Cần Thơ, 2011
TRƢỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ
KHOA SƢ PHẠM
BỘ MÔN HÓA
♦☼♦ THIẾT KẾ BÀI DẠY HỌC HÓA HỌC LỚP 11, BAN CƠ
BẢN THEO SƠ ĐỒ TƢ DUY CỦA TONY BUZAN Luận văn Tốt nghiệp
Ngành: Sƣ phạm Hóa Học GV hướng dẫn: Sinh viên thực hiện:
Ts.GVC.Bùi Phương Thanh Huấn Đặng Thị Trang Thư
Lớp: Sư phạm Hóa K33
Mã số SV:207201
Luận văn tốt nghiệp
Thiết kế bài dạy học hóa học lớp 11- ban cơ bản theo sơ đồ tƣ duy của Tony Buzan
GVHD: TS.GVC Bùi Phƣơng Thanh Huấn Tr ang ii SVTH: Đặng Thị Trang Thƣ
NHẬN XÉT CỦA GIÁO VIÊN HƢỚNG DẪN
NHẬN XÉT CỦA GIÁO VIÊN PHẢN BIỆN
1.2. Phƣơng pháp dạy học tích cực 8
1.2.1. Thế nào là phƣơng pháp dạy học tích cực 9
1.2.2. Một số phƣơng pháp dạy học tích cực 9
1.2.2.1. Phƣơng pháp dạy học sử dụng tình huống có vấn đề 9
1.2.2.2. Phƣơng pháp grap dạy học 12
1.2.2.3. Phƣơng pháp algoric 14
Luận văn tốt nghiệp
Thiết kế bài dạy học hóa học lớp 11- ban cơ bản theo sơ đồ tƣ duy của Tony Buzan
GVHD: TS.GVC Bùi Phƣơng Thanh Huấn Tr ang v SVTH: Đặng Thị Trang Thƣ
1.3. Phƣơng pháp học tích cực 19
1.4. Tổng quan về sơ đồ tƣ duy và phần mềm Mindjet MindManager Pro 7 23
1.4.1. Sơ đồ tƣ duy của Tony Buzan 23
1.4.1.1. Tác giả Tony Buzan 23
1.4.1.2. Sơ đồ tƣ duy 24
1.4.1.3. Hƣớng dẫn tạo sơ đồ tƣ duy 26
1.4.2. Giới thiệu phần mềm Mindjet MindManager Pro 7 27
1.4.2.1. Giới thiệu chung 27
1.4.2.2. Hƣớng dẫn cài đặt phần mềm Mindjet MindManager Pro 7 28
1.4.2.3. Giao diện của chƣơng trình 32
1.4.2.3.1. Home 32
1.4.2.3.2. Insert 33
1.4.2.3.3. Format 34
1.4.2.3.4. Review 35
1.4.2.3.5. View 35
1.4.2.3.6. Tools 35
1.4.2.4. Hƣớng dẫn cách tạo sơ đồ tƣ duy bằng phần mềm Mindjet 37
Chƣơng 2. Thiết kế bài dạy học hóa học lớp 11 – ban cơ bản theo sơ đồ tƣ duy của Tony
Buzan 41
2.1. Thiết kế hoạt động dạy học theo sơ đồ tƣ duy 41
Luận văn tốt nghiệp
Thiết kế bài dạy học hóa học lớp 11- ban cơ bản theo sơ đồ tƣ duy của Tony Buzan
GVHD: TS.GVC Bùi Phƣơng Thanh Huấn Tr ang viii SVTH: Đặng Thị Trang Thƣ TÓM TẮT LUẬN VĂN
►▼◄
công nghệ thông tin, sẽ góp phần kích thích lòng say mê học hỏi của học sinh, đồng thời
giúp cho bài giảng của giáo viên thêm sinh động và thu hút.
Qua tìm hiểu thực tế ở trƣờng phổ thông cho thấy, việc học tập môn hóa học của học
sinh còn nhiều bất cập, phần lớn các em cho rằng môn hóa học là một môn học khó, nên
các em đều không đam mê học hỏi, dẫn đến chất lƣợng dạy và học hóa kém, điển hình là
kết quả điểm môn hóa trong các kỳ thi tốt nghiệp và đại học thấp. Vì vậy, việc nghiên
cứu đề tài “thiết kế bài dạy học hóa học lớp 11, ban cơ bản theo sơ đồ tư duy của Tony
Buzan” là cần thiết và góp phần đáp ứng những nhu cầu của thực tiễn hiện nay.
2. MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU
Nghiên cứu thiết kế bài dạy học hóa học lớp 11, ban cơ bản theo sơ đồ tƣ duy của
Tony Buzan nhằm nâng cao chất lƣợng dạy học hóa học ở trƣờng trung học phổ thông.
3. NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU
Nhiệm vụ thứ nhất: Nghiên cứu lý thuyết về lý luận dạy học hóa học, phƣơng pháp
tự học của học sinh.
Nhiệm vụ thứ hai: Nghiên cứu lý thuyết về sơ đồ tƣ duy của Tony Buzan, tìm hiểu
phần mềm Mindjet MindManager Pro 7, sử dụng phần mềm Mindjet MindManager Pro
7 vào việc thiết kế bài dạy học hóa học lớp 11, ban cơ bản.
Nhiệm vụ thứ ba: Tiến hành thực nghiệm ở trƣờng phổ thông để đánh giá kết quả
nghiên cứu và tính khả thi của đề tài.
4. PHƢƠNG PHÁP VÀ PHƢƠNG TIỆN NGHIÊN CỨU
4.1.Phƣơng pháp nghiên cứu
Luận văn tốt nghiệp
Thiết kế bài dạy học hóa học lớp 11- ban cơ bản theo sơ đồ tƣ duy của Tony Buzan
GVHD: TS.GVC Bùi Phƣơng Thanh Huấn Trang 2 SVTH: Đặng Thị Trang Thƣ
Nghiên cứu lý thuyết:
- Sách giáo khoa môn hóa học lớp 11, ban cơ bản.
- Các tài liệu về lí luận dạy học hóa học, lý thuyết về sơ đồ tƣ duy của Tony Buzan.
- Nghiên cứu ứng dụng phần mềm Mindjet MindManager Pro 7 để thiết kế bài giảng.
Thực nghiệm sƣ phạm:
- Tiến hành dạy thử nghiệm và phỏng vấn để đánh giá tính khả thi của đề tài.
1.1. PHƢƠNG PHÁP DẠY HỌC “Giáo dục không nhằm mục tiêu nhồi nhét kiến thức mà là thắp sáng niềm tin”
(Education is not the filling of a pail, but the lighting of a fire)
- W. B. Yeats –
1.1.1. Các khái niệm
- Phƣơng pháp
Phƣơng pháp là một thành tố hết sức quan trọng của quá trình hoạt động. Khi đã
xác định đƣợc mục đích và nội dung hoạt động thì phƣơng pháp hoạt động có vai trò
quyết định chất lƣợng hoạt động. Đêcactơ R (1596-1650), một đại biểu của triết học
Pháp thế kỉ XVII đã nói: “Không có phƣơng pháp ngƣời tài cũng mắc lỗi, có phƣơng
pháp ngƣời bình thƣờng cũng có thể làm đƣợc những công việc phi thƣờng”.
- Phƣơng pháp dạy học
Dạy học thƣờng đƣợc hiểu theo ba cấp độ. Tƣơng ứng ba cấp độ của dạy học là ba
cấp độ của PPDH:
1. PPDH là cách thức triển khai của một hệ thống đa tầng, đa diện (ngành học,bậc học,
cấp học…)
2. PPDH là phƣơng pháp triển khai một quá tình dạy học cụ thể (bao gồm: cách thức
hình thành mục đích dạy học, cách soạn thảo và triển khai nội dung dạy học, cách thức tổ
chức hoạt động dạy và hoạt động học nhằm thực hiện mục đích, nội dung dạy học và
cách thức kiểm tra, đánh giá kết quả quá trình dạy học).
Luận văn tốt nghiệp
Thiết kế bài dạy học hóa học lớp 11- ban cơ bản theo sơ đồ tƣ duy của Tony Buzan
GVHD: TS.GVC Bùi Phƣơng Thanh Huấn Trang 4 SVTH: Đặng Thị Trang Thƣ
3. PPDH là cách thức tiến hành các hoạt động của ngƣời dạy và ngƣời học nhằm thực
nội dung dạy học đã đƣợc xác định.
Còn lý luận dạy học hiện đại thì cho rằng PPDH là tổng hợp các cách thức hoạt
động phối hợp của giáo viên và học sinh, đƣợc thực hiện trong quá trình dạy học. Trong
Vậy để HS chủ động, tích cực, sáng tạo trong học tập thì tất yếu phải đổi mới
PPDH.
* Các PPDH theo xu hướng mới hiện nay:
- Dạy học hƣớng vào ngƣời học
- Dạy học bằng hoạt động của ngƣời học
- Dạy học bằng sự đa dạng các phƣơng pháp
- Dạy học tích hợp
- Vấn đáp tìm tòi
- Dạy học nêu và giải quyết vấn đề
- Dạy học hợp tác trong nhóm nhỏ
- Dạy học theo dự án
- Dạy học thực hành
1.1.3.1. Chuyển đổi mô hình dạy học
Tầm nhìn Việt Nam đến năm 2020, Việt Nam sẽ trở thành một quốc gia phát triển
theo định hƣớng “Việt Nam dân giàu, nƣớc mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh”.
Con ngƣời tự chủ, năng động, sáng tạo; con ngƣời có khả năng phát hiện và giải quyết
những vấn đề nảy sinh trong cuộc sống xã hội, là mục tiêu là động lực của sự phát triển
xã hội Việt Nam. Để đáp ứng nhu cầu này, giáo dục Việt Nam đang chuyển dịch mối
quan hệ tác động chủ yếu và phổ biến một chiều từ GV đến HS sang mối quan hệ tƣơng
tác hai chiều GV-HS, HS-HS. Khi đó GV chỉ đóng vai trò chủ đạo nhằm phát huy tính
chủ động, tích cực, sáng tạo và tự học của HS.
Luận văn tốt nghiệp
Thiết kế bài dạy học hóa học lớp 11- ban cơ bản theo sơ đồ tƣ duy của Tony Buzan
GVHD: TS.GVC Bùi Phƣơng Thanh Huấn Trang 6 SVTH: Đặng Thị Trang Thƣ
Điểm khác nhau giữa phƣơng pháp dạy học cổ truyền và phƣơng pháp dạy học tích
cực:
Bảng 1.1: Bảng so sánh sự khác nhau giữa PPDH cổ truyền và PPDH tích cực. Dạy học cổ truyền
cận
- Tiếp cận cơ bản lên nội
dung.
- Tiếp cận cơ bản lên các vấn đề
Vai trò cử
GV và
HS
- GV chủ động điều khiển, HS
tiếp thu. Mối quan hệ chủ yếu:
GV HS
- GV chủ đạo; HS chủ động, tích
cực, sáng tạo. Mối quan hệ:
GV HS, HS HS
Nội dung
- Sách giáo khoa + GV
- Từ nhiều nguồn khác nhau:
sách giáo khoa, GV, các tài liệu
khoa học phù hợp, bảo tàng, thực
tế,… gắn với vốn hiểu biết, kinh
nghiệm và nhu cầu của HS, tình
huống thực tế, bối cảnh và môi
Luận văn tốt nghiệp
Thiết kế bài dạy học hóa học lớp 11- ban cơ bản theo sơ đồ tƣ duy của Tony Buzan
GVHD: TS.GVC Bùi Phƣơng Thanh Huấn Trang 7 SVTH: Đặng Thị Trang Thƣ
trƣờng địa phƣơng, những vấn đề
HS quan tâm.
Phƣơng
pháp
đối diện với cả lớp.
- Cơ động, linh hoạt: học ở lớp,
phòng thí nghiệm, ở hiện trƣờng,
trong thực tế,…; học cá nhân, đôi
bạn, nhóm và cả lớp đối diện với
GV.
Kết quả
- Chủ yếu bồi dƣỡng cho HS
trí nhớ, tƣ duy tái hiện, khó có
khả năng thích ứng với cuộc
sống.
- Bồi dƣỡng cho HS tính tự chủ,
năng động, sáng tạo; năng lực
phát hiện và giải quyết vấn đề,
khả năng hợp tác,… có khả năng
thích ứng cao trong cuộc sống
1.1.3.2. Làm thế nào để dạy tốt môn hóa học?
Để dạy tốt môn hóa học, ngƣời GV phải đặt ngƣời học vào vị trí chủ thể của hoạt
động nhận thức, làm cho HS hoạt động trong giờ học, rèn luyện HS giải quyết các vấn đề
của khoa học từ dễ đến khó, có nhƣ vậy HS mới có điều kiện tốt để tiếp thu và vận dụng
kiến thức một cách chủ động sáng tạo.
Luận văn tốt nghiệp
Thiết kế bài dạy học hóa học lớp 11- ban cơ bản theo sơ đồ tƣ duy của Tony Buzan
GVHD: TS.GVC Bùi Phƣơng Thanh Huấn Trang 8 SVTH: Đặng Thị Trang Thƣ
Hóa học là một môn khoa học tự nhiên và là môn học vừa thực nghiệm vừa lí
thuyết. Vì vậy, GV dạy cho HS cách tƣ duy trừu tƣợng, cách “nhìn bằng óc” để nhìn vào
thế giới vi mô mà mắt thƣờng không nhìn đƣợc, đó là các hạt nguyên tử, phân tử , ion,
electron,…
GV dạy cho HS cách quan sát và dạy các thao tác tƣ duy:
có ƣu điểm của nó do vậy ngƣời thầy nên xây dựng cho mình một phƣơng pháp riêng
phù hợp với mục tiêu, bản chất của vấn đề cần trao đổi, phù hợp với thành phần nhóm
lớp học, các nguồn lực, công cụ dạy học sẵn có và cuối cùng là phù hợp với sở thích của
mình. Vậy phƣơng pháp dạy học đƣợc gọi là tích cực nếu hội tụ đƣợc các yếu tố sau:
- Thể hiện rõ vai trò của nguồn thông tin và nguồn lực sẵn có
- Thể hiện rõ đƣợc động cơ học tập của ngƣời học khi bắt đầu môn học.
- Thể hiện rõ đƣợc bản chất và kiến thức cần huy động.
- Thể hiện rõ đƣợc vai trò của ngƣời học, ngƣời dạy, vai trò của các mối tƣơng tác trong
quá trình học.
- Thể hiện đƣợc kết quả mong đợi của ngƣời học.
1.2.2. Một số phƣơng pháp dạy học tích cực
- Nhóm phƣơng pháp trực quan: sử dụng thí nghiệm, mô hình, bản vẽ,…
- Nhóm phƣơng pháp thực hành: HS đƣợc trực tiếp tác động vào đối tƣợng (quan sát
mẫu chất, lắp dụng cụ thí nghiệm, làm thí nghiệm,…) tự lực khám phá tri thức mới.
- Vấn đáp tìm tòi: GV là ngƣời tổ chức sự tìm tòi, còn HS là ngƣời tự lực phát hiện kiến
thức mới.
Một số phƣơng pháp hiện đại:
- Dạy học sử dụng tình huống có vấn đề.
- Dạy học theo nhóm (đƣợc sử dụng trong các giờ dạy thực hành, ít đƣợc áp dụng trong
dạy bài mới)
Ngoài ra, còn có một số phƣơng pháp tích cực khác nhƣ: phƣơng pháp grap dạy
học, phƣơng pháp algorit,…
1.2.2.1. Phương pháp dạy học sử dụng tình huống có vấn đề
Sử dụng tình huống có vấn đề (THCVĐ) trong quá trình dạy học, nhằm chuẩn bị
cho HS kỹ năng giải quyết vấn đề trong học tập và những thái độ, tri thức có liên quan
thông qua việc giải quyết hệ thống THCVĐ. Trong quá trình đó, một mặt, những
THCVĐ đƣợc sử dụng nhƣ những phƣơng tiện, những biện pháp kích thích thái độ tích
cực học tập của HS. Mặt khác, việc giải quyết vấn đề trong tình huống còn đƣợc coi nhƣ
những mục tiêu mà HS cần đạt đƣợc trong quá trình học tập, với mục đích chuẩn bị cho
các em khả năng giải quyết vấn đề trong cuộc sống sau này. Muốn đạt đƣợc điều đó, việc
Luận văn tốt nghiệp
Thiết kế bài dạy học hóa học lớp 11- ban cơ bản theo sơ đồ tƣ duy của Tony Buzan
GVHD: TS.GVC Bùi Phƣơng Thanh Huấn Trang 11 SVTH: Đặng Thị Trang Thƣ Sơ đồ 1.2: Quy trình sử dụng THCVĐ
* Ưu, nhược điểm của việc dạy học thông qua THCVĐ
- Ƣu điểm:
+ HS đƣợc học tập trong môi trƣờng sƣ phạm lí tƣởng, đƣợc làm việc trực tiếp với đối
tƣợng học tập, nhờ nội dung học tập đƣợc gắn với tình huống cụ thể. Điều đó có tác dụng
kích thích óc tò mò, ham hiểu biết của HS, làm cho HS thấy đƣợc việc học là cần thiết
đối với sự sống.
+ Tăng cƣờng tính độc lập, tích cực và tinh thần hợp tác cùng nhau giải quyết tình
huống của HS.
+ Phát triển các kỹ năng giải quyết vấn đề - mục tiêu hàng đầu của nền giáo dục trong
xã hội hiện đại.
Luận văn tốt nghiệp
Thiết kế bài dạy học hóa học lớp 11- ban cơ bản theo sơ đồ tƣ duy của Tony Buzan
GVHD: TS.GVC Bùi Phƣơng Thanh Huấn Trang 12 SVTH: Đặng Thị Trang Thƣ
+ Chuẩn bị tốt nhất cho HS khả năng thích ứng với cuộc sống.
- Nhƣợc điểm: tốn thời gian, HS dễ lạc hƣớng trong quá trình giải quyết vấn đề, việc
xây dựng các THCVĐ trong dạy học và hƣớng dẫn HS giải quyết vấn đề là công việc
khó khăn, không phải nội dung dạy học nào cũng sử dụng đƣợc phƣơng pháp này.
1.2.2.2. Phương pháp grap dạy học
Từ năm 1970 vận dụng quy luật đã phát hiện về sự chuyển hóa phƣơng pháp khoa
học thành phƣơng pháp dạy học, cố giáo sƣ Nguyễn Ngọc Quang đã cùng với các cộng
tác viên triển khai nghiên cứu vận dụng lý thuyết grap của toán học chuyển hóa nó thành
phƣơng pháp dạy học hóa học.
- Grap nội dung dạy học là sơ đồ phản ánh trực quan tập hợp những kiến thức chốt (cơ
bản, cần và đủ) của một nội dung dạy học và cả logic phát triển bên trong.
Sơ đồ 1.3: Xây dựng sơ đồ grap
Trong đó:
Đỉnh diễn tả kiến thức chốt của nội dung
Cung diễn tả mối liên hệ dẫn xuất giữa các kiến thức chốt, cho thấy logic phát triển
của nội dung.
- Sáu hình thức xây dựng grap (từ dễ đến khó):
+ GV triển khai grap nội dung có sẵn trong nội dung bài.
+ Xây dựng grap cho một phần của bài giảng.
+ GV cho trƣớc một grap nội dung chƣa hoàn chỉnh (chƣa rõ đỉnh, chƣa có cung), HS
tự lực hoàn thành.
+ HS xây dựng grap nội dung dựa vào sơ đồ câm và những câu hỏi gợi ý của GV.
+ Bài giảng đƣợc tiến hành dựa trên nội dung do HS tự lập trƣớc ở nhà.
+ HS lập grap cho bài học ngay từ đầu giờ dựa vào sách giáo khoa theo sự hƣớng dẫn
của GV bằng hệ thống câu hỏi và bài tập. Sau đó HS báo cáo kết quả, thảo luận để hoàn
thiện grap. Cuối cùng GV đƣa ra grap hoàn thiện.
- Các bƣớc cụ thể lập grap nội dung dạy học bao gồm:
Bƣớc 1: Tổ chức các đỉnh
Gồm các công việc chính sau:
+ Chọn kiến thức chốt tối thiểu cần và đủ.
+ Mã hóa cho thật súc tích, có thể dùng kí hiệu quy ƣớc.
+ Đặt chúng vào các đỉnh của mặt phẳng.
Bƣớc 2: Thiết lập các cung
Nội dung
Kiến thức chốt
Đỉnh
Đỉnh
Đỉnh
Logic
Luận văn tốt nghiệp
Thiết kế bài dạy học hóa học lớp 11- ban cơ bản theo sơ đồ tƣ duy của Tony Buzan
* Ba khái niệm cơ bản khi tiếp cận algoric: sự mô tả dƣới dạng algoric cấu trúc hoạt
động; bản ghi algoric của hoạt động; quá trình algoric của hoạt động. Sơ đồ 1.5: Tiếp cận algoric
- Mô tả algoric: Đối với một hoạt động dạy mà ta muốn algoric hóa, trƣớc hết cần phát
hiện ra cấu trúc hoạt động đó và mô hình hóa cấu trúc hoạt động. Bản thân algoric không
giải quyết đƣợc bất cứ bài toán nào, nhƣng nó là cơ sở xuất phát của quá trình algoric
hóa.
- Bản ghi algoric:
+ Bản ghi algoric cho ta biết phải hành động nhƣ thế nào, theo logic nào, bất đầu từ
đâu, qua những bƣớc gì và đi đến đâu.
+ Bản ghi algoric còn là công cụ tự điều khiển cho dù chủ thể khi chấp hành những
mệnh lệnh đƣợc chốt lại trong đó tức là tự diều khiển tƣ duy, thao tác…
- Quá trình algoric của hoạt động: Dựa trên sự hƣớng dẫn khách quan của bản ghi
algoric, ngƣời giải bài toán chỉ việc chấp hành chính xác những mệnh lệnh trong bản ghi
đó và đi tới đáp số một cách chắc chắn.
* Những nét đặc trưng cơ bản của algoric dạy học:
Có ba đặc trƣng cơ bản
- Tính xác định:
+ Những mệnh lệnh thực hiện, những thao tác ghi trong algoric phải đơn trị, nghĩa là
hoàn toàn xác định (có hay không, đúng hay sai,…) phải loại trừ mọi ngẫu nhiên, tùy tiện
mơ hồ. Nội dung càng ngắn gọn càng tốt, nhƣng nhất thiết phải dễ hiểu, ai cũng rõ nghĩa
của mệnh lệnh.
+ Ngoài ra mệnh lệnh phải tƣơng ứng với thao tác dạy học sơ đẳng, ai cũng thực hiện
đúng, dễ dàng và nhƣ nhau.
Luận văn tốt nghiệp
Thiết kế bài dạy học hóa học lớp 11- ban cơ bản theo sơ đồ tƣ duy của Tony Buzan
GVHD: TS.GVC Bùi Phƣơng Thanh Huấn Trang 16 SVTH: Đặng Thị Trang Thƣ
- Tính đại trà: Ngƣời ta chỉ algoric hóa những hoạt động lặp đi lặp lại nhiều lần, mang
+ HS khá giỏi: có đƣợc kết quả nhanh, chính xác đỡ mất thời gian, từ đó có thể suy
nghĩ đến những phƣơng pháp giải khác.
Copyright: Tài liệu đại học ©