Nghệ thuật tự sự trong tiểu
thuyết Khái Hưng
b. Các khuynh hướng miêu tả nhân vật
Khái Hưng quan niệm rất đúng là: trong tiểu thuyết “cái tầm thường, khó chịu
không bao giờ ở cốt truyện. Nó chỉ ở tư tưởng, ở cách viết, ở nghệ thuật”. Ông coi trọng
“nhận xét sự thật mà tả ra” chứ không “tả theo sức tưởng tượng” và “chỉ viết lên giấy
những điều trông thấy, nghe thấy và những điều nảy ra trong thâm tâm”
(3)
. Tuy vậy,
trong suốt chặng đường sáng tạo hơn mười năm, nghệ thuật xây dựng nhân vật của Khái
Hưng cũng có nhiều biến chuyển. Ở những mảng đề tài khác nhau, ở những thời điểm
khác nhau, khuynh hướng, bút pháp của tác giả có những khác biệt rõ rệt. Khi miêu tả
tình cảm yêu đương của tuổi trẻ, hay chương trình cải tạo xã hội, cải cách nông thôn của
các trí thức Tây học, ngòi bút của Khái Hưng rất lãng mạn, thậm chí lãng mạn nhất Tự
lực văn đoàn. Truyện của Khái Hưng “rất có vẻ tiểu thuyết”. Nhưng, khi diễn tả những
nhân vật đại diện cho lễ giáo phong kiến bảo thủ, lạc hậu, hay cuộc sống và tâm lý của
tầng lớp tiểu tư sản trí thức thì ông lại rất hiện thực. Ngòi bút của nhà văn đã phản ánh
cuộc sống khá sâu sắc, đúng đắn, với những chi tiết, hình ảnh chân thực, thể hiện thái độ
trung thực của nhà văn đối với cuộc sống.
Có tác giả (Dương Thị Hương, trong luận án tiến sĩ, Nghệ thuật miêu tả tâm lý
trong tiểu thuyết Tự lực văn đoàn) cho rằng: Nửa chừng xuân, Gia đình, Thừa tự, Thoát
ly là những tiểu thuyết luận đề. Theo chúng tôi, tiểu thuyết của Khái Hưng không mang
tính luận đề rõ nét như Đoạn tuyệt, Lạnh lùng, Con đường sáng của Nhất Linh, Hoàng
Đạo. Tính cách, tâm lý nhân vật trong tiểu thuyết của Khái Hưng đã được miêu tả chân

c. Những vận động, biến đổi trong miêu tả tâm lý nhân vật
Thành công nổi bật của Khái Hưng trong nghệ thuật tiểu thuyết, trong xây dựng
nhân vật là miêu tả tâm lý. Độc giả, các nhà nghiên cứu, phê bình, nhiều thế hệ đã mến
mộ và khen ngợi ông. Nhà phê bình Vũ Ngọc Phan đã đánh giá:
“Hiện nay, nhà văn mà được nam nữ thanh niên yêu chuộng, được họ coi là người
hiểu biết tâm hồn họ hơn cả, có lẽ chỉ có Khái Hưng. Khái Hưng là nhà văn rất hiểu tâm
lý phụ nữ. Ông hiểu rõ đàn bà Việt Nam trong cả phái già lẫn phái trẻ”
(4)
.
Qua từng thời điểm khác nhau, nghệ thuật miêu tả tâm lý nhân vật của Khái
Hưng cũng có những vận động, những biến đổi khá rõ. Nói chung, trong các cuốn tiểu
thuyết ở thời kỳ đầu: Từ Hồn bướm mơ tiên, Nửa chừng xuân, Tiêu sơn tráng sĩ, Trống
mái, Số đào hoa, Những ngày vui cho đến Gia đình, Thừa tự, Thoát ly, tâm lý nhân vật
được miêu tả chủ yếu vẫn hướng theo quan niệm cổ điển, truyền thống (chữ dùng của
Thanh Lãng). Tính cách, tâm lý nhân vật như là những gì đã được định hình sẵn, đang
tồn tại. Đời sống nội tâm là thế giới bên trong thầm kín, nhưng có thể hiểu được. Nó là
cái rõ ràng, hợp lý, có đầu, có đuôi Khái Hưng tin tưởng, tâm lý con người là hoàn
toàn có thể hiểu được, hiểu tường tận, rõ ràng. Chẳng hạn ông viết trong Nửa chừng
xuân: “Người đàn bà, nhất là người yêu bao giờ cũng là một nhà tâm lý học trông rõ
lòng người, như là trông vào trang giấy có chữ”.
Ở cuối chặng đường sáng tác, mà rõ nét nhất là ở các cuốn tiểu thuyết: Hạnh,
Đẹp, Băn khoăn, tâm lý nhân vật lại được miêu tả như một quá trình, một diễn tiến đang
hình thành, không ổn định. Nó không những là ý thức mà còn là tiềm thức, vô thức. Tâm
lý nhân vật không những là cái có thể hiểu được, là cái có lý, hợp lẽ mà còn là những
trạng thái mơ hồ, ngẫu nhiên, suy tư, ấn tượng, những giấc mơ, tưởng tượng, liên tưởng,
ký ức chập chờn, khó hiểu, khó nắm bắt. Thực ra, ngay từ tiểu thuyếtTiêu sơn tráng sĩ,
Trống mái, tính cách, tâm lý nhân vật đã được Khái Hưng miêu tả phần nào như một quá
trình diễn tiến, biến đổi, khó lường trước.
Đến các cuốn: Hạnh, Đẹp, Băn khoăn thì nghệ thuật miêu tả tâm lý nhân vật đã
trở thành đối tượng miêu tả trực tiếp của nhà văn. Ngòi bút của tác giả tập trung

bắt của nhân vật. Chẳng hạn, tâm trạng phức tạp, thầm kín của Lan và Nam
(trong Đẹp) sau ngày cưới được Khái Hưng hiểu rất rõ và trần thuật lại:
“Nam làm gì thế?
Lan hỏi và đi ra hiên, tay cầm chiếc áo pullover màu nâu tươi đương đan dở. Nam
quay lại đáp:
- Anh phơi nắng.
Và chàng khôi hài nói tiếp:
- Anh phơi cho tư tưởng trong đầu anh khô và ấm, vì tư tưởng của anh ướt dề dề
và lạnh ngắt.
Lan mỉm cười âu yếm nhìn Nam. Nàng muốn bảo chồng: “Sao anh không sưởi nó
ở trong lòng em?”. Nhưng nàng không dám nói. Nàng thấy ý nghĩ ấy kiểu cách, tiểu
thuyết chứ không phải nàng bẽn lẽn, thẹn thùng. Ở bên cạnh Nam nàng cảm thấy không
một tư tưởng gì của nàng là táo bạo, là đáng ngượng ngùng. Nam cũng mỉm cười lặng lẽ
nhìn vợ. Lan cho rằng hai người cùng có một ý nghĩ thân mật thầm kín. Nhưng lúc ấy
Nam đương tự hỏi: “Nếu ta bảo Lan rằng Lan là cái nhà và ta là người thuê nhà đã ký
một bản hợp đồng vĩnh viễn để ở cái nhà ấy, thì liệu Lan có giận, có cáu không?”.