Cái đương thời và cái lịch sử
trong sáng tác của Gogol

Nếu trở lại với những trước tác cụ thể của Gogol thì ta thấy trong Taras Bulba không
phải lần đầu tiên nhà văn này mô tả sự tan vỡ của khối thống nhất và đoàn kết cộng đồng, hay
là sự tan vỡ trạng thái sử thi của nhân thế. Như đã nói, trong sự tan vỡ ấy, như nó diễn ra cụ thể
trong Taras Bulba, ngòi bút Gogol ghi nhận nhiều nguyên ngân, không chỉ sự phân tán các lợi
ích, giá trị, mà còn sự xuất hiện những lợi ích mới, giá trị mới, cũng chính đáng và cần được
tôn trọng không kém những lợi ích, giá trị hiện hữu. Andri và tình yêu của chàng đối với một
thiếu nữ dị tộc dị giáo đại diện cho những lợi ích và giá trị mới ấy, tuy còn non yếu nhưng đã
phát huy sức hấp dẫn lớn, mà trước chúng ánh hào quang của những lợi ích, giá trị cũ lu mờ đi
một phần. Cuộc xung đột giá trị trong Taras Bulba có cái kết bi kịch, nhưng mọi kết cục bi
kịch đều gợi mở khả năng khắc phục, vượt qua bi kịch. Về phương diện này, cái chết của
những nhân vật anh hùng của Gogol là cái chết phát sáng, cái chết thai nghén sự phục sinh. Nó
tương phản với cái chết vô nghĩa của viên chưởng lý trong Những linh hồn chết, hay cái chết bi
lụy của nhân vậtChiếc áo khoác. Song trong di sản của Gogol có một tác phẩm cũng nói về đời
sống và cuộc chiến đấu chống ngoại xâm của những người kôdắc Ukraina anh hùng y
như Taras Bulba, song cái chết của các nhân vật ở đấy lại để lại ấn tượng nặng nề khó chịu
đựng. Đó là truyện Cuộc báo thù khủng khiếp được viết trước Taras Bulba ba năm. Màu sắc
lịch sử cụ thể ở đây nhạt mờ hơn nhiều, âm hưởng sử thi cũng nhỏ yếu hơn, song yếu tố hoang
đường, giả tưởng thì rất đậm đặc. So với những tác phẩm giả tưởng khác của Gogol (mà trong
thể loại này, Gogol bộc lộ tài năng lớn đến nỗi Mikhail Bulgakov, tác giả của Nghệ nhân và
Margarita và Những trò ma quỷ cùng nhiều văn sĩ giả tưởng hậu sinh khác suốt đời tôn ông là
Thầy), cái giả tưởng trongCuộc báo thù khủng khiếp có một khác biệt nổi bật: vẫn là sản phẩm
của trí tưởng sáng tạo cá nhân, nó vay mượn y phục của sáng tác tập thể, dân gian. Mượn lời

về phía người kỵ sĩ (vong hồn của người bị thủy tổ tên phù thủy sát hại - P.V.C). Tên phù thủy
lặng người trông thấy người kỵ sĩ bất động bỗng nhiên cử động, mở to đôi mắt, nhìn thấy tên
phù thủy đương phóng tới và cất tiếng cười. Như sấm sét, tiếng cười vang vọng khắp vùng núi
và đập vào trái tim tên phù thủy, lay động tất cả bên trong hắn. Hắn có cảm tưởng một ai đó rất
khỏe mạnh chui vào người hắn, đi đi lại lại trong đó và cầm búa đập gõ tim gan, gân cốt
hắn ”.
Như vậy, kẻ gieo gió đã gặt bão, nhưng kết cục ấy không làm thỏa lòng mát dạ người
đọc. Theo phán quyết của Thượng Đế (trong trường hợp này là Chúa Trời của đạo Kitô), kẻ
phạm tội cùng các hậu duệ phải mãi mãi chịu đựng hình phạt, không được giải thoát, còn người
đòi hỏi hình phạt thì mãi mãi phải chứng kiến hình phạt, không ngơi nghỉ. Quyết định này của
Chúa Trời toàn năng và chí thiện khiến không ít độc giả sùng đạo nghi ngờ đức tin tôn giáo ở
Gogol. Nhưng với những ai không quá câu nệ giáo điều thì thiên truyện của nhà văn Nga gây
ấn tượng khó quên và gợi những suy nghĩ sâu nặng, những thắc mắc day dứt. Vì sao Chúa sáng
thế lại tỏ ra bất lực, không trực tiếp xử tội kẻ có tội mà lại để cho nạn nhân thực hiện cuộc trả
thù khủng khiếp đến thế? Hay là Chúa đương phải đối đầu với cái ác bản thể, cái ác siêu hình
không thể xóa bỏ mà lại không xóa bỏ cả nhân loại cùng với toàn bộ thế giới thụ tạo? Quả thật,
cái ác như nó được Gogol phát lộ - cụ thể trong truyện này là lòng đố kỵ và tham lam vật chất -
không xuất phát từ bất cứ cái gì ở bên ngoài con người, nó tự sinh nở bên trong con người,
chuyển hóa thành tội ác, và tội ác này kéo theo tội ác khác Tội ác sản sinh ra mối thù và khát
vọng trả thù, nó cũng là một dạng của cái ác bản thể, nó “muôn đời muôn kiếp không tan”.
Thiên truyện kinh dị của Gogol trong suốt thế kỷ XIX không được để ý đến, không nhà
phê bình nào bình luận, diễn giải nó, và chính tác giả Gogol cũng không để lại lời giải thích nào
về nó, không bao giờ nhắc đến nó, cứ như nó không tồn tại trong văn nghiệp của ông. Chỉ sang
thế kỷ XIX, thế kỷ của những tội ác khủng khiếp nhất, những tai biến long trời lở đất nhất trong
lịch sử thế giới, thì con mắt của độc giả năm châu mới mở ra để nhìn thấy những chiều sâu
nhân học thăm thẳm trong truyện vừaCuộc báo thù khủng khiếp mà ngòi bút Gogol đã viết nên
khi nhà văn mới 22 tuổi.
Tác phẩm này giúp ta minh xác thêm một bước những quan điểm sử học, triết học cùng
toàn bộ thế giới quan, nhân sinh quan của Gogol. Trên kia chúng tôi đã nói rằng bố cục tập
truyện Mirgorod thể hiện quan niệm của nhà văn Nga về sự bành trướng, lấn át của cái ác, cái

mẫn cán và luồn cúi cấp trên (cái họ của hắn Podkdesin, nghĩa là “dưới bánh xe” tiết lộ điều
đó) mới ngoi lên được phẩm bậc thứ bảy và được phong tước quý tộc; nhưng là quý tộc hạng
bét, không bén mảng được nơi xã hội thượng lưu, y chỉ có thể toan tính kết hôn cho thật có lợi
với một phụ nữ thuộc giới thị dân, và bà mối cùng anh bạn năng nổ của y đã cầm tay y dắt đến
với một thiếu nữ như thế. Người thiếu nữ 27-28 tuổi ấy - Agafia Tikhonovna, đã mấy năm nay
sống trong tâm trạng “yêu đương”, tức là ước ao được lấy một người đàn ông vừa ý, cũng nhờ
mối lái, và đã chuẩn bị sẵn áo cưới để nếu gặp ý trung nhân là đi nhà thờ làm lễ kết hôn ngay.
Nhưng “ý trung nhân” Podkolesin, đầy mặc cảm và sợ phụ nữ, bị canh giữ ở cửa trước và cửa
sau, cuối cùng đã nhảy qua cửa sổ tẩu thoát.
Những linh hồn chết trong hài kịch này là những linh hồn không biết đến tình yêu và
thực ra không cần đến hôn nhân, nhưng không có đủ bản lĩnh để sống độc thân và sợ người đời
chê cười, cho nên phải miễn cưỡng tìm kiếm hôn nhân và cuối cùng thất bại ê chề. Gogol nhạo
báng họ một cách tàn nhẫn, như ông đã nhạo báng các nhân vật của Nhật ký người
điên và Chiếc áo khoác, bắt họ hành động như những người hề và sa vào những tình huống hề
kịch nhất, nhưng vừa ôm bụng cười, độc giả hay khán giả lại vừa bị xâm chiếm bởi lòng
thương xót những con người ấy, thương xót đến ứa nước mắt do sự liên hệ với đời mình, với
bóng ma tình yêu và cuộc hôn nhân đầy rẫy thất vọng của mình
Và linh hồn chết điển hình nhất và chính yếu trong Những linh hồn chết - Chichikov,
mà Nabokov gọi là “lãnh chúa của chúng ta”, ở hắn lại càng có nhiều nét dễ thương. Cái ước
mơ về cuộc sống sung túc đề huề, vợ hiền con thảo của hắn chẳng phải là ước mơ của hàng
triệu, hàng triệu con người trên đời? Và hắn suốt đời thắt lưng buộc bụng tìm đường thực
hiện ước mơ chính đáng ấy. Hắn quở trách cha mình (“đồ chó má”) đã không để lại cho hắn
một gia sản nào và quyết không để các con mình rơi vào cảnh ấy. Bị tố giác phạm pháp, hắn
nói xưa nay chỉ luồn lách pháp luật, chứ chưa hại ai bao giờ. Chichikov thậm chí biết thương
người. Khác hẳn tên điền chủ đểu cáng Perepenko (Ivan Ivanovich) nhạo báng những người
ăn mày khuyết tật, hắn không bao giờ đi qua một người như thế mà không bố thí. Tác giả rất
có dụng ý đưa ra những chi tiết ấy, song vẫn gọi Chichikov là “kẻ đốn mạt”. Một nữ nhân vật
của Những linh hồn chết - Korobochka - nhìn thấy ở y dáng dấp của một kẻ cướp và mô tả
việc Chichikov giữa đêm mưa gõ cổng xin vào nhà mụ ngủ nhờ như một cuộc đột nhập của
kẻ cướp. Còn những nhân vật khác thì lại thấy hắn hao hao giống Napoléon và lo sợ: hay hắn