Thực lục về cuộc đấu tranh
chống ngoại xâm dưới thời
quân Minh cai trị

Tác giả khai thác bộ sử Nhà Minh, đối chiếu với các bộ sử Việt Nam,
để vạch lại, theo trình tự thời gian, cuộc đấu tranh chống ngoại xâm 1407-
1427.

Dẫn nhập Người yêu nước và lo cho nước đều khắc khoải hướng về tương lai, bởi
kẻ thù phương Bắc vẫn là mối đe doạ lớn ; nếu chúng thực sự đặt chân
đến nước ta, thì dân ta sẽ có phản ứng như thế nào ? Sự việc chưa xẩy ra,
không thể dựa vào tình cảm nhất thời mà suy đoán ; cách làm việc khoa
học và đáng tin cậy nhất là căn cứ vào lịch sử để xét tương lai, đúng như
lời người xưa khuyên “ôn cố tri tân” (1).

Suốt chiều dài lịch sử, nước ta trải qua ngàn năm bị Trung Quốc đô hộ,
trong đó triều đại đặt guồng máy cai trị chặt chẽ toàn diện nhất, phải kể
đến nhà Minh. Về hành chánh, lúc khởi đầu chúng chia nước ta thành 15
phủ, 41 châu, 208 huyện ; đứng đầu mỗi đơn vị lớn nhỏ là Tri phủ, Tri
châu, Tri huyện. Về phương diện quân sự lúc bình thời đặt 10 vệ, 2 Thiên
hộ sở ; theo biên chế quân đội nhà Minh mỗi vệ có 5.600 quân, mỗi Thiên
hộ sở 1.210 quân, như vậy tổng số là 58.420 ; tại các địa điểm quan trọng
như đầu mối lưu thông, các cửa sông rạch lại đặt thêm ty Tuần kiểm, khởi
đầu có đến 100 ty. Ðó là không kể lúc có biến tại Ðô ty Giao Chỉ tăng thêm
vệ, sở và những đạo quân của Mộc Thạnh, Trương Phụ, Vương Thông,

Song song với việc cai trị bằng biện pháp hành chánh và quân sự, nhà
Minh thiết lập các tổ chức văn hoá tôn giáo xuống tận châu huyện để ràng
buộc lòng người. Trong chỉ dụ tuyên bố cai trị nước ta vào ngày 1 tháng 6
năm Vĩnh Lạc thứ 5 [1407] cho lập ty Tăng đạo tại phủ Giao Châu ; qua
bước đầu trắc nghiệm thử thách, đến năm Vĩnh Lạc thứ 14 [10/6/1416] ra
lệnh thiết lập hàng loạt các ty Nho Học, Tăng, Ðạo, Âm Dương. Có thể tóm
tắt các tổ chức này như sau :
- Nho Học : gồm 12 ty tại phủ, 19 ty tại châu, 62 ty tại huyện.
- Âm Dương Học : 6 ty tại phủ, 14 ty tại châu, 26 ty tại huyện.
- Phật Học : 3 ty Tăng Cang tại phủ, 14 dẫn Tăng Chính tại châu, 56 ty
Tăng Hội tại huyện.
- Ðạo Học : 6 Ðạo Kỷ tại phủ, 15 Ðạo Chính tại châu, 37 Ðạo Hội tại các
huyện.(4)

Riềng mối cai trị của nhà Minh chặt chẽ từ trên xuống dưới, chính sách
cương nhu lẫn lộn, quản lý bằng mọi cách ; khiến một lần vùng dậy khó
mà thoát khỏi xiềng xích. Tuy nhiên dân ta vốn kiên cường không chịu
khuất, đấu tranh đến cùng ; đặc tính này được vua Càn Long nhà Thanh
mô tả trong đạo dụ về việc từ chối mang quân sang nước ta để phục thù
vua Quang Trung, như sau :
“…Xứ này thuỷ thổ ác liệt không thể ở lâu, dân tình lại trí trá phản phúc vô
thường ; đời trước đã chia đất này thành quận huyện, rồi không bao lâu lại
xẩy ra biến cố, lấy bánh xe trước đổ để làm răn, thực khó giữ được vài
chục năm mà không gây ra việc.” (5)
Ðể làm sáng tỏ sự nghiệp đấu tranh của dân tộc, chúng tôi dùng tư liệu từ
sử Trung Quốc và sử nước nhà, cố gắng thực lục từng năm một, kể từ
năm 1407 là năm nhà Minh thiết lập nền cai trị, cho đến năm 1428 khi
Vương Thông buộc phải mang quân về nước ; trong đó có những cao
trào, thoái trào ; ưu điểm, nhược điểm, để rút kinh nghiệm và làm tài liệu
tham khảo.