Cội nguồn văn hoá dân
tộc trong truyện ngắn
Cao Duy Sơn Sinh năm 1956, Cao Duy Sơn lớn lên khi đất nước đã được đổi đời nhờ cách mạng.
Trong truyện của anh không còn nhiều hủ tục mê tín nặng nề thắt buộc con người vào bể khổ
trần ai như trong tác phẩm của Vi Hồng, Triều Ân, Tô Hoài, Ma Văn Kháng Đời sống
người vùng cao giờ đây đã có nhiều thay đổi. Nhưng đứng từ điểm nhìn hiện tại, nhà văn vẫn
xót xa bởi bao nỗi đau xưa còn hiện hữu đến tận bây giờ. Đó là những cuộc tình lỡ dở của
bao đôi lứa bởi những quan niệm lạc hậu, khiến số phận con người rơi vào những bi kịch
buồn đau. Bao đôi lứa yêu thương nhau tha thiết mà chẳng thể nên duyên chồng vợ, để cả
cuộc đời dài phải sống trong nỗi niềm thương nhớ khôn nguôi. Ông Thim - bà Phón (Người
săn gấu), lão Sinh - bà Ếm (Chợ tình) đánh mất tình yêu chỉ vì những cản ngăn bởi quan
niệm giàu - nghèo không "môn đăng hộ đối". Những quan niệm cổ hủ, lạc hậu còn giam hãm
bao cuộc đời không cho họ được hưởng hạnh phúc ân ái lứa đôi. Bà mẹ chồng của Líu trong
truyện ngắnGóc trời Tây có cơn mưa đá đã từng quằn quại trong sự khát thèm hạnh phúc ái
ân. Chồng mất khi bà mới đôi mươi, tuổi xuân phơi phới. Dập tắt lửa lòng để giữ tiếng thơm
cho gia đình, dòng họ, bà đã phải trải qua bao đau đớn, vật vã. Bây giờ, đến lượt nàng dâu
cũng một phận như bà. Tìm mọi cách ngăn cản chuyện bướm ong, buộc đôi trẻ chia lìa, bà đã
trở thành kẻ có tội. Ngòi bút giàu tinh thần nhân đạo của Cao Duy Sơn đã thể hiện thái độ
cảm thông, đồng tình với khát vọng hạnh phúc chân chính của con người. "Nàng đi đây.
Nàng sẽ đến với tình yêu của nàng. Thứ men lạ lùng nhất trần đời cám dỗ nàng như bùa
bả" - Lời văn như reo vui với bước chân của Líu. Nhưng còn biết bao rào cản khiến người
phụ nữ trẻ bế tắc, chẳng biết lựa chọn bề nào. Lời văn bỗng trĩu nặng xót thương: "Dường
như không thể quay lại mà cũng không thể bước qua chiếc cổng đá kia". Thân phận người
phụ nữ vùng cao đến bây giờ cũng đâu đã hết được cái khổ. Tục lệ vợ chồng lấy nhau phải
đợi đến ngày có con mới được về sống chung dưới một mái nhà đã tạo cho cái xấu có cơ hội
hoành hành, gây đau khổ cho đôi lứa yêu đương. Nếu chẳng phải ái ân ở rừng, đâu đến nỗi có
chuyện nhầm lẫn để Du, Lu và cả Sìu phải đau khổ, người bỏ đi biệt xứ, kẻ trở thành phế

Trong những xung đột thế sự của con người miền núi, cuộc đấu tranh giữa cái thiện
với cái ác trong đời sống hôm nay là vấn đề được Cao Duy Sơn đặc biệt quan tâm và dành
nhiều trang viết để phân tích, khảo nghiệm. Các truyện ngắn Góc trời Tây có cơn mưa đá,
Hòn bi đá màu trắng, Hấp hối, Song sinh mang nhiều sức ám ảnh, buộc người đọc không
thể không suy nghĩ về số phận của cái đẹp, cái thiện, cái lành, cái nhân bản trong cuộc sinh
tồn. Ở những truyện ngắn này, Cao Duy Sơn sử dụng nhiều ẩn dụ, biểu tượng đa nghĩa, tạo
nên "lời ngầm" cho truyện. Những ẩn dụ, biểu tượng này tuy không tham gia vào thành
phần cốt truyện nhưng nó biểu hiện những suy ngẫm sâu sắc của tác giả, đồng thời đem đến
ý nghĩa triết học và tạo nên chiều sâu, sức hấp dẫn, sức sống lâu bền cho tác phẩm của Cao
Duy Sơn.
Cơn mưa đá phía trời Tây sầm sập đổ về kia như dự báo điềm chẳng lành cho số
phận của Líu - người góa phụ trẻ tuổi, xinh đẹp (Góc trời Tây có cơn mưa đá). Cuộc kiếm
tìm hạnh phúc lứa đôi của nàng liệu có bị dập vùi như ngô non mới mọc, tan nát trong gió
giông và mưa đá? Nàng đã quyết liệt chọn lựa cuộc sống riêng cho mình, không chấp nhận
cam chịu mọi bề chỉ để giữ tiếng thơm. Nàng đã sẵn sàng quay lưng trước cái "tinh thần
quá khứ" khắc nghiệt như đá "được hun đúc rắn như thép trong cái cơ thể già nua" của bà
mẹ chồng. Nhưng trước mặt là chiếc cổng đá nặng nề và u ám, phía xa kia "những đám mây
xám pha vàng đang đùn lên ở góc trời Tây" và thấp thoáng đôi mắt trân trân như hai đốm
lửa trên bộ mặt vô cảm của đứa con trai mới chín tuổi đầu Tất cả đó liệu nàng có đủ can
đảm để vượt qua. Vẫn biết "Đói thì tìm ăn, khát thì tìm uống" nhưng còn bao nhiêu ràng
buộc của bổn phận, lúc níu kéo, lúc vây bủa, khi phòng thủ, khi tấn công Một cánh chim
yếu ớt và mong manh về đâu trong trời chiều giông bão? Khắc khoải dội lên trong lòng
người đọc nỗi niềm trăn trở, xót thương cho khát khao hạnh phúc nhân bản của con người.
Truyện Hòn bi đá màu trắng là một bài học về nhận thức. Trong cuộc sống hôm nay,
ranh giới phân chia giữa thật - giả, hay - dở, trắng - đen, thiện - ác thật mong manh và nhiều
khi không dễ gì phân định. Âm thanh da diết, tình tứ của cây nhị kì tài trong tay Dồ mới
ngày nào đã làm cho dân Cô Sầu như mê đi, "giúp người ta sống tốt với nhau hơn", nay
bỗng chốc bị lãng quên bởi tiếng "sáo ma" của kẻ thô lậu, bất lương, "mù âm" tên Soóng.
Bằng cách nào mà dân Cô Sầu lại đổi ý ra như thế? Bởi Soóng trơ trẽn? Bởi người Cô Sầu
nhẹ lòng, không phân biệt được dở - hay , thiện - ác? Hay bởi Dồ đã để cho những ghen

câu hỏi day dứt ấy dường như vẫn chưa tìm được câu trả lời.
"Thiện ác đáo đầu" cũng là vấn đề đặt ra gay gắt trong truyện ngắn Song sinh. Đây là
một ám tượng đầy ý nghĩa thể hiện những tìm tòi, khám phá của Cao Duy Sơn. Nhà văn đã
tiến hành một cuộc khảo nghiệm vào cái hang ổ tối mò của bản thể người để kiểm chứng
hai mặt song sinh cùng tồn tại, đối lập mà luôn luôn chuyển hóa, vận động không ngừng.
Du là phần thiện lương hiền lành, thật thà, bị phản bội đã dần lớn khôn, đủ mạnh để đối đầu
với cái xấu, cái ác. Sìu là phần bản năng thấp hèn đã tìm cách lợi dụng để hãm hại cái đẹp,
cuối cùng buộc phải nhận về số phận bất hạnh và buộc phải quy phục cái thiện. Đó là lẽ
thường của luật quả báo. Nhưng cuộc đấu tranh sinh tồn của hai anh em sinh đôi thiện - ác
không hề đơn giản mà đầy khắc nghiệt. Để chiến thắng, cái thiện cần một sự tỉnh táo, một
bản lĩnh và cả một lòng nhân. Gần gũi với mô típ song sinh là mô típ vừa sóng đôi vừa
tương phản trong truyện ngắn Cuộc báo thù cuối cùng. Hai nhân vật: lão Vược và bé Na có
nhiệm vụ soi chiếu lẫn nhau để làm bật lên bản chất của đời sống. Đối diện với đứa con gái
có tâm hồn trong lành như dòng suối mát, người cha - hung thần của muôn loài muông thú -
đã bừng ngộ, nhận ra sự cô đơn dằng dặc của mình khi lấy oán thù làm lẽ sống. Gây sự với
thiên nhiên, lão chưa có một ngày được thanh thản. Giọt nước mắt hiếm hoi trên khóe mắt
nhăn nheo của lão Vược có tác dụng thanh lọc tâm hồn, giúp lão hóa giải những oán thù
truyền kiếp, tìm về với lòng nhân để di dưỡng tinh thần.
Những ẩn dụ, biểu tượng trong truyện ngắn của Cao Duy Sơn chứa đựng những dự
cảm âu lo về nhiều vấn đề nhân sinh của cuộc sống phức tạp hôm nay. Bao vấn đề quan
thiết được đặt ra để bàn bạc, trao đổi. Làm thế nào để giữ gìn bản sắc dân tộc khi cuộc sống
đang vận động, biến chuyển không ngừng? Những bước chân rời xa quê, phiêu bạt nơi
chân trời góc bể liệu có còn nhớ về một góc núi mù sương với những con người có tâm hồn
thánh thiện như Đức Chúa Trời và lòng lành như nước suối Bó Slao? Hương hoa Mộc
Vương mang vẻ đẹp văn hóa của núi rừng Việt Bắc, mang hình cha, bóng mẹ và tiếng quê
hương tha thiết vọng về, thật thẳm sâu nhưng lại cũng mong manh, thoáng nhẹ "như thứ
ánh sáng trong vắt được lọc qua lớp thủy tinh màu vàng " liệu có đủ sức níu giữ mảnh hồn
quê nơi những tâm hồn xa xứ? "Một loài hoa chậm nở lâu tàn liệu có sống nổi nơi đất
lạ?" - Một nỗi niềm quặn thắt chợt dâng trào trong cảm xúc của người kể chuyện, gieo vào
lòng người đọc niềm khắc khoải âu lo: "Liệu mai sau các con còn nhớ chăng?" (Nguyễn