TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ, ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG - SỐ 5(28).2008
96
CẤU TRÚC XOAY VÒNG TRONG TIỂU THUYẾT
“NGƯỜI YÊU DẤU” CỦA TONI MORRISON
CIRCULAR STRUCTURE IN “BELOVED” OF TONI MORRISON

NGUYỄN PHƯƠNG KHÁNH
Trường Đại học Sư phạm, Đại học Đà Nẵng

TÓM TẮT
Năm 1993, Toni Morrison nhận giải thưởng Nobel Văn chương, trở th ành nhà văn Mỹ
gốc Phi đầu tiên và là người phụ nữ thứ tám nhận được giải thưởng cao quý này. Xuất
phát từ một sự kiện có thực trong lịch sử, cuốn tiểu thuyết Người yêu dấu kể về câu
chuyện một người phụ nữ bị ám ảnh bởi đứa con gái nhỏ mà bà đã sát hại để nó thoát
khỏi kiếp nô lệ. Mang dáng dấp một câu chuyện ma trộn lẫn truyện kể hiện thực, cuốn
tiểu thuyết khắc họa những chấn thương sâu nặng về tinh thần và thể xác mà chế độ
nô lệ gây ra trong lịch sử, cũng như nỗi đau dai dẳng con người phải chịu đựng sau khi
chế độ này đi qua. Với bút pháp tiểu thuyết độc đáo, Toni Morrison đã chứng tỏ tài
năng của mình trong việc xây dựng một cấu trúc xoay vòng biểu hiện qua các cấp độ:
cốt truyện, hệ thống không gian, thời gian, nhân vật và ngôn từ.
ABSTRACT
In 1993 Toni Morrison was awarded the Nobel Prize in Literature, becoming the first
African American and just the eighth woman to earn the accolade. Inspired by an actual
historical incident, Beloved tells the story of a woman haunted by the daughter she
murdered rather than have returned to slavery. Partly a ghost story, partly realistic
narrative, this novel examines the mental and physical trauma caused by slavery as
well as the lingering damage inflicted on its survivors. With the special writing style, Toni
Morrison demonstrates her artistic skill in her circular structures showed in the levels:
plot, space, time, characters and language.

Người yêu dấu là cuốn tiểu thuyết nổi tiếng của nhà văn Mỹ đương đại Toni

Cốt truyện được xây dựng dựa trên một câu chuyện có thật về người phụ nữ da
đen tên là Margaret Garner, cộng thêm hình dung về một thời kỳ tồn tại chế độ nô lệ
trên đất Mỹ. Các sự kiện trải dài từ nửa đầu thế kỷ XIX cho đến thời kỳ Tái thiết, sau
cuộc Nội chiến Nam- Bắc. Mặc dù vậy, câu chuyện không phải là chuỗi sự kiện liên
hoàn tiếp nối thông thường - một cách kể đầy cổ điển. Ở đây, cốt truyện phát triển theo
kiểu xoay vòng, mở rộng lan toả theo những vòng tròn đồng tâm và ở mỗi phần đều có
sự lặp lại những sự kiện của quá khứ, của cái trước đó. Sự hiện diện của những mô típ
trở đi trở lại trong tác phẩm cũng cho thấy tính chất xoay vòng của cốt truyện.
Thứ nhất, chúng ta thấy rằng tác phẩm chia làm ba chương lớn và mỗi chương
đều bắt đầu bằng tình trạng của ngôi nhà 124. Mở đầu các chương luôn là hình ảnh đầy
xáo động và có tính thúc đẩy cao trào cho sự kiện trong tác phẩm:
− Chương một: “Ngôi nhà 124 đầy hận thù ”
− Chương hai: “Ngôi nhà 124 ầm ĩ ”
− Chương ba: “Ngôi nhà 124 im lặng ”
Chương một mở ra vấn đề đang tiềm ẩn trong tác phẩm. Sự thù hằn, lạnh lẽo, cô
độc của ngôi nhà 124 hay chính là cuộc đời của các nhân vật sống trong đó báo hiệu
tính gay cấn của các sự kiện tiếp theo. Và đây chỉ là “mồi nhử” để dẫn tới sự giải quyết
tất yếu.
Cho đến chương hai, mâu thuẫn đã cao trào. Sự náo động bắt đầu đỉnh điểm.
Cho đến chương cuối, nhịp điệu chậm lại và các sự kiện đi đến điểm nút cuối cùng.
Tuy nhiên, mặc dù sự vận động của tiểu thuyết có vẻ khoác một dáng dấp “kịch
tính” và được giải quyết theo chiều hướng mở đầu - thắt nút - mở nút như vậy, nhưng
thực sự đó chỉ là kiểu xoay vòng của cốt truyện. Tác giả xác định điểm bắt đầu của
TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ, ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG - SỐ 5(28).2008
98
truyện kể và câu chuyện tiếp theo có thể triển khai theo nhiều hướng, nhưng vòng tròn
đồng tâm lan toả rộng đến đâu cũng xuất phát từ một tâm điểm. Khi ký ức của nhân vật
dẫn dắt ta đi qua các không gian khác nhau cùng rất nhiều biến cố, nhiều giai đoạn khác
nhau của từng số phận con người… thì bao giờ câu chuyện cũng bắt đầu lại tại chính
ngôi nhà 124 - không gian bị một con ma trẻ con quấy phá, ám ảnh suốt mười mấy năm

mà cũng đầy cay đắng.
2. Hệ thống hình tượng (không gian, thời gian, nhân vật)
Hai không gian trung tâm của tác phẩm là Sweet Home - một đồn điền của chủ
nô da trắng trước Nội chiến và ngôi nhà 124 thực chất cũng là sự lặp lại của tình trạng
nô lệ, tủi nhục, cô độc. Sethe vượt qua đoạn đường dài để tìm đến tự do, nhưng rốt
TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ, ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG - SỐ 5(28).2008
99
cuộc, ở ngôi nhà 124, chị lại rơi vào sự giam hãm khác, còn đau đớn, ngột ngạt hơn xưa,
đó là sự cầm tù trong quá khứ và tội lỗi giết con.
Các nhân vật chính của cuốn tiểu thuyết đã cố gắng bức thoát khỏi không gian
nô lệ, tràn ngập nỗi ám ảnh bị phủ nhận cá tính, bị hạ nhục và huỷ hoại cuộc đời. Sweet
Home là thiên đường ảo tưởng của những thân phận nô lệ bị khoá kín về mặt không
gian và cả thời gian, khi họ bị đoạn tuyệt với cội rễ và bị ru ngủ trong mơ mộng về cuộc
sống “tự do” dưới sự cai quản của một chủ nô cấp tiến. Và kẻ chủ nô da trắng mới, thay
thế ông bà Garner, đã chứng tỏ cho họ thấy quyền lực của người da trắng và thân phận
hèn mọn của người nô lệ da đen. Nhưng viễn cảnh tự do ở ngôi nhà 124 cũng sớm lụi
tắt. Những nhân vật của chúng ta một lần nữa lại bị cầm tù trong một không gian cô
độc, ma ám, tràn ngập điều phi lý, huyễn hoặc.
Sự xoay vòng về tính chất không gian gắn liền với sự xoay vòng về thời gian khiến
cuốn sách có sự dồn tụ rất cao. Quá khứ - hiện tại - quá khứ cứ đan xen quay vòng khiến
nhân vật chìm trong uẩn ức, tự dày vò mình và bị cô lập khỏi môi trường xung quanh. Con
người luôn có cảm giác đau đớn, mặc cảm thường trực. Họ gồng mình kiêu hãnh, bất cần
như để tự giương cao cái tôi, tự ám thị mình về một cội rễ chưa bao giờ bị cắt đứt.
Tác phẩm được tạo dựng bằng kỹ thuật vận dụng điêu luyện thời gian kể chuyện
trong đó tác giả thay thế sự phát triển tuyến tính bằng một loạt những khoảnh khắc mà
quá khứ, hiện tại, tương lai cùng đồng hiện. Nó là câu chuyện chứa đựng những tầng bậc
của quá khứ, từ chiếc tàu buôn nô lệ đến Sweet Home, cũng như hiện tại trong ngôi nhà bị
ma ám thời kỳ Tái thiết sau cuộc Nội chiến tương tàn Nam - Bắc. Quá khứ có thể vừa mới
đây thôi trong nỗi nhớ của nhân vật, có khi nó lùi về thật xa, không còn gắn với riêng một
cuộc đời nô lệ nào mà là quá khứ của cả một cộng đồng người da đen bị đánh cắp thân

và Beloved là hai hình tượng gắn bó song trùng. Cả hai là hình bóng của nhau soi chiếu
nửa tối nửa sáng. Nhưng nói chung, chúng đều là bóng ma của quá khứ cứ ám ảnh
không yên trong cuộc đời từng nhân vật.
Còn Sethe là hình ảnh của một Baby Suggs mạnh mẽ đầy khát vọng nhưng cũng
cô đơn và yếu đuối vô cùng. Hai người đàn bà nô lệ với hai cuộc đời đầy tổn thương, họ
chỉ là món hàng để mua bán, phục dịch, sinh nở cho người da trắng. Chiếc áo cưới tự
may từ những mảnh vải vụn cũ nát, tình yêu với người chồng chỉ thấy mặt nhau trong
bóng tối, khát vọng tự do để rồi chứng kiến người thân bị huỷ hoại Cả Baby Suggs và
Sethe đều chịu chung một số phận mù mịt của thân phận phụ nữ nô lệ. Họ cùng gắn bó
với người con trai Halle, người đã hy sinh năm năm làm việc ngày chủ nhật để chuộc
lấy tự do cho mẹ, người đã đau đớn đến câm lặng khi bất lực chứng kiến vợ mình bị
hành hạ làm nhục. Hai người đàn bà rốt cuộc đã mất chàng trai yêu thương, mất mát
người thân, tinh thần và thể xác. Mọi nỗi cay đắng đã dìm họ xuống nỗi cô đơn và tuyệt
vọng. Baby Suggs thôi cố gắng xây dựng tôn giáo da đen của mình. Đến lượt Sethe nằm
liệt giường chờ chết giống Baby Suggs
Những cảnh cuối cùng của cuốn tiểu thuyết cho thấy một cảnh tượng lặp lại:
Ông Edward Bodwin, một người da trắng, đến giúp cô bé Denver đi làm hoà nhập cuộc
sống trở lại, bị Sethe trong cơn cuồng loạn tâm trí lao đến định giết chết. Sethe vẫn ám
ảnh về gã thầy giáo da trắng năm xưa. Chị hoang tưởng trong nỗi sợ hãi có người đến
tước đoạt đứa con của chị, tước đoạt tự do của mẹ con chị. Nhưng lần này cộng đồng
người da đen đã có mặt bên người phụ nữ ấy và ngăn chặn được một bi kịch lặp lại.
Beloved biến mất. Có hình ảnh “người đàn ông không da với chiếc roi trong tay
đang đứng nhìn” Beloved ở cuối đoạn. Người ta nhớ lại cảnh tượng mười tám năm về
trước. Đứa trẻ chết, Sethe man dại, Baby Suggs tuyệt vọng. Giờ đây, Beloved đã trở lại
nơi nó đã đến, và đến lượt Sethe rối loạn tinh thần và gục ngã.
Sự đan cài các chi tiết và hình tượng mang tính song trùng cùng với cách thiết
kế cốt truyện phản ánh một chung cục khải huyền: Beloved biến mất, Sethe sắp chết,
thế giới u ám của ngôi nhà 124 sụp đổ… Nhưng bằng tình yêu thương, sự mạnh mẽ,
Denver và Paul D đang mở ra một thế giới khác của sự phục sinh.
TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ, ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG - SỐ 5(28).2008

Những khởi đầu và lặp lại kiểu câu như thế ở mỗi chương, mỗi đoạn đồng thời
cũng gợi nên tính chất xoay vòng trong tiểu thuyết. Mỗi khúc đoạn của cuộc đời từng
nhân vật được tái hiện rất ngắn và sau đó trở lại trong một lối cấu trúc đoạn tương đối
gần gũi. Nó nhấn mạnh nỗi ám ảnh khổ đau trong từng số phận, đi sâu bộc lộ cảm xúc
nội tâm của những con người da đen ấy. Mỗi hình ảnh sống động của quá khứ đều đánh
thức trong họ bao niềm xúc động sâu xa, như tâm hồn Sethe lúc tưởng nhớ khoảnh khắc
yêu đương với người chồng Halle. Tình yêu khiến chị nhận ra nỗi khao khát tự do âm
thầm cháy bỏng trong tiềm thức của chính mình.
TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ, ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG - SỐ 5(28).2008
102
“Râu ngô mượt và dễ rụng làm sao.
[ ]
Râu ngô mượt và dễ rụng làm sao.
Thật tuyệt vời, cái tự do.”
Nhan đề của cuốn tiểu thuyết là “Người yêu dấu” (Beloved), kết thúc tác phẩm
cũng là một từ hoàn toàn tách biệt “Yêu dấu” (Beloved). Ngay cả lời đề từ cũng luyến
láy lặp lại “Tôi sẽ gọi họ, những người không phải đồng bào của tôi, là đồng bào của
tôi, và gọi nàng, người không được yêu dấu, là người yêu dấu ” (I will call them my
people, which were not my people; and her beloved, which was not beloved).
Tất cả điều đó gợi nên một chất thơ miên man trong lối kể hiện thực pha huyền
ảo hết sức độc đáo. Nhà văn sử dụng những hình ảnh giàu tính biểu tượng, cách biểu đạt
đầy nhạc tính khi dẫn dắt người đọc vào thế giới hư cấu trong tiểu thuyết. Nhiều nhà
phê bình nhận định lối viết của Toni Morrison tràn đầy tính trữ tình và chất thơ bởi cách
sử dụng hình ảnh sống động, giàu biểu tượng của bà. Thay vì việc phải miêu tả vết
thương đương rỉ máu trên lưng người phụ nữ nô lệ, nhà văn đã thông qua cái nhìn của
nhân vật Amy Denver để liên tưởng đến hình ảnh cây anh đào với đủ lá cành và hoa nở.
Bức tranh sống động trên lưng chị ấy gây ấn tượng mạnh trong nhận thức người đọc
hơn sự mô tả trực diện thông thường.
Đây cũng là một ví dụ điển hình cho việc tác giả đã sử dụng những hình ảnh tự
nhiên đẹp đẽ để làm nổi bật nét tương phản với nỗi đau khủng khiếp của người nô lệ, là

phận của người nô lệ, của Sethe và Paul D, cùng với Denver. Có thể là kết thúc đóng
khi con ma biến mất và ngôi nhà 124 trở lại bình thường trong tình cảm cộng đồng giữa
những người da đen. Nhưng vẫn là một kết thúc mở còn đọng nhiều nghĩ suy khi nhân
vật nữ chính tuyệt vọng chờ chết và chỉ có bàn tay yêu thương của người đàn ông mạnh
mẽ, nỗi khát khao được trở lại là chính mình, với cuộc đời mình trong tâm hồn những
con người ấy mới vực dậy được sự sống. Câu chuyện ngừng lại tại đó và chỉ mơ hồ dẫn
ra những dự cảm.
“Đi xuôi theo con suối phía sau nhà 124, những dấu chân cô đến rồi đi, đến rồi
đi. Chúng đã quá quen thuộc. Nếu như một cậu bé, một người lớn đặt chân lên
thì nó sẽ vừa như in. Nhưng khi họ đưa chân ra, những dấu chân lại biến mất
như chưa hề có ai in dấu ”
Cấu trúc xoay vòng gợi cho người đọc nghĩ đến cấu trúc của thơ. Và thật vậy,
một chất thơ lan toả từ kết cấu đến lối sử dụng ngôn từ biểu cảm, hình ảnh sống động
hoà với cảm xúc thấm đẫm trong ký ức, trong suy tư và trong cả số phận nhân vật khiến
cuốn tiểu thuyết gây xúc động sâu thẳm. Câu chuyện chứa đựng nhiều tình tiết khốc liệt,
kinh dị, kỳ ảo vì thế lại được kể bằng lối văn tràn đầy chất thơ biểu cảm đậm đặc nữ
tính. Ở đây lộ rõ cá tính sáng tạo của Toni Morrison trong dòng chảy của chủ nghĩa hiện
thực huyền ảo. Có thể nói, bên cạnh việc tiếp nối những đặc trưng của chủ nghĩa hiện
thực huyền ảo trong cách xây dựng nhân vật và người kể chuyện, không gian, thời gian,
Morrison khơi sâu thêm dòng chảy văn học từ Mỹ Latinh vào chính hiện thực của cộng
đồng, của dân tộc mình. Nếu đọc những tiểu thuyết hiện thực huyền ảo Mỹ Latinh,
chúng ta nhận ra hơi thở của vùng đất hoang sơ đầy bí ẩn, dữ dội mà thơ mộng, vừa
ngây thơ vừa đáng sợ, nơi lịch sử vẫn đang mở ra những trang mà nhân loại đã qua từ
lâu, thì đọc tiểu thuyết Toni Morrison, độc giả hình dung được một bức tranh hiện thực
lịch sử nhiều ghềnh thác và thế giới tâm hồn sâu thẳm những vết thương của người Mỹ
da đen trên mảnh đất đa sắc tộc, đa văn hoá này. Quá trình sinh sống và hoà hợp chủng
tộc của người Mỹ gốc Phi trong lịch sử phải trải qua nhiều đấu tranh với thế lực bên
ngoài và với cả chính mình để gìn giữ cội rễ tổ tiên, truyền thống văn hoá Phi châu vẫn
còn nằm sâu trong tiềm thức. Điều đó được ngòi bút Morrison tái hiện một cách trữ
tình, mang lại chất thơ cho tiểu thuyết.

“ Toni Morrison đã vẽ lên hết sức sống động thực chất của hiện thực Mỹ với nghệ
thuật tiểu thuyết được thể hiện bởi trí tưởng tượng mãnh liệt và tràn đầy chất thơ ”.
Người ta sẽ nhớ tới những tác phẩm của bà với giọng văn thấm đẫm nỗi buồn,
tình yêu thương, sự cảm thông, sự nhẫn nại, đức hi sinh (những điều mà nhà văn
William Faulkner tin rằng chính nó làm cho con người trở nê n bất tử). Qua những tác
phẩm của bà, người ta sẽ biết về nỗi buồn thương và đau đớn của hàng trăm năm thân
phận nô lệ, nỗi buồn đau có tính di truyền đã khắc vào tâm hồn những người Mỹ da đen
đã từ bao nhiêu thế hệ. Và vượt lên trên tất cả vẫn là tình yêu con người bừng sáng trên
từng trang viết.
TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ, ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG - SỐ 5(28).2008
105

TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1] Đặng Anh Đào (2001), Đổi mới nghệ thuật tiểu thuyết phương Tây hiện đại, NXB
Đại học Quốc gia Hà Nội.
[2] Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi (2006), Từ điển thuật ngữ văn học,
NXB Giáo dục.
[3] Đỗ Đức Hiểu (chủ biên) (2004), Từ điển Văn học (Bộ mới), NXB Thế giới.
[4] Nhiều tác giả (2003), Tự sự học, một số vấn đề lý luận và lịch sử, NXB Đại học Sư
phạm Hà Nội.
[5] Hữu Ngọc (2000), Hồ sơ văn hoá Mỹ, NXB Thế giới Hà Nội.
[6] Kathryn Vanspanckeren (2001), Phác thảo văn học Mỹ, NXB Văn nghệ TP Hồ Chí
Minh.
[7] Phan Tấn Hải (dịch), Giới thiệu tiểu thuyết hậu hiện đại Hoa Kỳ, Website:
www.tapchitho.org.
[8] Nguyễn Thị Hiếu Thiện (2003), Luận văn Thạc sĩ: Con đường tới tự do của người
Mỹ da đen trong nghệ thuật tiểu thuyết Toni Morrison, ĐH Sư phạm TP Hồ Chí
Minh.
[9] Bernard W. Bell (1989), The Afro-American Novel and Its Tradition, The
University of Massachusetts Press.