Chỉång Måí âáưu
NHỈỴNG KIÃÚN THỈÏC CHUNG
VÃƯ ÂÄÜNG VÁÛT THY SINH
I. Cạc Khại Niãûm
1. Âäüng váût näøi (zooplankton)
Âäüng váût näøi (zooplankton) l táûp håüp nhỉỵng âäüng váût säúng trong mäi
trỉåìng nỉåïc, åí táưng nỉåïc trong trảng thại träi näøi, cå quan váûn âäüng ca chụng
ráút úu hồûc khäng cọ, chụng váûn âäüng mäüt cạch thủ âäüng v khäng cọ kh nàng
båi ngỉåüc dng nỉåïc. Theo phỉång thỉïc säúng v sỉû phán trong táưng nỉåïc m
ngỉåìi ta chia thnh cạc dảng sau.
a.

Pleuston
: l nhỉỵng sinh váût näøi, säúng åí mng nỉåïc (pháưn giåïi
hản giỉỵa nỉåïc v khäng khê).
Hçnh B.1: Cạc dảng sinh váût Neuston.
Chỉång måí âáưu: Nhỉỵng kiãún thỉïc
2
b.

Neuston
: l nhỉỵng sinh váût näøi cọ kêch thỉåïc hiãøn vi, säúng åí mng
nỉåïc (pháưn giåïi hản giỉỵa nỉåïc v khäng khê). Trong nhọm ny nọ
âỉåüc chia thnh hai loải l (i) Epineuston l sinh váût dảng neuston
nhỉng pháưn cå thãø tiãúp xục våïi khäng khê nhiãưu hån l tiãúp xục våïi
nỉåïc; (ii) Hyponeuston l sinh váût dảng neuston nhỉng pháưn cå thãø
tiãúp xục våïi nỉåïc nhiãưu hån l tiãúp xục våïi khäng khê.
c.

Plankton
: l nhỉỵng sinh váût näøi, säúng trong táưng nỉåïc, khäng cọ kh

-
Sinh vỏỷt nọứi khọng hoaỡn toaỡn (Mesoplankton): laỡ nhổợng sinh vỏỷt chố
sọỳng nọứi trong mọỹt giai õoaỷn naỡo cuớa voỡng õồỡi nhổ laỡ khi ồớ giai õoaỷn
ỏỳu truỡng, phỏửn lồùn cuọỹc õồỡi coỡn laỷi sọỳng õaùy hay sọỳng baùm nhổ thuớy
tổùc, nhuyóứn thóứ
Dổỷa vaỡo sổỷ phỏn bọỳ theo õọỹ sỏu (chuớ yóỳu laỡ sinh vỏỷt bióứn), sinh vỏỷt nọứi cuợng
õổồỹc chia thaỡnh hai nhoùm chuớ yóỳu
-
Sinh vỏỷt nọứi tỏửng mỷt (Epiplankton): gọửm nhổợng sinh vỏỷt ồớ õọỹ sỏu tổỡ 0-
200 m, õỏy laỡ vuỡng coù sổỷ xỏm nhỏỷp cuớa aùnh saùng, coù thổỷc vỏỷt vaỡ coù
quaù trỗnh tổỷ dổồợng.
-
Sinh vỏỷt nọứi ồớ tỏửng sỏu (Nyctoplankton): gọửm nhổợng sinh vỏỷt sọỳng ồớ
õọỹ sỏu hồn 200 m, nồi naỡy khọng coù aùnh saùng xuyón thỏỳu nón khọng
coù thổỷc vỏỷt phỏn bọỳ.
2.
ọỹng vỏỷt õaùy (zoobenthos)
.
ọỹng vỏỷt õaùy laỡ tỏỷp hồỹp nhổợng õọỹng vỏỷt khọng xổồng sọỳng thuớy sinh,
sọỳng trón mỷt nóửn õaùy (epifauna) hay trong tỏửng õaùy (infauna) cuớa thuớy vổỷc.
Ngoaỡi caùc õọỳi tổồỹng trón, coù mọỹt sọỳ loaỡi sọỳng tổỷ do trong tỏửng nổồùc nhổng cuợng
coù thồỡi gian khaù daỡi (theo tố lóỷ thồỡi gian sọỳng) sọỳng baùm vaỡo giaù thóứ hay vuỡi mỗnh
trong tỏửng õaùy thỗ vỏựn õổồỹc xóỳp trong nhoùm õọỹng vỏỷt õaùy.
Chỉång måí âáưu: Nhỉỵng kiãún thỉïc
4
Âäüng váût âạy säúng trong mäüt khu vỉûc, mäüt thy vỉûc khäng nhỉỵng chëu
tạc âäüng ca cạc úu täú l hoạ hc ca nỉåïc m chụng cn chëu tạc âäüng trỉûc tiãúp
våïi cháút âạy.
Theo cạc âàûc tênh phán bäú cng nhỉ kêch thỉåïc m ngỉåìi ta phán chia lm
cạc nhọm sau

(Echinodermata); (v) sinh vỏỷt chui sỏu dổồùi õaùy: chuùng sọỳng chui sỏu vaỡo
nóửn õaùy, õỷc õióứm thờch nghi laỡ cồ thóứ daỡi, coù phỏửn phuỷ nhổ ọỳng huùt thoaùt
nổồùc vaỡ nhoùm cuọỳi cuỡng laỡ (vi) sinh vỏỷt sọỳng baùm.
3. Nng suỏỳt sinh hoỹc cuớa thuớy vổỷc.
Thuớy sinh vỏỷt trong thuớy vổỷc quan hóỷ vồùi nhau chuớ yóỳu bũng con õổồỡng
dinh dổồợng, chuùng lión hóỷ nhau thọng qua chuọứi thổùc n (food chain) hay maỷng
thổùc n (food web); sinh vỏỷt naỡy laỡ nguọửn thổùc n cho sinh vỏỷt kia kóỳt quaớ laỡ laỡm
cho caùc nhoùm sinh vỏỷt phaùt trióứn vaỡ coù sổỷ gia tng sinh khọỳi. Tọứng hồỹp tỏỳt caớ caùc
khọỳi lổồỹng sinh vỏỷt trong thuớy vổỷc goỹi laỡ sinh lổồỹng vaỡ sổỷ gia tng sinh lổồỹng
trong mọỹt thồỡi gian naỡo õoù cuớa thuớy vổỷc goỹi laỡ nng suỏỳt sinh hoỹc cuớa thuớy vổỷc.
Quaù trỗnh chuyóứn hoaù vỏỷt chỏỳt tổỡ daỷng sọỳng thaỡnh khọng sọỳng vaỡ tổỡ
khọng sọỳng thaỡnh sọỳng trong mọỹt thuớy vổỷc goỹi laỡ chu trỗnh vỏỷt chỏỳt trong thuớy
vổỷc.
Nng suỏỳt sinh hoỹc sồ cỏỳp hay laỡ nng suỏỳt sinh hoỹc bỏỷc I laỡ nng suỏỳt
sinh hoỹc cuớa thổỷc vỏỷt thuớy sinh maỡ trong thuớy vổỷc chuớ yóỳu laỡ cuớa taớo.
Nng suỏỳt sinh hoỹc thổù cỏỳp hay nng suỏỳt sinh hoỹc bỏỷc II laỡ nng suỏỳt sinh
hoỹc cuớa õọỹng vỏỷt thuớy sinh.
4. Sổỷ õa daỷng
Sọỳ loaỡi trong quỏửn xaợ (sổỷ phong phuù vóử thaỡnh phỏửn loaỡi) tng theo sổỷ
phổùc taỷp cuớa maỷng thổùc n vaỡ õióửu kióỷn sinh thaùi cuớa vuỡng õoù. aùnh giaù sổỷ õa
daỷng vóử loaỡi thỗ rỏỳt phổùc taỷp do coù nhióửu quỏửn xaợ, loaỡi ổu thóỳ vaỡ coù rỏỳt nhióửu loaỡi
hióỳm (Pielou, 1977). Coù nhióửu chố sọỳ õa daỷng õổồỹc sổớ duỷng nhổng chố sọỳ õổồỹc
duỡng phọứ bióỳn nhỏỳt õóứ õaùnh giaù sổỷ xuỏỳt hióỷn thổồỡng xuyón cuợng nhổ laỡ sọỳ loaỡi laỡ
Chổồng mồớ õỏửu: Nhổợng kióỳn thổùc
6
chố sọỳ Shannon, kyù hióỷu laỡ H õổồỹc tờnh theo cọng thổùc

=
=
n

Mọỳi quan hóỷ chuớ yóỳu cuớa caùc sinh vỏỷt trong thuớy vổỷc laỡ quan hóỷ thổùc n,
thọng qua chu trỗnh vỏỷt chỏỳt, caùc mọỳi quan hóỷ õoù õổồỹc bióứu dióựn theo sồ õọử dổồùi
õỏy (Hỗnh 2). Sinh vỏỷt bừt laỡ taớo (sinh vỏỷt tổỷ dổồợng) cho õóỳn sinh vỏỷt cuọỳi cuỡng laỡ
caù (nguọửn lồỹi sinh vỏỷt maỡ con ngổồỡi coù thóứ sổớ duỷng). Nguọửn dinh dổồợng bừt õỏửu
cho taớo õổồỹc cung cỏỳp tổỡ bón ngoaỡi vaỡ caớ quaù trỗnh tờch tuỷ bón trong thuớy vổỷc õoù
(
trong chu trỗnh naỡy coỡn coù caớ quaù trỗnh chuyóứn hoaù cuớa vi sinh vỏỷt, nhổng noù ngoaỡi
phaỷm vi nghión cổùu vóử thuớy sinh vỏỷt
). Caùc mọỳi quan hóỷ trổỷc tióỳp hay giaùn tióỳp õổồỹc
thóứ hióỷn thọng qua muợi tón chố dỏựn, trổồỹc tióỳp õóỳn hay quaù nhióửu giai õoaỷn õóứ
DặNG TRấ DUẻNG. 2001
7
õóỳn saớn phỏựm cỏửn thióỳt. Mọỹt õỷc tờnh trong chu trỗnh vỏỷt chỏỳt naỡy laỡ chu trỗnh
caỡng daỡi thỗ nng lổồỹng tióu hao (nng lổồỹng khọng sổớ duỷng) caỡng lồùn.
Hỗnh B.2: chu trỗnh vỏỷt chỏỳt hay maỷng thổùc n trong thuớy vổỷc
2. Thaỡnh phỏửn trong nng suỏỳt sinh hoỹc cuớa thuớy vổỷc.
Theo quaù trỗnh chuyóứn hoaù thỗ sinh vỏỷt trổồùc trong chuọứi (hay maỷng) thổùc
n seợ laỡ nguọửn cung cỏỳp nng lổồỹng cho sinh vỏỷt bỏỷc kóỳ tióỳp, quaù trỗnh õoù coù thóứ
toùm từt theo sồ õọử laỡ
Taớo
ẻ
ọỹng vỏỷt nọứi nhoớ
ẻ
ọỹng vỏỷt nọứi lồùn
ẻ
Caù n õọỹng vỏỷt nọứi
ẻ
Caù dổợù.

ẻ

cuớa thuớy sinh vỏỷt õaợ chuyóứn tổỡ chỏỳt hổợu cồ lồ lổợng thaỡnh chỏỳt lừng tuỷ ồớ
nóửn õaùy, quaù trỗnh naỡy chuớ yóỳu do hoaỷt õọỹng cuớa nhoùm Bivalvia, khióỳn
cho chỏỳt õọỹc chỏỳt hổợu cồ õổồỹc loaỷi ra khoaới tỏửng nổồùc.
4. Laỡ sinh vỏỷt chố thở.
DặNG TRấ DUẻNG. 2001
9
Sổỷ tọửn taỷi vaỡ phaùt trióứn cuớa mọỹt nhoùm sinh vỏỷt naỡo õoù trong mọỹt mọi
trổồỡng naỡo õoù laỡ kóỳt quaớ cuớa quaù trỗnh thờch nghi. Sổỷ phaùt trióứn maỷnh cuớa mọỹt
nhoùm sinh vỏỷt naỡo õoù seợ bióứu hióỷn õổồỹc tờnh chỏỳt mọi trổồỡng ồớ õoù thờch hồỹp cho
sổỷ phaùt trióứn cuớa quỏửn xaợ naỡy. Thờ duỷ mọi trổồỡng giaỡu chỏỳt hổợu cồ seợ laỡ mọi
trổồỡng thuỏỷn lồỹi cho nhoùm sinh vỏỷt n loỹc nhổ Protozoa, Rotatoria hay
Cladocera, tuỡy theo mổùc õọỹ ọ nhióựm seợ coù tổỡng nhoùm naỡo phaùt trióứn.
Mỷt khaùc sổỷ khọng thờch ổùng hay sổỷ mỏỳt õi mọỹt nhoùm sinh vỏỷt naỡo õoù
trong khu hóỷ cuợng laỡ mọỹt dỏỳu hióỷu cho thỏỳy khuynh hổồùng dióựn bióỳn cuớa mọi
trổồỡng thờ duỷ trong mọỹt thuớy vổỷc coù haỡm lổồỹng õọỹc tọỳ cuớa nọng dổồỹc cao seợ ổùc
chóỳ quaù trỗnh phaùt trióứn vaỡ coù thóứ tióu dióỷt caùc nhoùm sinh vỏỷt nhổ Rotatoria,
Cladocera. Khi mọi trổồỡng õổồỹc phuỷc họửi laỷi, haỡm lổồỹng nọng dổồỹc giaớm õi thỗ
nhoùm sinh vỏỷt Rotatoria phaùt trióứn nhanh choùng vaỡ trồớ laỷi tỗnh traỷng ban õỏửu,
nóỳu mọi trổồỡng hoaỡn toaỡn vọ õọỹc thỗ nhoùm Cladocera xuỏỳt hióỷn laỷi.
Toùm laỷi sổỷ xuỏỳt hióỷn hay bióỳn mỏỳt cuớa mọỹt nhoùm sinh vỏỷt naỡo õoù thóứ hióỷn
õổồỹc õỷc tờnh mọi trổồỡng thỗ õoù goỹi laỡ sinh vỏỷt chố thở. ọỹng vỏỷt thuớy sinh vồùi
õỷc tờnh sinh trổồớng nhanh, sổùc sinh saớn cao, voỡng õồỡi ngừn rỏỳt thờch hồỹp cho
vióỷc nghión cổùu laỡm sinh vỏỷt chố thở õỷc tờnh cuớa mọi trổồỡng nổồùc.
II. Lởch Sổớ Nghión Cổùu
Vióỷc nghión cổùu Thuớy sinh vỏỷt bừt õỏửu tổỡ nổợa thóỳ kyợ thổù XIX trón yóu cỏửu
saớn xuỏỳt, tổỡ õoù hỗnh thaỡnh nón caùc traỷm nghión cổùu nhổ
+ 1831 thaỡnh lỏỷp traỷm nghión cổùu Svatopon ồớ USSR.
+ 1834 taỷi Macxen thaỡnh lỏỷp traỷm nghión cổùu bióứn.
+ 1872 thaỡnh lỏỷp traỷm nghión cổùu bióứn ồớ Neopon. Italia.
+ 1876 thaỡnh lỏỷp traỷm nghión cổùu Newpo ồớ USA.

phỏửn khu hóỷ hióỷn nay chố thión vóử phỏửn sinh vỏỷt chiớ thở vaỡ caùc loaỡi ổu thóỳ.
III. Phổồng Phaùp Nghión Cổùu
1. Choỹn õióứm thu mỏựu.
óứ coù nhổợng quyóỳt õởnh õuùng õừn trong cọng taùc nghión cổùu thỗ vióỷc xaùc
õởnh vở trờ thu mỏựu coù mọỹt vai troỡ hóỳt sổùc quan troỹng. Chuỏứn bở cho cọng vióỷc naỡy
phaới coù mọỹt chuyóỳn khaớo saùt tỗnh hỗnh õởa lyù nóỳu mọỹt vuỡng quaù rọỹng lồùn thỗ coù
thóứ sổớ duỷng baớn õọử vồùi tố lóỷ 1/25000.
ióứm õióửu tra, thu mỏựu phaới õỷc trổng cho toaỡn bọỹ khu vổỷc, nóỳu khu vổỷc
hay thuớy vổỷc coù õởa hỗnh phổùc taỷp thỗ ta choỹn nhióửu mỷt cừt.
Khi khaớo saùt caùc chố tióu sinh hoỹc thỗ cuợng phaới chuù yù õóỳn caùc yóỳu lyù hoỹc
vaỡ hoaù hoỹc cuớa nổồùc, cuợng cỏửn lổu yù õóỳn yóỳu tọỳ cồ hoỹc (thuớy vổỷc nổồùc chaớy).
2. Thồỡi gian vaỡ chu kyỡ thu mỏựu.
Thồỡi gian thu mỏựu: haỡng ngaỡy vaỡo buọứi saùng trong khoaớng tổỡ 6-10 giồỡ laỡ
thuỏỷn lồỹi nhỏỳt.
Chu kyỡ thu mỏựu: tuỡy theo muỷc õờch nghión cổùu maỡ õởnh ra chu yù thu mỏựu
cho thờch hồỹp. Cỏửn chuù yù õóỳn caùc yóỳu tọỳ lión quan õóỳn sổỷ phaùt trióứn cuớa quỏửn xaợ
thuớy sinh vỏỷt nhổ chóỳ õọỹ canh taùc, thuớy trióửu , cuợng coù thóứ xaùc õởnh sổỷ phỏn bọỳ
theo õọỹ sỏu hay muỡa vuỷ maỡ õỷt ra chu kyỡ thu mỏựu.
3. Kyợ thuỏỷt thu mỏựu
a.

ọỹng vỏỷt nọứi
Duỷng cuỷ thu mỏựu laỡ lổồùi phióu sinh, coù daỷng hỗnh choùp (hỗnh 2). Lổồùi naỡy
laỡm bũng tồ hay nylon.
Chổồng mồớ õỏửu: Nhổợng kióỳn thổùc
12
Hỗnh B.3: hỗnh daỷng mọỹt lổồùi phióu sinh
Tuỡy theo nhoùm sinh vỏỷt maỡ choỹn loaỷi lổồùi coù kờch thổồùc mừt lổồùi khaùc
nhau. Kyù hióỷu vóử caùc loaỷi õổồỹc thóứ hióỷn trong baớng 1.
Baớng 1: kyù hióỷu lổồùi vaỡ kờch cồớ mừt lổồùi.

Trong nghóử nuọi thuớy saớn vióỷc thu mỏựu õởnh tờnh õổồỹc dổỷa vaỡo muỷc tióu
laỡ xaùc õởnh loaỡi ổu thóỳ, loaỡi tham gia chuớ yóỳu vaỡo chu trỗnh vỏỷt chỏỳt trong thuớy
vổỷc vaỡ nhũm vaỡo vióỷc xaùc õởnh nng suỏỳt sinh hoỹc cuớa thuớy vổỷc nón duỡng gaỡu
Petersen thu mỏựu laỡ thờch hồỹp nhỏỳt.
Trong mọỹt thuớy vổỷc nón thu thỏỷp nhióửu õióứm, nhióửu vở trờ õỷc trổng seợ thóứ
hióỷn õổồỹc sổỷ phỏn bọỳ cuớa caùc nhoùm sinh vỏỷt naỡy. Mỏựu thu õổồỹc seợ õổồỹc saỡng sồ
bọỹ bũng saỡng coù mừt lổồùi 0.5 mm õóứ loaỷi boớ buỡn vaỡ mọỹt ờt raùc rọửi cho vaỡo tuùi
nylon, cọỳ õởnh mỏựu trong formalin vồùi nọửng õọỹ 8%.
+ Thu mỏựu õởnh lổồỹng: duỡng gaỡu petersen õóứ thu mỏựu, quaù trinh cuợng
õổồỹc tióỳn haỡnh tổồng tổỷ nhổ õaợ thu mỏựu õởnh tờnh nhổng cỏửn xaùc õởnh roớ dióỷn