Vài nét về nhà Lý (1010-1225)
Nhà Lý (1010-1225)
Lý Thái Tổ 1010-1028
Lý Thái Tông 1028-1054
Lý Thánh Tông 1054-1072
Lý Nhân Tông 1072-1127
Lý Thần Tông 1127-1138
Lý Anh Tông 1138-1175
Lý Cao Tông 1176-1210
Lý Huệ Tông 1211-1225
Lý Chiêu Hoàng 1225
I. Lý Bát Đế
Năm 1009, sau khi Lê Long Đĩnh chết, Triều đình tôn Lý Công Uẩn, một người
có uy tín và thế lực trong triều lên làm vua.
Lý Công Uẩn người làng Cổ Pháp (Tiên Sơn, Hà Bắc) không có cha, mẹ họ
Phạm. Thời niên thiếu của Lý Công Uẩn trải qua trong môi trường Phật giáo. Năm
lên ba, Lý Công Uẩn làm con nuôi cho nhà sư Lý Khánh Vân (vì thế ông mang họ
Lý). Sau đó ông lại là đệ tử của Sư Vạn Hạnh và ở hẳn trong chùa Lục Tổ (còn gọi
là chùa Cổ Pháp)

Simpo PDF Merge and Split Unregistered Version - http://www.simpopdf.com
Lớn lên, Lý Công Uẩn được giữ một chức nhỏ trong đội cấm quân của vua Lê
Đại Hành. Ông nổi tiếng là người liêm khiết và được giới Phật giáo ủng hộ. Năm
1005, sau khi Lê Đại Hành mất, các hoàng tử tranh ngôi, Thái tử Long Việt lên
ngôi chỉ mới ba ngày thì bị Lê Long Đĩnh giết. Lý Công Uẩn không ngại ngần, ôm
xác người vua mới mà khóc. Lê Long Đĩnh, Lý Công Uẩn làm Tả thân vệ Điện
tiền chỉ huy sứ, thống lĩnh toàn thể quân túc vệ.
Lê Long Đĩnh chết vào năm 1009 sau một thời gian trị vì tàn bạo. Lúc bấy giờ
giới Phật giáo với các vị cao tăng danh tiếng như sư Vạn Hạnh đang có uy tín
trong xã hội và trong triều đình. Họ cùng quan đại thần là Đào Cam Mộc đưa Lý
Công Uẩn lên làm vua.

thì mất. Con là Lý Anh Tông mới ba tuổi đã làm vua, được Tô Hiến Thành phụ tá
đắc lực nên việc triều chính vẫn ổn định.
Lý Cao Tông lên nối ngôi cha cũng chỉ có ba tuổi. Nhà Lý bắt đầu suy vong từ
đây. Vào đầu triều Lý Cao Tông, Tô Hiến Thành còn làm phụ tá vài năm thì mất,
triều thần vẫn còn giữ được nền nếp của các triều trước nên cũng tạm ổn. Nhưng
Simpo PDF Merge and Split Unregistered Version - http://www.simpopdf.com
khi lớn lên, Lý Cao Tông ham chơi bời, săn bắn, bê trễ việc nước lại thêm tiêu
hoang phung phí, cho xây cung điện bắt dân chúng phải phục dịch. Quan lại thì
nhũng nhiễu nên trong nước loạn lạc nổi lên như ong.
Những cuộc nổi loạn lớn nhất và có ảnh hưởng đến ngai vàng của họ Lý là loạn
Phạm Du và loạn Quách Bốc.
Năm 1208, Phạm Du nổi lên làm loạn ở Nghệ An, vua sai quan phụng ngự là
Phạm Bỉnh Gi đi đánh dẹp. Bỉnh Gi đánh đuổi được Phạm Du, tịch biên của cải và
đốt phá cửa của Phạm Du. Phạm Du cho người về kinh đô, đem vàng bạc đút lót
cho các quan lại để vu cho Bỉnh Gi tội giết người vô tội. Lý Cao Tông nghe lời,
cho bắt Bỉnh Gi. Thuộc tướng của Bỉnh Gi là Quách Bốc nổi lên, tiến đánh đến tận
kinh thành. Lý Cao Tông cho giết Bỉnh Gi rồi cùng gia quyến chạy trốn. Thái Tử
Sam chạy đến nương náu tại nhà Trần Lý, trưởng họ một gia đình đánh cá giàu có
và có thế lực ở làng Tức Mặc, tỉnh Nam Định. Tại đây, thái tử Sam thấy con gái
của Trần Lý là Trần Thị Dung xinh đẹp nên cưới làm vợ. Gia đình họ Trần đem
của cải ra mộ quân dẹp loạn và hộ tống được nhà vua về Thăng Long.
Về kinh được một năm thì vua mất, thái tử Sam lên nối ngôi, đó là Lý Huệ Tông,
Trần Thị Dung làm hoàng hậu.
Từ đấy họ Trần uy thế nhất triều, hai người anh của hoàng hậu là Trần Thừa và
Trần Tự Khánh cùng người em họ là Trần Thủ Độ giữ các chức vụ chủ chốt trong
triều. Trần Thừa làm Nội thị phán thủ, Trần Tự Khánh làm Phụ chính, Trần Thủ
Độ làm Điện tiền chỉ huy sứ. Quyền hành ở trong triều nằm cả trong tay của Trần
Tự Khánh, khi Trần Tự Khánh chết rồi thì Trần Thủ Độ nắm quyền.
Simpo PDF Merge and Split Unregistered Version - http://www.simpopdf.com
Lý Huệ Tông không có con trai, chỉ có hai người con gái cùng Trần Thị Dung.

lên) làm nô tì và cấm mổ trâu bò ăn thịt
Thuế được định ra sáu loại:
Thuế ruộng, đầm, ao
Thuế đất trồng dâu và bãi phù sa
Thuế sản vật ở núi
Thuế mắm muối đi qua ải quan
Thuế sản vật quý như sừng tê, ngà voi hương trầm
Thuế tre, gỗ, hoa, quả.
Quân đội nhà Lý được tổ chức có quy mô. Dưới đời Lý Thánh Tông, tổ chức
quân đội được chia làm bốn lộ là tả, hữu, tiền, hậu. Tất cả gồm có 100 đội, mỗi đội
có lính kỵ và lính bắn đá. Binh pháp nhà Lý rất nổi tiếng, nhà Tống bên Trung
Hoa đã từng bắt chước, áp dụng binh pháp này cho quân đội của mình. Đến thời
Lý Thần Tông có một ít thay đổi trong cơ chế quân đội. Quân lính được sáu tháng
Simpo PDF Merge and Split Unregistered Version - http://www.simpopdf.com
một lần đổi phiên nhau về làm ruộng. Nhờ thế, nhân lực cho nền nông nghiệp vẫn
được bảo đảm.
III. Phát triển kinh tế
1. Nông nghiệp
Đại bộ phận ruộng đất trong nước là ruộng đất của công xã. Công xã có được uy
quyền tự trị rộng rãi. Ruộng đất của công xã nào là do công xã ấy quản lý. Tuy thế,
nhà vua vẫn có quyền sở hữu tối cao tên ruộng đất, nên nông dân cày ruộng công
xã vẫn phải nộp tô thuế, lao dịch và đi lính cho nhà vua. Mức thuế được định là
100 thăng mỗi mẫu.
Ngoài ra còn có ruộng cấp cho quý tộc quan lại có công và được gọi là thác đao
điền (ruộng ném đao, từ sự tích Lê Phụng Hiểu). Từ đó hình thành thái ấp của một
số quý tộc và quan lại cao cấp. Nông dân trong thái ấp không có nghĩa vụ đóng
thuế cho nhà nước mà chỉ đóng cho chủ thái ấp. Chủ thái ấp đóng thuế cho nhà
nước tương đương với mức thuế của ruộng đất công xã.
Nhà nước có ruộng riêng của nhà nước gọi là ruộng quốc khố, người cày ruộng
là tù binh hay phạm nhân. Tô thuế ruộng quốc khố nặng hơn so với các loại ruộng