plants
of Vinh city and adjacent areas

In this article, we show that 20 higher plant species belong to 16 genera of
11 families were collected in Vinh city of Nghe An province and adjancent areas and
had been tested for alkaloids; 11 species of them (55%) had positive results to
alkaloid reagents (Mayer, Dragendoft and Wagner); 4 Solanum species had been
determined for crude alkaloid quantitative. This results showed that alkaloid
content was the highest in fruits and lowest in stems, alkaloid content in plant also
changed during growth stages and is highest in mature stage.

(a)
Khoa Sinh học, trờng Đại học Vinh.