G i ọ n g đ i ệ u a n h h ù n g c a t r o n g t i ể u t h u y ế t
“ n g ư ờ i n g ư ờ i l ớ p l ớ p ” c ủ a T r ầ n D ầ n
Phạm Ngọc Hiền
Anh hùng ca (sử thi) với tư cách là một thể loại trong văn học cổ điển như Iliat, Mahabharata đã không
còn xuất hiện trong xã hội ngày nay. Nhưng các phẩm chất cơ bản của nó vẫn tiếp tục phát huy trong các
thể loại văn học hiện đại, nhất là giọng điệu ngợi ca, hùng tráng. Trong các tiểu thuyết sử thi Việt Nam
1945-1975, tác phẩm thể hiện sinh động nhất giọng điệu anh hùng ca là Người người lớp lớp (1955) của
Trần Dần .
Giọng điệu trong tác phẩm văn chương thuộc lĩnh vực hình thức nhưng là “hình thức mang tính nội
dung”, vì qua hình thức có thể hiểu được nội dung. Giọng điệu anh hùng ca chỉ có được nhờ xuất phát
từ hiện thực lịch sử hào hùng của dân tộc. Nghĩa là đầu tiên phải có những anh hùng, sau đó mới có cảm
hứng ngợi ca. Giọng điệu hào hùng sôi động trong Người người lớp lớp là sự phản chiếu của lòng hăm
hở quyết tâm chiến đấu của các chiến sĩ Điện Biên (mà chính tác giả cũng là người trong cuộc ). Dòng
thác sôi sục khát khao chiến đấu đã được tuôn chảy ào ạt từ đầu tác phẩm : “ đại đoàn được lệnh xuất
phát.Thật như đại hạn gặp mưa rào. Quân ta đùng đùng nổi dậy ( ) bước chân rầm rập ra đi. Mùa
đông gió nổi ầm ầm, quân ta từ biệt hậu phương lên đường rong ruổi ra mặt trận ( ) . Đêm đi ngày ngày
nghỉ ròng rã ( ) Cứ hết đêm này sang đêm khác, tuần này sang tuần khác. Đêm thì trăng khuyết, đêm thì
trăng tròn . Đêm thì mây tạnh trời quang, đêm thì gió mưa lầy lội” . Hình thức láy và điệp của đoạn văn đã
tạo nên sự đông đảo, trùng điệp của đoàn quân .Dòng thời gian cuồn cuộn trôi nhanh như những đợt
sóng lớn thần tốc đổ về lòng chảo Điện Biên Phủ .
Để cho giọng điệu anh hùng ca thêm mạnh mẽ thì phải miêu tả một khí thế chiến đấu bừng bừng cao độ.
Cuộc chiến càng dữ dội thì phẩm chất anh hùng càng ngời sáng. Thật hiếm có một tiểu thuyết Việt Nam
nào có được những câu văn miêu tả không gian chiến trận giàu hình ảnh sống động như trong tác phẩm
này: “Đột phá khẩu như một thác lửa rừng khói” , “Trong cái bể ngầm ngập khói, ngầm ngập lửa, chằng
chịt đường đạn đỏ lừ hung dữ ( ), lửa tung thâm rập rờn”, “tung thâm mênh mông lửa đạn”, “chớp lửa
rần rật”, “rừng bom lửa”, “biển khói lửa”, “mưa lửa”, “Từ khu đông bốp bốp pháo sáng tua tủa bắn ra rừng
rực cả cánh đồng. Mấy chục khẩu moóc, rồi cả đạn thẳng của khu đông bắn loạn xạ. Khí dữ bốc ngùn
ngụt ám cả mặt trăng. Màn nghi binh lửa chớp loe loé, tưởng như không còn ai sống được dưới trận
mưa sắt lửa đó. Các cỡ hỏa lực của ta cũng dội vào khu đông, pháo ta rít trong không khí bay tỏa đi kìm
giữ pháo địch”. Sự dữ dội của trận chiến không chỉ được miêu tả dưới mặt đất, ảnh hưởng đến con
người mà còn làm rung động cả vũ trụ: “Ánh trăng còn vẩn tia lửa dữ”, “mặt trăng ám khói sém lửa”,

dậy, kẻ địch ở đó tan, những người anh hùng ở hướng đó xuất hiện”. Biện pháp trùng điệp đã tạo cho các
câu văn có sự cộng hưởng sức mạnh, cuồn cuộn như những đợt sóng cồn, tạo nên nhạc điệu hùng tráng
của tác phẩm . Không chỉ điệp cú pháp câu mà Người người lớp lớp còn có hình thức điệp cú pháp
đoạn, đây là hình thức rất hiếm thấy trong văn xuôi hiện đại. Ở chương tả cảnh bệnh xá tiền tuyến, tác
giả đã dành thời lượng 5 trang để ngợi ca những thương binh dũng cảm : “Đây là đồng chí quân báo.
Đồng chí đã lên đây chuẩn bị chiến trường từ những khi bộ đội còn đang học tập ( ) Nhưng đêm kia,
đồng chí đã vào đồn mạo hiểm giắt từng lá truyền đơn vào bụng từng tên lính một, đến khi ra, khinh
thường, bị lộ ( ). Máu đồng chí đã góp phần vào bản tin chiến sự mà chiều chiều các em thiếu nữ
thường phát thanh ở hậu phương / Đây là đồng chí công binh. Đồng chí đã hàng tháng nay xẻ núi, phá
đường, bắc cầu ( ) Nhưng đầu tháng vừa rồi, đồng chí bị tai nạn ( ) Máu đồng chí này đã góp vào bản
tin chiến sự mà chiều chiều các em thiếu nữ thường phát thanh ở hậu phương /. Đây là đồng chí lái xe
hơi. Đồng chí là một công nhân đầu đã hai thứ tóc, cuộc đời đã lái xe qua hai chế độ ( ) Nhưng cách
đây một tuần thì một quả bom nổ chậm hất xe đồng chí xuống vực ( ) Máu người công nhân này đã góp
vào bản tin chiến sự mà chiều chiều các em thiếu nữ thường phát thanh ở hậu phương / Và còn nhiều
nữa nhiều nữa ”. Tác giả đã dùng hình thức kể lể dài hơi giống như lối “trì hoãn sử thi’ . Giọng văn
“cảm động một cách sử thi” (Hêghen), đó cũng là nốt trầm bi tráng mà bản anh hùng ca đích thực nào
cũng có. Nhưng nhờ thủ pháp điệp và việc kể một lần cái xảy ra nhiều lần (“nhiều nữa ” ) làm cho giọng
văn có khí thế sôi sục, mạnh mẽ, tạo ra “ một dòng sử thi cường tráng” (Hêghen). Và tác phẩm có kiến
trúc tầng tầng lớp lớp như sử thi cổ điển. Những điều đó tạo nên âm hưởng dài hơi và điệp khúc hùng
hùng của Người người lớp lớp .
Giọng điệu sôi động của anh hùng ca thể hiện chủ yếu ở cách dùng từ và ngắt nhịp. Để tạo không khí sôi
động của chiến trường, tác giả dùng động từ với tần xuất rất cao và rất đa dạng. Bên cạnh đó cũng sử
dụng hàng loạt các từ láy tượng hình, tượng thanh để góp phần tạo nên những âm thanh, hình ảnh sống
động của trận đánh. Không phải tác phẩm nào cũng tập hợp được một số lượng từ láy đa dạng thuộc
trường nghĩa chiến tranh như trong tác phẩm này : ầm ầm, rầm rập, rộn rịp, ồn ã, mù mịt, rập rờn, rầm
rầm, rì rì, rầm rầm rộ rộ, tung tóe, vun vút, inh ỏi, loe loé, lộp cộp, nhốn nháo, nhộn nhịp, tấp nập, chi chít,
xồng xộc, ầm ĩ, sì sà sì sèo, lổn nhổn, loằng nhoằng, hừng hực, sèn sẹt, tằng tặc, rùng rục, hùng hục,
quần quật, tới tấp, nhằng nhịp, chao chát, tùm tùm, ngùn ngụt, kìn kìn, rình rình, ầm ã, rần rật, ì ì, nhấp
nhô, đùng đùng, lả tả, mù mịt, lia lịa, rồ rộ, hầm hập, ngầm ngập, thoăn thoắt, bần bật, hăm hở Nhịp
điệu sôi động của trận đánh còn được thể hiện ở cách ngắt nhịp ngắn, nhanh, mạnh, dồn dập thể hiện

1. Hêghen - Mỹ học - NXB Văn học -H. 1999
2. Nguyễn Thái Hòa - Những vấn đề thi pháp của truyện - NXB Giáo dục. H. 2000
3. Nguyễn Văn Khỏa - Anh hùng ca của Hômerơ - NXB Đại học và Trung học chuyên nghiệp - H. 1978
4. Trần Đình Sử - Dẫn luận thi pháp học - NXB Giáo dục - H . 1998