Lối viết tiểu thuyết Việt Nam
trong bối cảnh hội nhập (Qua
trường hợp Tạ Duy Anh) Tạ Duy Anh là nhà văn thành danh từ truyện ngắn
(1)
. Ngay sau đó, Tạ Duy
Anh đã đến với tiểu thuyết với tham vọng đào sâu vào hiện thực rộng lớn của đời
sống. Sự tăm tối của tâm hồn con người trở thành chủ âm trong sáng tác của Tạ
Duy Anh. Vấn đề nhân tính, thân phận đã được soi chiếu từ chiều sâu bản thể, hiện
sinh, phi lý chứ không thuần chất romantic như ở những tác phẩm đầu tay. Phác
dựng tiến trình tiểu thuyết Tạ Duy Anh từ lối viết
(2)
, như một bộ phận chủ yếu và
năng động của văn học, một mặt, chúng tôi muốn tìm hiểu sự biến chuyển nội tại
trong tư duy nghệ thuật Tạ Duy Anh; mặt khác, đặt ra một ứng xử trong việc tiếp
nhận ảnh hưởng của văn học phương Tây hiện đại đến văn học Việt Nam trong bối
cảnh hội nhập và toàn cầu hóa.
Nhưng tại sao lại là Tạ Duy Anh? Tại sao lại là lối viết? Liệu có thể tìm
những vấn đề cấp thiết đang đặt ra cho tiểu thuyết Việt Nam đương đại qua một
tác giả (là Tạ Duy Anh) và qua một khía cạnh của thi pháp (là lối viết)? Để trả
lời cho lựa chọn này, bài viết sẽ từng bước giải quyết tiến trình tiểu thuyết Tạ
Duy Anh và lịch sử lối viết trong tiến trình ấy. Từ những kết quả thu được, đặt
vào bối cảnh tiểu thuyết Việt Nam đương đại đặng chỉ ra những vấn đề cấp thiết
đối với sự phát triển của tiểu thuyết nói riêng và văn học Việt Nam nói chung.
KHÚC DẠO ĐẦU…
Khúc dạo đầu

Ninh) và tiểu thuyết thế sự nông thôn như Mảnh đất lắm người nhiều ma của Nguyễn
Khắc Trường, hay kết hợp hậu chiến và nông thôn như Bến không chồng của Dương
Hướng.
Cái “khúc dạo đầu” của Tạ Duy Anh là như vậy, một vẻ đẹp lãng mạn, diễm kiều
giữa mảnh đất hiện thực trụi trần. Đó hoàn toàn là sản phẩm của một cái tôi nghệ sĩ trẻ
trung, hăm hở và không thiếu tài năng. Duy có điều nó sáng trong, thuần khiết nhưng
chưa thật sự bám được vào những gì gọi là trần tục của đời sống hàng ngày cũng như cái
thô tháp, góc cạnh của chiều sâu cuộc sống. Cái đáo để của cái tôi ấy, được chuyển vào
trong truyện ngắn, trong giây phút sự mơ mộng vô tình chạm vào cái gai góc của cuộc
đời, cái bong bóng muôn mầu kia tan vỡ, giọt nước thấm sâu vào đất để thấy được sự
mặn mòi. Đó là cái lóe sáng của Bước qua lời nguyền, cái bừng ngộ của Tạ Duy Anh
hiện thực trong ổ bọc của chất trữ tình, lãng mạn.
VIẾT
Tiểu thuyết thứ hai của Tạ Duy Anh
(4)
, viết từ 9/9/1990 đến 5/8/1991, tức trong
thời gian học trường viết văn Nguyễn Du, có thể coi là một bước ngoặt trong sáng tác
tiểu thuyết của Tạ Duy Anh. Không còn là một kết cấu cổ điển với một cảm hứng lãng
mạn bao trùm, tiểu thuyết Lão Khổ đã thể hiện một kiểu tư duy khác, một lối viết tiểu
thuyết khác.
Không còn là sự nhất phiến, liền mạch của câu chuyện, tiểu thuyết hiện lên bởi
một “chuyện chính yếu” và rất nhiều những “chuyện ngoài rìa”, tức về mặt hình
thức, Lão Khổ là sự lắp ghép từ các phiến đoạn khác nhau, nhiều “truyện ngắn” trong
một “tiểu thuyết”. Ý định một cấu trúc như vậy đã khẳng định một tư duy mới về tiểu
thuyết, được Tạ Duy Anh mượn lời Đức Thánh nhân để tuyên ngôn: “Ngôi nhà chỉ giá
trị ở cái phần không có gì đó sao”. Trong cách lập thuyết như vậy, tiểu thuyết muốn
nhấn chìm câu chuyện chính yếu, biến nó thành một mạch ngầm, một ẩn ý ở chiều sâu
làm nên sự kết nối giữa các chuyện vụn vặt khác. Chính ý định muốn đào sâu vào các
“chuyện vụn vặt”, muốn nhân vật là “kẻ vô danh tiểu tốt” chứ không phải một “anh
hùng” đã cho thấy một sự tiếp nhận lý thuyết phương Tây một cách khá sáng rõ ở Tạ