Giá trị văn hóa văn nghệ:
Lượng và chất
Bất kỳ một thành tựu, một giá trị văn hóa văn nghệ nào cũng thể hiện và được đánh
giá ở hai phạm vi lượng và chất.
Lượng và chất trước hết là vấn đề của đời sống. Về nhận thức đó là hai phạm trù của
triết học luôn tác động và chuyển đổi cho nhau. Trong quá trình chuyển đổi quan trọng nhất
là khâu lượng biến thành chất. Như một quy luật thường thấy trong đời sống cũng như
trong triết học lượng luôn biến đổi thành chất nhưng có trường hợp lượng có thể gia tăng
nhưng không thể biến thành chất. Đấy là khi trong lượng không tiềm ẩn và chứa đựng yếu
tố cần thiết của chất. Khi đó quá trình diễn ra chỉ là những con số cộng kế tiếp. Lượng biến
thành chất là thời điểm có ý nghĩa nhất cho mọi hoạt động vật chất và tinh thần. Đó là giây
phút chín của sáng tạo như một quả chín dậy hương thơm, Archimède reo lên khi tìm ra
chân lý khoa học, Einstein phát hiện ra luật tương đối sau bao nhiêu năm tháng tìm tòi khổ
công.
Lượng biến thành chất ghi nhận sự thắng thế, sự thăng hoa của giá trị đích thực khác
biệt với cái hàng ngày quen thuộc, bình thường.
Mối quan hệ giữa lượng và chất thể hiện trong nhiều lĩnh vực, có thể liên hệ trong
đời sống và văn hóa văn nghệ.
Với quốc gia: Những nước đất rộng người đông như Nga, Trung Quốc, Mỹ lại có
trình độ phát triển cao của dân trí nên sức mạnh được nhân lên từ nhiều phía. Nhưng cũng
không nhất thiết đất rộng người đông là có sức mạnh nhất là khi dân trí kém. Nhiều nước
châu Phi đất rộng, lại có nhiều mỏ vàng, kim cương nhưng vẫn còn nghèo khổ. Một quốc
đảo như Singapore
(1)
chỉ có 632 cây số vuông hay Hồng Kông 1074 cây số vuông nhưng là

hiện nay là lạm phát. Chúng ta giàu nhiệt tình, ham thành tích, ham các kỷ lục nhưng sức có
hạn. Có lần một vị lãnh đạo nêu yêu cầu cho giáo dục là phải tạo được hai trường đại học có
tầm vóc lớn, hai quả đấm quốc tế. Hai mươi năm rồi từ lời nói ấy hai trường phát triển và tiêu
biểu cho hai đầu đất nước, nhưng chưa thể nói là hai quả đấm quốc tế. Không thể đơn giản
khi nghĩ đến hai chữ quốc tế. Chúng ta với nhiều nỗ lực đã dành được một số chuẩn quốc tế
rất đáng ca ngợi nhất là về xuất khẩu gạo, cà phê, hồ tiêu, nhiều mặt hàng khác thành tích của
chúng ta còn khiêm tốn thậm chí yếu kém, cần phải hiểu mình để phát triển, tránh chủ quan.
Đời sống được nâng cao, văn hóa phát triển, nhiều loại hình nghệ thuật cũng phát triển. Tuy
nhiên, lượng và chất chưa giữ được tương quan hợp lý. Số lượng các nhà thơ, họa sĩ, nhạc sĩ
phát triển đột biến. Đó là điều hay. Có no ấm, có vui sướng mới dễ sinh văn thơ nhạc họa.
Nhạc sĩ, họa sĩ cũng như các nhà thơ đều nhiệt tình tham gia sáng tác nhưng chưa có nhiều
tác phẩm giá trị. Điện ảnh cũng trong tình trạng tương tự “Trong nhiều năm khi tổng kết có
thể dễ chỉ ra những phim xem được nhưng lại khó tìm thấy những phim đỉnh cao, những
phim thật sự xuất sắc ”
(2)
. Cũng không dễ trong phim ảnh lúc nào cũng có được những tác
phẩm như Cánh đồng hoang rồi Chị Tư Hậu. Những cốt truyện phim hay được khai thác trực
tiếp từ tác phẩm của các nhà văn Nguyễn Quang sáng, Bùi Đức Ái. Cộng với tài đạo diễn của
Hồng Sến, diễn xuất của Lâm Tới, Trà Giang, tất cả góp phần trực tiếp tạo nên thành công
của các bộ phim. Ở một khu vực khác là kiến trúc, và chúng ta thu hẹp bàn luận trong phạm
vi kiến trúc chùa chiền để dễ so sánh với quá khứ. Có một tâm lý thưởng thức nặng về lượng
mà xem nhẹ về chất. Nói đến quả chuông hay pho tượng Phật thì trước tiên chú ý đến khối
lượng, cân nặng, hơn là vẻ đẹp và giá trị nghệ thuật. Những pho tượng Phật như tượng Phật
bà trăm tay nghìn mắt, tượng Các vị La Hán chùa Tây Phương, đều không to nhưng giá trị
nghệ thuật lại rất cao và các pho tượng Phật ở một số chùa hiện đại khó so sánh được về giá
trị nghệ thuật. Nói cho đủ, nếu đã quan tâm đến lượng thì cả quá khứ lẫn hiện tại, chùa chiền
và tượng Phật của chúng ta không dễ so sánh với các nước Ấn Độ, Trung Quốc, Mi-an-ma.
Ở một phạm vi khác Việt Nam là một đất nước đẹp, con người và thiên nhiên được
bạn bè ca ngợi. Trong khu vực Đông Nam Á người Việt Nam cũng được xem là đẹp. Nét
mặt sáng, da trắng, đôi mắt đẹp, vẻ hồn nhiên chân tình, nên cũng là miền đất của nhiều cô

Sự phát triển của văn hóa Việt Nam thời kỳ hiện đại có nhiều điều kiện mở ra những
viễn cảnh và vận hội mới, nhưng thành tựu chưa cao. Những nguyên nhân nào đã hạn chế
sự phát triển và khả năng khắc phục? Phải chăng về quan niệm chỉ đạo chúng ta chưa xem
hoạt động văn hóa văn nghệ có đặc tính chuyên nghiệp và thành quả tạo ra không dễ dãi,
ngẫu nhiên. Mỗi công trình có giá trị văn hóa trong quá khứ đều có một lai lịch của quá
trình hình thành, điều kiện xã hội thuận lợi, sự ủng hộ về vật chất tinh thần của chính quyền
và đặc biệt hình bóng đằng sau là một tài năng, chủ nhân thực sự của công trình nghệ thuật.
Hoạt động sáng tạo nghệ thuật tinh vi và mang tính chuyên nghiệp cao. Đơn giản hóa quá
trình sáng tác dễ rơi vào sơ lược, nghèo nàn. Đường lối văn hóa văn nghệ của nhà nước
đúng đắn, thoáng mở và khích lệ, nhưng nếu cán bộ lãnh đạo văn hóa không chuyên và
không có kinh nghiệm lãnh đạo sẽ hạn chế kết quả văn hóa văn nghệ. Nhiều hoạt động văn
hóa văn nghệ không thành công vì người chỉ huy kém. Văn hóa văn nghệ nằm trong khu
vực tư tưởng, nên đã có quan niệm đồng nhất việc lãnh đạo văn hóa văn nghệ với một số
ngành hoạt động về tư tưởng và kết quả không trách khỏi hạn chế.
Hai là tình trạng không có chuẩn mực trong văn hóa văn nghệ, chúng ta không có
thước đo chính xác. Với các ngành khoa học hoặc kỹ thuật, tiêu chuẩn chính xác, mọi việc
rõ ràng minh bạch hơn. Ngoài yếu tố thời gian và công chúng chúng ta chưa có những
chuẩn mực trong hoạt động văn hóa văn nghệ. Thời gian thì phải chờ đợi, công chúng thời
hiện đại lại dễ phân tán thành những nhóm khác nhau. Văn hóa văn nghệ có lúc xây dựng
trên khu đền thiêng của ảo tưởng, lãng đãng của xứ mơ hồ và nơi bình địa thiếu vắng chủ,
nên các tiêu chuẩn khó xác lập. Ngay ở Pháp một người nổi danh như Honoré de Balzac
cũng bị Sainte Beuve chê và xem như con mồi mà ông săn đuổi. Lev. Tolstoi cũng không
phục tài của Shakespeare. Nhà thơ Chế Lan Viên cho rằng vấn đề đánh giá văn học là rất
khó “Ấn Độ hai lần đánh giá Tagore, lần đầu đánh giá trật và ảnh hưởng sai đến đường lối
của Đảng Ấn. Đảng Pháp đánh giá hai lần Victo Huygo, lần sau đề cao V. Huygo trong
thời kỳ Đại chiến”. Trong văn thơ Việt Nam Chế Lan Viên và Xuân Diệu hai nhà thơ
thường có nhiều ý kiến trái chiều nhau về thơ. Chế Lan Viên chê thơ Xuân Diệu nhiều chất
văn xuôi và hay lặp lại ý và ngôn từ, Xuân Diệu trả lời là “chất văn xuôi chính là sự sống và
không dễ có trong thơ và thơ có lặp lại mới có nhạc điệu hấp dẫn. Có cái lặp lại không hứng
thú, có cái lặp lại thú vị như trai gái hôn nhau. Xuân Diệu bảo chúng tôi tranh luận và khác

cho sự phát triển văn hóa văn nghệ hiện nay và lâu dài hơn cho mai sau