Nhân vật và cái vô thức trong
tiểu thuyết "Của chuột và
người" của John Steinbeck

1. John Steinbeck và tác phẩm Của Chuột và Người
1.1. John Steinbeck (1902-1968), nhà văn Mỹ, người đoạt giải Nobel văn chương
năm 1962, sinh trưởng trong một gia đình trung lưu ở thị trấn Salinas, một thị trấn trù phú
trong thung lũng con sông Salinas, bang California, cách bờ biển Thái Bình Dương khoảng
hai nhăm dặm, nơi mà sau này ông đã sử dụng làm bối cảnh cho những tác phẩm nổi tiếng
của mình. Trong gia đình cha là thủ quỹ của thị trấn, mẹ là giáo viên, từ nhỏ John Steinbeck
đã được nuôi dưỡng trong nếp sống bình an, mực thước của giới tiểu tư sản thành thị Mĩ lúc
bấy giờ.
Tốt nghiệp trung học khi Đại chiến I kết thúc, một năm đi làm việc ở nhiều nơi, năm
1919, John Steinbeck ghi tên theo học tại trường đại học Stanford. Sau sáu năm học ở ba
khoá học khác nhau, chưa tốt nghiệp, ông dời trường đại học đến New York lao động và
khởi nghiệp văn chương. Thất bại với nghề viết văn ở New York, ông trở lại California làm
nghề gác vườn, trông coi ngôi nhà lẻ loi gần hồ Tahoe, nơi ông viết thành công tác phẩm
đầu tiên Chén vàng (1929). Từ đây cho đến năm viết tác phẩm cuối cùng, Nước Mĩ và
Người Mĩ (1966), John Steinbeck gắn bó với nghiệp văn chương và đã để lại hơn 10 tiểu
thuyết, nhiều truyện ngắn, các vở kịch, phóng sự, kí…
Dù không được xếp là nhà văn hàng đầu của văn học hiện đại Mĩ nhưng với sự
nghiệp văn chương của mình, John Steinbeck vẫn được coi là một trong những nhà văn tạo
nên Thời đại tiểu thuyết Mĩ (thuật ngữ này đã được giới phê bình văn học Mĩ chấp nhận, chỉ
nền tiểu thuyết Mĩ khoảng từ 1930 đến 1940)
(1)
. Và mặc dầu sau này, trong cuộc đời John
Steinbeck có những hành động khó lý giải và cũng khó tha thứ, như việc cho con trai sang
tham chiến tại Việt Nam, bản thân ông, cuối năm 1966 đầu năm 1967, cũng sang Việt Nam

thường bị sức mạnh của Lennie, trong lúc thích thú cực độ, vô tình làm chết. Trước khi
đến Soledad, ở Weed, vì thích vuốt ve cái áo đỏ của một cô gái mà Lennie đã bị hiểu lầm,
khiến George và Lennie phải chạy trốn trong đêm. Ở Soledad, hai người được nhận vào làm
thuê. Tại đây, họ gặp những người cũng lang thang làm thuê: Slim, một anh chàng tinh
ranh; Candy, một người già lão làm thuê; Crooks, người nài ngựa da đen tàn phế… Curly,
con trai chủ trại, vốn là kẻ ưa đánh nhau, ghét những người to lớn hơn mình, đã khiêu khích
và đánh Lennie. Để tự vệ, Lennie đã bóp nát một bàn tay của Curly. Cô vợ Curly, một
người lẳng lơ thường la cà tán tỉnh đám đàn ông, bị cuốn hút bởi sức mạnh cường tráng
và sự thật thà của Lennie đã tìm cách quyến rũ anh chàng. Vào chiều chủ nhật vắng vẻ,
trong lúc Lennie trốn xuống nhà kho để vuốt ve chú chó con yêu quý thì cô vợ Curly xuất
hiện. Cô nàng kể lể nỗi cô đơn của mình và tỏ ý cảm thông với Lennie khi nhìn thấy con
chó đã chết. Cuối cùng anh chàng khờ khạo cũng tâm sự về sở thích của mình và đồng ý
vuốt ve mái tóc của cô ta. Thích thú, Lennie vuốt mạnh. Cô ta sợ hãi kêu toáng lên khiến
Lennie kinh khiếp đến mất cả ý thức, lấy tay bịt miệng cô ta và lắc mạnh, quá tay, vợ Curly
gãy cổ chết. Lennie bỏ trốn đến nơi mà trước đó, để đề phòng, George đã chỉ cho biết làm
nơi hẹn gặp nếu có chuyện bất trắc. Phát hiện ra xác cô vợ Curly, George biết ngay cái gì đã
xảy ra. Curly huy động mọi người tìm bắt Lennie. George vội vã đến nơi hẹn và trong lúc
kể về cái trang trại trong tưởng tượng, George đã rút súng bắn vào gáy Lennie. Sau đó, Slim
rủ George đi xuống thị trấn uống rượu.
2. Nhân vật và cái vô thức
Đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về tác phẩm Của Chuột và Người và tất nhiên
có nhiều cách lý giải khác nhau về tác phẩm. Khám phá nhân vật trong tác phẩm này từ
tầng sâu vô thức, chúng tôi muốn lý giải hành động của nhân vật để thêm một cách hiểu.
Peter Lisca, trong công trình John Steinbeck- Tự nhiên và huyền thoại đã nhận xét:
John Steinbeck đã dùng nhiều hình ảnh trong tự nhiên để miêu tả nhân vật Lennie. Quả thật,
Lennie hiện lên như một sinh vật. Khi Lennie uống nước từ vũng nước sau lùm cây: “Anh
ta uống ừng ực từng ngụm, phì cả ra mũi như con ngựa”
(3)
. Và khi anh ta trở lại bờ sông ở
cuối tiểu thuyết: “ Lennie xuất hiện sau một lùm cây và tiến lên lặng lẽ như một con gấu


Lennie
chính là biểu hiện cái vô thức ở cấp độ thứ nhất, cấp độ mà Freud gọi là Tự ngã (Id). Lennie
hoàn toàn không có ý thức. Mục đích duy nhất trong cuộc sống của anh ta là thoả mãn các
ham muốn bản năng và các khoái cảm, không cần biết đến các hậu quả. Thậm chí, không
cần biết đến giá trị thiện hay ác và cả đạo đức nữa.
Trái với Lennie, Goerge được miêu tả là một người lanh lẹn, sắc sảo, đầy ý thức.
John Steinbeck miêu tả mối tình cảm của Lennie và George như là một mối tình cảm đẹp
đẽ, hiếm hoi trong một thế giới mà “người ta hay dè chừng lẫn nhau”. Mối quan tâm chăm
sóc của George đối với Lennie được hiểu là vì trách nhiệm (George hứa với dì của Lennie,
Clara, sẽ chăm sóc Lennie) đồng thời cũng vì tình cảm của George giành cho người bạn
khờ khạo. Tuy nhiên, nhân vật này dường như vượt khỏi tầm kiểm soát của tác giả.
Nhà nghiên cứu William Goldhurst khi phân tích Của Chuột và Người đã xem hành
động bắn chết Lennie của Goerge ở cuối tác phẩm như là một biểu hiện cao nhất của một
tình cảm anh em trong thế giới đầy thù hận và bất trắc. Vì theo William Goldhurst, để tránh
cho Lennie khỏi một cái chết trong một cuộc hành hình thảm khốc bởi bàn tay của Curly,
kẻ đang thù hận Lennie, George mang đến cho bạn mình một cái chết nhẹ nhàng, tự tay bắn
chết Lennie. Từ cách nhìn nhận như vậy, William Goldhurst cho rằng: “Tác phẩm không bi
quan. Lennie chết, ước mơ về một trang trại riêng không trở thành hiện thực, Steinbeck vẫn
hướng người đọc đến hình ảnh George và Slim, hai người đàn ông đi cùng với nhau từ bờ
sông, nơi câu chuyện vừa xảy ra”
(5)
. Không riêng William Goldhurst mà nhiều nhà nghiên
cứu khác cũng có cách nhìn tương tự. Các nhà nghiên cứu này hoàn toàn có lý. Có thể
hiểu như vậy. Song, nếu đọc kỹ văn bản, độc giả kỹ tính sẽ nhận thấy thực ra George
không hề đơn giản trong mối quan hệ với Lennie và cuộc sống. Qua các chi tiết, ta thấy
dường như George luôn điều khiển hành động của Lennie. Một người có ý thức điều khiển
hành động của một người mang sức mạnh thể chất vô địch nhưng hoàn toàn không có khả
năng làm chủ hành động - ta có thể định danh đó là kẻ lợi dụng. Tuy nhiên, George không
đơn giản là kẻ lợi dụng. George cố gắng sử dụng Lennie để chế ngự một cõi khác trong tâm

- Cô ấy đẹp quá đi chứ - Lennie bênh vực.
- Đúng. Đẹp! Có gì phơi ra hết rồi. Thằng Curly cũng chẳng lạ gì. Tao cá là chỉ hai
mươi đôla là nó đi ngay.
Lennie vẫn nhìn ra cửa nơi cô ta vừa đi khỏi:
- Trời, cô ấy đẹp quá! Anh ta mỉm cười ngưỡng mộ.
George thoáng nhìn bạn và rồi túm lấy một tai Lennie, kéo mạnh:
- Nghe tao đây, đồ con hoang điên rồ - Anh ta nói một cách giận dữ - Đừng có nhìn
vào con chó cái ấy. Tao không cần biết nó nói gì hay nó làm gì. Thứ nọc độc này tao đã
thấy nhiều nhưng chưa bao giờ thấy một thứ đáng sợ hơn nó. Hãy tránh xa nó ra.
Lennie cố gỡ tai mình ra khỏi tay George:
- Anh George, tôi không làm gì cả.
- Đúng. Mày chưa làm cái gì bậy cả. Nhưng khi con đó đứng ở cửa kia kìa, phơi đùi
ra, thì mày không dời mắt khỏi nó.
- Tôi không nghĩ xấu gì cả. Tôi thề đấy.
- Tốt. Hãy tránh xa nó ra vì tao đã thấy nó là cái cạm bẫy người. Để mình thằng
Curly chui vào là đủ rồi…” (tr.30).
Không có một lời phân tích, giải thích hay bình luận nào của John Steinbeck. Cả
đoạn văn chỉ là miêu tả và ghi lại đối thoại. Thoạt tiên người đọc dễ nhầm tưởng những lời
cảnh báo, mắng nhiếc Lennie là xuất phát từ sự lo lắng cho Lennie nhưng lắng nghe kỹ ta
thấy không phải vậy. Bao trùm lên đó là nỗi sợ hãi của George. Không phải sợ vợ Curly
hay sợ mất Lennie mà là nỗi sợ hãi bản thân. Thái độ khinh ghét vợ Curly xuất phát từ một
điểm khác nằm ngoài ý thức của George. Sự tự tin và công khai quyến rũ của vợ Curly đã
thức dậy tính dục trong George, thách thức nhân cách của anh ta, đẩy anh ta vào nghi ngờ
chính bản thân mình. Ý thức không kiểm soát được cái vô thức đã bị gợi dậy một cách
mạnh mẽ, khi bắt gặp ánh mắt ngưỡng mộ biểu lộ sự say mê rất bản năng của Lennie giành
cho vợ Curly, George đã bùng lên sự căm ghét cô ta. Anh ta đã phản chiếu sự bất lực của
mình trước cái vô thức qua cái bóng là Lennie. Với Lennie, vợ Curly cũng giống như con
thỏ hay chuột, một con vật đẹp, mượt mà để vuốt ve chứ không hề gợi bản năng giới tính.
Điều này càng được khẳng định ở cuối tác phẩm khi vợ Curly tìm cách quyến rũ Lennie
trong nhà chứa cỏ, anh ta chỉ muốn vuốt ve mái tóc của cô ta giống như vuốt ve bộ lông của

sự cần thiết có Lennie, mặt khác anh ta cảm nhận Lennie là chướng ngại trên con đường đi
đến cuộc sống tự do riêng mình. Khi cái vô thức trong một chừng mực nào đó vẫn kiểm
soát được thì Lennie vẫn cần thiết với anh ta và ngược lại. Cuối cùng, Lennie mang đến một
hoàn cảnh cho phép George giải thoát bản thân anh ta khỏi giấc mơ đất đai hão huyền và
trách nhiệm với người bạn thiếu khả năng ý thức.
Như vậy, hành động bắn chết Lennie của George cũng là tất yếu. Đó là hệ quả lôgic,
là sự vận động tâm lý của con người. John Steinbeck đã thể hiện sự vận động biện chứng
của con người bằng việc tường thuật. Cảnh nối cảnh, hành động tiếp nối hành động. George
thoạt đầu xuất hiện là một người làm việc để đạt được giấc mơ sở hữu đất đai, dần dần anh
ta trở thành người phá hoại giấc mơ đó bằng cách tham gia vào nó mà biết chắc không bao
giờ trở thành hiện thực. Sau cùng, cuộc sống nơi trang trại của Curly, sự có mặt của vợ
Curly đã gợi dậy mạnh mẽ cái vô thức khiến George hướng tới một cuộc sống cho cá nhân.
Và khi cơ hội đến, George đã tự mình giải thoát khỏi cái bóng, giành tự do. Tuy vậy,
George là nhân vật không đơn giản nên trong hành động giết Lennie anh ta vẫn có những
xung đột dữ dội. Hành động giết Lennie được kể một cách chi tiết với nhịp điệu chậm. Căn
cứ vào đối thoại, thoạt đầu, ta thấy George dường như không có ý định giết Lennie. Anh ta
thuyết phục Curly: “Nghe tôi, Curly, thằng đó nó điên khùng. Đừng giết nó. Nó không hiểu
nó làm cái gì đâu” và thăm dò Slim: “Mình không thể bắt nó về đây và nhốt nó lại sao? Nó
không bình thường mà, Slim. Nó chỉ vô tình mà, không phải ác ý đâu” (tr.97). Ngay cả khi
George đã ngồi với Lennie và kể cho Lennie nghe về trang trại tưởng tượng như bao lần đã
kể, người đọc cũng không thể biết thêm chút nào tâm trạng và ý định của George. Nhiều
độc giả đoán định rằng đôi bạn sẽ cùng nhau trong cuộc chạy trốn mới như họ đã từng chạy
trốn khỏi Weed. Vì thế, hành động bắn Lennie của George ngay sau đó là hành động bất
ngờ với rất nhiều người. Tuy nhiên, nếu chú ý hơn vào đối thoại sau, ta sẽ có một cảm nhận
khác.
“- Nếu có một thân một mình, tao có thể sống dễ dàng.
George nói giọng nhợt nhạt, buồn tẻ.
- Tao có thể có việc làm và không bao giờ gặp rắc rối.
Lennie nói:
- Tiếp đi… và cuối tháng thì….

miêu tả, không lui vào nội tâm nhân vật chỉ tả và ghi lại sự việc cho phép người đọc khám
phá tác phẩm từ nhiều góc độ, đem đến cho tác phẩm nhiều tầng bậc ý nghĩa