“Phức cảm Genji” trong tiểu
thuyết "Kafka bên bờ biển" của
Haruki Murakami Không chỉ được coi là một tượng đài của văn học đương đại Nhật Bản, Haruki
Murakami còn là nhà văn nổi tiếng khắp thế giới. Văn học Nhật Bản coi sự xuất hiện của
Murakami như một cột mốc đánh dấu bước chuyển biến của một nền văn xuôi hiện đại: giai
đoạn trước Murakami và sau Murakami. Tên tuổi nhà văn cùng những tác phẩm best-seller
của ông đã thực sự trở thành hiện tượng gây rung động trên văn đàn Nhật Bản và thế giới.
Nhiều nhà văn Nhật thế hệ sau đã học tập phong cách tiểu thuyết của Murakami và coi ông
là thần tượng của mình. Có thể nói, sự xuất hiện của Haruki Murakami đã tạo ra “hiệu ứng”
trong nền văn học Nhật Bản. Tác phẩm của ông, đặc biệt là thể loại tiểu thuyết đã chinh
phục một lượng độc giả khổng lồ trên khắp thế giới, nhất là giới trẻ.
Haruki Murakami là một tài năng tiểu thuyết hiện đại bậc thầy. Cùng với tên tuổi của
Ryu Murakami và Banana Yoshimoto, Haruki Murakami xuất hiện với một vị thế quan trọng
trong các công trình nghiên cứu lịch sử văn học hiện đại Nhật Bản như một minh chứng cho
“sự khuôn mẫu” của tác phẩm Murakami ngay từ khi tác giả còn sinh thời.
Một loạt tiểu thuyết xuất sắc của Murakami như: Rừng Nauy, Xứ sở kì diệu vô tình và
nơi tận cùng thế giới, Biên niên kí chim vặn dây cót, Người tình Sputnik, Kafka bên bờ
biển… đã được giới thiệu và phát hành rộng rãi trên thế giới với hơn 40 ngôn ngữ khác nhau. Ở
Việt Nam, “cơn sốt” Murakami thể hiện sự quan tâm, đánh giá cao của giới phê bình nghiên
cứu, của độc giả Việt Nam đối với “người kể chuyện” bằng trí tưởng tượng và huyền thoại bậc
thầy này.
Trong số những cuốn tiểu thuyết xuất sắc của Murakami, Rừng Na Uy (1987) cùng
với Kafka bên bờ biển (2002), đã gây tiếng vang lớn. Tạp chí The New York Time bình
chọn Kafka bên bờ biển là một trong 10 tác phẩm văn học xuất sắc nhất năm 2005. Giải thưởng
văn học Franz Kafka 2006 cũng được trao cho tác phẩm này, bởi phong cách tiểu thuyết đầy

Trả lời khi được phỏng vấn, Murakami đã tự bạch: “Trước đây, tôi muốn làm một nhà
văn ngoài lề Nhật Bản. Nhưng tôi vẫn là một nhà văn Nhật. Đây là đất nước tôi và gốc rễ của tôi.
Tôi không thể trốn chạy khỏi Tổ quốc”
(2)
. Vậy, có gì mâu thuẫn giữa ý kiến các nhà phê bình với
lời tự bạch của Murakami? Theo chúng tôi, bản sắc dân tộc Nhật Bản và diện mạo Murakami-
nhà văn đương đại Nhật Bản, là sự hòa quyện thống nhất. Tiểu thuyết Kafka bên bờ biển, cho dù
là sự tổng hợp của kĩ thuật viết văn thế giới: chủ nghĩa siêu thực, hiện thực kì ảo, bi kịch Hi Lạp,
ảo giác, chiêm bao, định mệnh… thì cuốn sách vẫn chứa đựng rất nhiều thành tố văn hóa Nhật
Bản, vẫn được coi là “cuốn tiểu thuyết giàu màu sắc Nhật Bản nhất”. Là nhà văn đương đại, sinh
ra và lớn lên trong giai đoạn mà văn hóa phương Tây đã thâm nhập mạnh mẽ vào đời sống Nhật
Bản, Murakami không thể không chịu ảnh hưởng của những trào lưu văn chương hiện đại.
Nhưng mọi lí giải, cảm quan của ông gắn chặt với truyền thống văn hóa, văn học Nhật Bản. Tinh
hoa Thiền tông, văn chương nữ tính thời Heian, các cảm thức thẩm mĩ truyền thống Nhật Bản
(aware, sabi, wabi, yugen, karumi)… luôn ẩn hiện trong sáng tác của ông. Điều đó đã minh
chứng cho mối dây liên hệ giữa cái cũ và mới, truyền thống và hiện đại trong quá trình sáng tạo
của mỗi nhà văn: “Không thể nào phủ nhận sự tồn tại song song của những yếu tố truyền thống
bên cạnh sự đổi mới. Một nhà văn, dù muốn đi tìm cái mới đến đâu, cũng không thể cắt đứt hoàn
toàn với truyền thống. Nó có sẵn trong anh ta”
(3)
. Có thể đôi lúc Murakami cũng không thừa
nhận mình chịu ảnh hưởng của văn học truyền thống nhưng ông không phủ nhận nó và thấy khó
có thể cắt lìa với “cuống rốn” của mình. Kì lạ thay, một nhà văn bị coi là “xa rời truyền thống” lại
viết nên một tác phẩm được đánh giá là “giàu màu sắc Nhật Bản nhất”! Điều đó cho thấy trầm
tích văn hóa, văn học truyền thống đã tích tụ một cách “vô thức” trong thế giới quan sáng tác của
Murakami, để ông vẫn là “một tiểu thuyết gia Nhật Bản, không gì khác”. Và những con người
ông miêu tả trong thế giới của mình là người Nhật Bản thế kỉ XXI mà cũng là con người nói
chung ở bất kì đâu trên thế giới.
Mặc dù Murakami đặt cho cuốn tiểu thuyết của mình cái tên “rất Tây”: Kafka bên bờ
biển (Kafka on the shore), nhưng nó vẫn là một cuốn sách hấp dẫn kể về đất nước, con người

.
Kết quả của thứ tình cảm ấy là chàng đã có một đứa con với mẹ kế. Hoàng tử Reidei trên danh
nghĩa là em trai nhưng chính là con ruột của chàng.
Như vậy, phức cảm “người tình- người mẹ” trong Genji monogatari đã được đặt ra và lí
giải trong cảm quan của người Nhật về một thế giới của niềm bi cảm (aware), về tác phẩm văn
học sắc tình truyền thống và về một sáng tạo nghệ thuật thuần túy Nhật Bản của thời kì văn học
nữ lưu.
Về cơ bản, khái niệm “phức cảm Genji” (văn học Nhật Bản) và “mặc cảm Eudipe”
(phân tâm học Freud) được hiểu giống nhau khi cả hai đều dùng để giải mã một hiện
tượng: Người con trai có tình cảm đặc biệt (có thể gọi là tình yêu) đối với mẹ của mình. Vì vậy,
đôi khi hai thuật ngữ này (phức cảm và mặc cảm) được dùng giống nhau, không phân biệt
(“phức cảm Eudipe”, hoặc là “mặc cảm Eudipe”). Chúng tôi không có ý định truy nguyên
nghĩa của hai thuật ngữ tiếng Việt này, nhưng cũng cần phân biệt để làm rõ dụng ý của
Murakami và vấn đề chúng tôi đặt ra trong bài viết.
Hiểu mã văn hóa truyền thống Nhật Bản trong truyện kể Genji, Murakami đã xây dựng
nhân vật Kafka Tamura trong tính biểu tượng nước đôi. Hành vi “giết cha” trong giấc mơ là
hành động bản năng để duy trì sự tồn tại. Hành vi “lấy mẹ” của Kafka cũng trong tình trạng
không hoàn toàn ý thức. Kafka không mang nặng mặc cảm tội lỗi như Eudipe. Thế giới nội
tâm của Kafka phức tạp nhưng mang tính bản năng: bản năng sống và bản năng yêu thương.
Mô-típ chủ đạo của cốt truyện là lời nguyền số phận “giết cha, lấy mẹ” như trong bi kịch Hi
Lạp, nhưng trong quá trình sáng tạo, Murakami lại bị chi phối bởi lối tư duy và cách ứng xử
của người Nhật. Cậu bé Kafka mang dáng dấp của chàng Eudipe trong vở bi kịch Eudipe làm
vua của Sophocles nhưng được Murakami xây dựng thành một “huyền thoại mới” về con
người và xã hội Nhật Bản thế kỉ XXI. Có thể xem câu chuyện là một cách “đọc lại” huyền
thoại của Murakami.
Vấn đề được chúng tôi tiếp tục khám phá là: cùng những tình tiết đặc trưng của mô-típ
và cốt truyện của bi kịch của Sophocles nhưng bằng các yếu tố “ma ảo” (chữ dùng của nhà
nghiên cứu Nhật Chiêu) như giấc mơ kì bí, sự tưởng tượng hoang đường , Murakami đã
viết Kafka bên bờ biển bằng một cảm quan hiện đại, dưới ảnh hưởng của lí thuyết Phân tâm
học Freud. Nhưng “nỗi ám ảnh siêu dai dẳng” của tác phẩm lưu giữ trong lòng người đọc lại