SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

TÌM HIỂU NHÂN VẬT
TRONG TÁC PHẨM TỰ SỰ
TỪ KHÍA CẠNH NỘI TÂM
NHÂN VẬT
A/ Đặt vấn đề.
Như chúng ta đã biết tác phẩm tự sự chiếm một số lượng lớn trong chương trình
văn học ở trường phổ thông .Việc tìm hiểu, khám phá tác phẩm tự sự một cách đúng
đắn, có hiệu quả cao vẫn đang là một thử thách lớn với giáo viên và học sinh. Có
nhiều cách để tìm hiểu tác phẩm tự sự: Có thể đi từ cốt truyện, tình tiết, biến cố, nhân
vật Nhưng có lẽ trong tác phẩm tự sự thì nhân vật là một thành phần trung tâm của
tác phẩm, là yếu tố quyết định tạo thành cốt truyện, là nơi để tác giả gửi gắm những tư
tưởng chủ đề. Nhân vật trong tác phẩm tự sự thường được khắc hoạ qua những khía
cạnh như: Lai lịch, ngoại hình, ngôn ngữ, nội tâm, hành động ở đề tài này người
viết chỉ đề cập đến một khía cạnh khám phá nhân vật đó là : Từ nội tâm nhân vật,
tìm hiểu nhân vật trong tác phẩm tự sự. Bởi vì, nhân vật trong tác phẩm tự sự hầu
hết đều được các tác giả khắc hoạ rõ nét yếu tố nội tâm từ đó nhân vật được khắc hoạ
sâu sắc .
B/ Lý do chọn đề tài.

Phần nội dung

Chương I: Cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài.
Để hướng dẫn học sinh tìm hiểu về nội tâm nhân vật trong một số tác phẩm tự
sự ở trường phổ thông ta cần hiểu rõ một số vấn đề về cơ sở lý luận xoay quanh thể
loại tự sự.
I/ Tác phẩm tự sự - và đặc điểm của tác phẩm tự sự.
1- Khái niệm về tác phẩm tự sự.
Theo Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi trong: "Từ điển thuật ngữ văn
học" (NXB ĐHQGHN- 1997) thì tự sự được hiểu là : "Phương thức tái hiện đời sống
bên cạnh hai phương diện khác là trữ tình và kịch, được dùng làm cơ sở để phân loại
tác phẩm văn học" (SĐD- trong 317) .
Theo "Từ điển tiếng Việt": "Tự sự là thể loại văn học phản ánh hiện thực bằng cách
kể lại sự việc, miêu tả tính cách thông qua cốt truyện, tương đối hoàn chỉnh".
Trong lý luận văn học thì :"Tác phẩm tự sự là loại tác phẩm phản ánh đời sống trong
quá trình khách quan của nó, qua con người, hành vi, sự kiện được kể lại bởi một
người kể chuyện nào đó".
Theo Giáo sư Nguyễn Văn Hạnh, Tiến sĩ Huỳnh Như Phương:"Tự sự là kể chuyện,
trình bày sự việc, sự vật một cách cụ thể, chi tiết, có đầu có đuôi, tự sự tập trung chủ
yếu vào việc miêu tả thế giới bên ngoài".
Từ các hướng nghiên cứu trên chúng ta có thể hiểu một cách chung nhất về thể loại
tự sự như sau: Tự sự là thể loại văn học phản ánh cụ thể hiện thực đời sống một cách
khách quan bằng cách kể lại sự việc, sự kiện, miêu tả tính cách nhân vật, chi tiết có
đầu có đuôi thông qua cốt truyện tương đối hoàn chỉnh và được kể lại bởi một người
kể chuyện nào đó.
2- Những đặc trưng cơ bản của thể loại tự sự bao gồm:
- Cốt truyện.
- Nhân vật.
- Ngôn ngữ.
3- Nhân vật và đặc điểm của nhân vật trong tác phẩm tự sự.

- Thao tác 2: Tìm hiểu nhân vật qua chi tiết cụ thể như:
+ Hình dáng:
+ Nội tâm.
+ Quan hệ của nhân vật với các nhân vật khác.
+ Hoàn cảnh, môi trường sống.
+ Ngôn ngữ nhân vật.
Trong các yếu tố trên thì nội tâm thể hiện một cách sâu sắc nhất nhân vật. Khi hướng
dẫn học sinh tìm hiểu về nội tâm nhân vật cần lưu ý mỗi nhân vật có nôị tâm riêng,
cho nên khi tìm hiểu cần có cách khám phá riêng, đặt nội tâm nhân vật trong hoàn
cảnh cụ thể để khai thác.
- Thao tác 3: Những kết luận về nội tâm nhân vật: Nhân vật là loại người nào, đại
diện cho vấn đề gì về tư tưởng của tác phẩm, đóng góp về mặt nhận thức và giáo dục
thẩm mỹ cho người đọc như thế nào? Nhân vật đã có nội tâm rõ, điển hình chưa
Cần có những dẫn chứng về nội tâm cụ thể để kết luận về nhân vật mang tính thuyết
phục cao.
Chương II: Nội tâm nhân vật trong tác phẩm tự sự với việc
hướng dẫn học sinh tìm hiểu nhân vật.
I/ Nội tâm nhân vật trong tác phẩm tự sự.

1- Khái niệm: Theo từ điển thuật ngữ văn học thì: nội tâm nhân vật là những tâm tư
tình cảm bên trong của nhân vật.
2 - Vai trò của nội tâm nhân vật.
- Nội tâm nhân vật sẽ có vai trò rất lớn trong việc thể hiện một cách toàn diện về nhân
vật. Qua nội tâm nhân vật độc giả sẽ hiểu được diễn biến tâm lí nhân vật từ đó sẽ hiểu
được tính cách nhân vật.
II/ Hướng dẫn học sinh tìm hiểu nhân vật thông qua nội tâm nhân vật.
1- Lựa chọn nhân vật để phân tích .
Nhân vật trong tác phẩm tự sự rất đa dạng phong phú. Dựa trên phương diện kết cấu
và ý thức hệ có thể chia nhân vật ra thành các loại sau: Nhân vật chính, nhân vật phụ,
nhân vật trung tâm, nhân vật chính diện, nhân vật phản diện các nhân vật sẽ góp

mơ cao đẹp về cuộc sống và nghề nghiệp nhưng do hoàn cảnh cùng cực của cuộc

sống mà phải sống một đời thừa, cuộc sống mòn và có nguy cơ bị xói mòn về nhân
phẩm.
Có thể xem " Đời thừa " là một trong những sáng tác tiêu biểu của Nam Cao trước
cách mạng về đề tài người trí thức tiểu tư sản nghèo. Trong tác phẩm nhà văn đã xây
dựng thành công nhân vật nhà văn Hộ với những mảng nội tâm phong phú phức tạp
để từ đó nổi lên những bi kịch trong cuộc đời của Hộ. Nội tâm của Hộ được bộc lộ
trong cuộc sống đời thường thông qua hai bi kịch là: Bi kịch lí tưởng nghề nghiệp và
bi kịch tình thương.
1, Nội tâm của nhà văn Hộ qua bi kịch về lí tưởng và nghề nghiệp.
Hộ vốn là một nhà văn một trí thức trẻ say mê nghệ thuật: " Đói rét không có nghĩa lí
gì với gã tuổi trẻ say mê lí tưởng" Hắn say mê sáng tác, lao động nghệ thuật một cách
miệt mài, cần cù, nhẫn nại. Hắn viết lách một cách thận trọng, hắn đọc, suy nghĩ tìm
tòi bình luận về văn chương không biết chán. Hắn có những quan điểm đẹp đẽ, đúng
đắn về nghề văn:" Văn chương không cần đến những người thợ khéo tay làm theo một
vài kiểu mẫu đưa cho mà văn chương chỉ dung nạp những người biết khơi những
nguồn chưa ai khơi và sáng tạo những cái gì chưa có". và " Một tác phẩm thật có giá
trị phải chứa đựng một cái gì lớn lao mạnh mẽ, vừa đau đớn lại vừa phấn khởi, nó ca
tụng lòng thương, tình bác ái, sự công bình, nó làm cho người gần người hơn".
Nhưng vì gánh nặng cơm áo mà hắn đã vi phạm vào những nguyên tắc, quan niệm về
nghề văn: " Hắn viết vội vàng cẩu thả, nhạt nhèo" để cho người ta có thể quên ngay
sau khi đọc. Để rồi mỗi lần nhìn lại tác phẩm của mình hắn lại tự mắng mình" Khốn
nạn! Khốn nạn thay cho hắn! Bởi ví chính hắn là một thằng khốn nạn, sự cẩu thả
trong bất cứ nghề nghiệp gì cũng là một sự bất lương rồi. Nhưng sự cẩu thả trong văn
chương thì thật là đê tiện". Hắn là một kẻ vô ích, một đời thừa. Hắn nghĩ thế và buồn
lắm. Còn gì buồn hơn một con người tự mình lại chán chính mình, một con người
luôn khao khát làm một cái gì đó để nâng cao giá trị đời sống nhưng kết cục chẳng
làm được gì cả phải sống một đời thừa vô nghĩa trong cuộc đời.
Có thể nói bằng những lời nói nội tâm gay gắt Hộ đã lâm vào bi kịch đau đớn giằng

Tóm lại qua những dằn vặt trong tâm hồn Hộ ta nhận thấy kiếp sống mòn, sống thừa
của người trí thức tiểu tư sản đang quằn quại trước cuộc sống của chế độ thống trị
phong kiến thực dân. Hộ được xây dựng là một phần những suy nghĩ cũng như cuộc
sống của Nam Cao. Vấn đề lớn mà nhà văn đặt ra ở đây là: Trong cuộc sống đó con
người phải làm thế nào để giữ gìn được nhân cách và phẩm giá của mình. Đó chính là
tiếng nói nhân đạo sâu sắc trong tư tưởng của Nam Cao.
II/ Tác phẩm " Vợ chồng Aphủ " của Tô Hoài.
Tác phẩm " Vợ chồng Aphủ" được Tô Hoài viết năm 1952 in trong tập truyện Tây
Bắc. Truyện viết về hai chặng trong cuộc đời của Mị và Aphủ qua đó thể hiện số phận
đau thương của họ cũng như khát vọng vượt lên trên số phận đau thương.
Mị là nhân vật chính của tác phẩm được Tô Hoài thể hiện những diễn biến tâm lí khá
tinh tế và phức tạp. Tâm lí của Mị được thể hiện khá rõ qua hai thời điểm là: đêm tình
mùa xuân và đêm đông cởi trói cứu Aphủ.
1, Tâm lí của Mị trong đêm tình mùa xuân.
Cuộc sống của Mị trong nhà Thống lí Patra là cuộc sống của một kiếp nô lệ bị bóc lột
bởi nhiều ách áp bức: Cường quyền, bạo lực, thần quyền, nam quyền.Sống trong cuộc
sống đó Mị mất hết nhiệt tình sống, cô làm việc và sống như con trâu con ngựa, con
rùa nuôi trong xó cửa. Kiếp sống đó đã đánh mất hết những nhiệt tình sống trong cô,
mất hết cảm giác làm người. Cô không kêu than, không oán trách, không cười, không
nói thậm chí còn không buồn chết khi cha cô không còn nữa.
Sức sống tiềm tàng của Mị thực sự trỗi dậy trong đêm tình mùa xuân. Hình ảnh quen
thuộc của mùa xuân đã xuất hiện. Cỏ gianh vàng ửng, những chiếc váy hoa đã được
đem ra phơi trên những mỏm đá xoè ra như những con bướm sặc sỡ, hoa thuốc phiện
nở trắng rồi chuyển sang tím man mát, đám trẻ con chơi quay cười ầm trên trước sân
nhà. Đặc biệt mùa xuân đến bằng âm thanh của tiếng sáo gọi bạn tình. Tiếng sáo tha
thiết gọi bạn đầu làng, Mị nghe tiếng sáo vọng lại tiếng sáo gọi bạn yêu vẫn lơ lửng
bay ngoài đường tai Mị văng vẳng tiếng sáo gọi bạn đầu làng. Âm thanh của tiếng
sáo khơi gợi trong Mị ý thức về thời gian, mùa xuân đã lại về và trong Mị lại dội về
những khát vọng yêu đương hạnh phúc một thời" Ngày trước Mị thổi sáo giỏi có biết


Hành động cứu Aphủ của Mị diễn ra khá phức tạp phù hợp với diễn biến tâm lí của
Mị. Thấy Aphủ bị trói bên bếp lửa Mị vẫn lạnh lùng dửng dưng" Mị vẫn thản nhiên
thổi lửa hơ tay, nếu Aphủ là cái xác chết đứng đấy cũng thế thôi đêm sau Mị vẫn ra
sưởi như đêm trước". Hành động của Mị thể hiện một sự vô cảm, tê dại, chai lì vì cô
đã quá quen với những cảnh đánh đập hành hạ trong nhà Thống lí.
Tâm lí của Mị được phát triển mạnh mẽ khi Mị nhìn thấy dòng nước mắt đồng cảm "
Ngọn lửa bập bùng sáng lên, Mị lé mắt trông sang, một dòng nước mắt lấp lánh bò
xuống hai hõm má đã xám đen lại". Giọt nước mắt của Aphủ cũng chính là giọt nước
mắt trước đây mà Mị phải rơi khi cô bị trói, nước mắt rơi xuống mà không lau đi
được. Sự đồng cảm khiến Mị hình thành những cảm xúc thương xót với Aphủ xen lẫn
với cảm xúc căm hờn, ý thức phản kháng lại hoàn cảnh đã bắt đầu hình thành trong
cô. Từ ý thức, từ tình thương yêu đồng loại khiến Mị không do dự trong hành động
cởi trói cứu Aphủ " Làm sao Mị cũng không thấy sợ Mị rút con dao nhỏ cắt lúa cắt

nút dây mây". Hành động này thể hiện vẻ đẹp trong tâm hồn Mị. Cứu Aphủ, nhìn
hoàn cảnh thực tại Mị đã quyết định chạy theo Aphủ " Aphủ cho tôi đi ở đây thì chết
mất". Đây là hành động thể hiện sự phát triển tâm lí theo quy luật biện chứng trong
con người Mị. Thể hiện bản năng tự vệ phản kháng tích cực, sự tháo cũi sổ lồng bứt ra
khỏi địa ngục trần gian, cất mình khỏi nấm mồ tăm tối bay ra vùng trời tự do của cánh
chim bằng. Mị đã đi từ thung lũng đau thương đến cánh đồng vui. Tâm lí của Mị diễn
biến khá phức tạp thể hiện phép biện chứng trong tâm hồn Mị diễn ra đầy mâu thuẫn
nhưng bất ngờ hợp lí, thể hiện ngòi bút miêu tả tâm lí sắc sảo của Tô Hoài.
Như vậy thông qua tâm lí nhân vật Mị người đọc đã hiểu về con người Mị một kiểu
nhân vật người dân lao động miền núi bị bóc lột nhưng vẫn khao khát vươn lên tìm
hạnh phúc tự do. Đây chính là vẻ đẹp trong tâm hồn con người mà Tô Hoài muốn thể
hiện.
B/ Trong giờ làm văn
1-Lựa chọn nhân vật:
ở khâu này giáo viên không phải hướng dẫn học sinh vì nhân vật cần phân tích đã
được quy đinh rõ ở đề bài.


Phần III: Kết luận
1- Xuất phát từ yêu cầu mới của công việc giảng dạy lấy học sinh làm trung
tâm cho nên việc hướng đẫn học sinh tìm hiểu nội tâm nhân vật trong tác phẩm tự sự
ở trường phổ thông không nằm ngoài mục đích này. Việc làm này sẽ có tác dụng nâng
cao hiệu quả dạy của thày và học của trò.
2- Đề tài này không phải là một hướng đi mới mà chỉ là một phương pháp cụ
thể hoá vấn đề để khám phá tư tưởng chủ đề của tác phẩm một cách đúng đắn, hiệu
quả cao.
3- Tuy nhiên nội tâm nhân vật không phải là yếu tố duy nhất để thể hiện nhân
vật. Cho nên khi phân tích nhân vật không được xem nhẹ các yếu tố khác như : Ngoại
hình, ngôn ngữ, hành động Có như vậy nhân vật mới được hiện lên một cách toàn
diện hơn.
4- Với điều kiện thời gian ngắn trình độ bản thân có hạn chắc chắn đề tài còn
nhiều hạn chế. Với tâm huyết và tấm lòng của mình tôi muốn đóng góp cho công việc
dạy học một đề tài nhỏ để nâng cao hiệu quả dạy học. Rất mong được sự chỉ dẫn, góp
ý và đồng cảm của đồng nghiệp và bạn đọc.

Lý Nhân ngày 10/5/2007 Người viết sáng kiến
Phạm Hồng Dũng