CHƯƠNG II
KHÁI LƯỢC LỊCH SỬ TRIẾT HỌC
KHÁI LƯỢC LỊCH SỬ TRIẾT HỌC
PHƯƠNG ĐÔNG
PHƯƠNG ĐÔNGC. LỊCH SỬ TƯ TƯỞNG TRIẾT HỌC VIỆT NAM
C. LỊCH SỬ TƯ TƯỞNG TRIẾT HỌC VIỆT NAMI. Điều kiện hình thành, phát triển và những
I. Điều kiện hình thành, phát triển và những
đặc điểm của lịch sử tư tưởng triết học Việt
đặc điểm của lịch sử tư tưởng triết học Việt
Nam
Nam 1. Điều kiện hình thành và phát triển của lịch sử tư
1. Điều kiện hình thành và phát triển của lịch sử tư
tưởng triết học Việt Nam
tưởng triết học Việt Nam

- Do vị trí địa lý, Việt Nam chịu ảnh hưởng trực
tiếp của hai nền văn minh lớn, hai nền triết học lớn
là Trung Quốc và Ấn Độ
- Nền kinh tế nông nghiệp thiên về trồng trọt, đặc
biệt là nền nông nghiệp lúa nước với trình độ lao
động thủ công.

triển :
triển :

Kết hợp giữa hai xu hướng: xu hướng tự
thân phát triển và xu hướng tiếp thu, cải biến
tư tưởng nước ngoài, trước hết là từ Ấn Độ và
Trung Quốc, sau đó là các nước phương Tây.
- Đặc điểm về nội dung:
- Đặc điểm về nội dung: Do đặc điểm nổi bật của lịch sử Việt Nam
Do đặc điểm nổi bật của lịch sử Việt Nam
là chống ngoại xâm, giành và bảo vệ độc lập,
là chống ngoại xâm, giành và bảo vệ độc lập,
chủ quyền dân tộc, do đó
chủ quyền dân tộc, do đó
tư tưởng về cố kết
tư tưởng về cố kết
cộng đồng, độc lập và chủ quyền quốc gia là
cộng đồng, độc lập và chủ quyền quốc gia là
tư tưởng trung tâm, cốt lõi.
tư tưởng trung tâm, cốt lõi.
- Đặc điểm về hình thành thể hiện tư

- Chủ nghĩa yêu nước Việt Nam
- Chủ nghĩa yêu nước Việt Nam
+ Yêu nước là phẩm chất cao quý nhất, đứng hàng đầu
+ Yêu nước là phẩm chất cao quý nhất, đứng hàng đầu
trong bảng giá trị tinh thần Việt Nam.
trong bảng giá trị tinh thần Việt Nam.
+ Yêu nước là trách nhiệm của mọi người không phân biệt
+ Yêu nước là trách nhiệm của mọi người không phân biệt
đẳng cấp, giới tính.
đẳng cấp, giới tính. “
“
Quốc gia lâm nguy, thất phu hữu trách”.
Quốc gia lâm nguy, thất phu hữu trách”.
“
“
Giặc đến nhà đàn bà phải đánh”
Giặc đến nhà đàn bà phải đánh”
+ Tôn kính, thờ cúng những người anh hùng dân tộc,
+ Tôn kính, thờ cúng những người anh hùng dân tộc,
những người có công dựng nước, xây dựng làng xã
những người có công dựng nước, xây dựng làng xã
+ Khinh ghét những kẻ phản quốc, như Lê Chiêu Thống,
+ Khinh ghét những kẻ phản quốc, như Lê Chiêu Thống,
Trần Ích Tắc.
Trần Ích Tắc.
+ Chăm lo xây dựng nhà nước độc lập, luôn luôn giữ
vững địa vị của một nhà nước độc lập
vững địa vị của một nhà nước độc lập + Giữ vững bản sắc văn hóa dân tộc, phong tục, tập quán,
+ Giữ vững bản sắc văn hóa dân tộc, phong tục, tập quán,
chống lại âm mưu đồng hóa của Trung quốc. (Tư tưởng
chống lại âm mưu đồng hóa của Trung quốc. (Tư tưởng
của Nguyễn Huệ: đánh cho dài tóc, đánh để răng đen).
của Nguyễn Huệ: đánh cho dài tóc, đánh để răng đen).
-
-
Vấn đề động lực và phương thức giành và bảo
Vấn đề động lực và phương thức giành và bảo
vệ độc lập dân tộc
vệ độc lập dân tộc +
+ Đại đoàn kết toàn dân tộc. Truyền thuyết “trăm trứng”
Đại đoàn kết toàn dân tộc. Truyền thuyết “trăm trứng”
nói lên tình đoàn kết dân tộc, không phân biệt chủng tộc của
nói lên tình đoàn kết dân tộc, không phân biệt chủng tộc của

.
.
2. Quan niệm về đạo làm người
2. Quan niệm về đạo làm người

Chủ nghĩa nhân đạo Việt Nam
Chủ nghĩa nhân đạo Việt Nam
thể hiện ở:
thể hiện ở:- Tình thương yêu, đùm bọc, giúp đỡ mọi
- Tình thương yêu, đùm bọc, giúp đỡ mọi
người.
người.
“
“
Thương người như thể thương thân”.
Thương người như thể thương thân”.
“
“
Chị ngã em nâng”.
Chị ngã em nâng”.
“

xử nhân đạo với kẻ thù đã đầu hàng .
xử nhân đạo với kẻ thù đã đầu hàng .“
“
Đánh người chạy đi, không đánh người chạy lại”.
Đánh người chạy đi, không đánh người chạy lại”. - Lối sống nặng tình nghĩa, coi trọng đạo lý.
- Lối sống nặng tình nghĩa, coi trọng đạo lý.
Hiếu thảo với cha mẹ. Thờ cúng tổ tiên. Chăm
Hiếu thảo với cha mẹ. Thờ cúng tổ tiên. Chăm
sóc phần mộ tổ tiên. Thương yêu con cháu, ít
sóc phần mộ tổ tiên. Thương yêu con cháu, ít
phân biệt nam nữ.
phân biệt nam nữ.- Giữ vững lối sống trong sạch:
- Giữ vững lối sống trong sạch:

“
“
Giấy rách phải giữ lấy lề”.
Giấy rách phải giữ lấy lề”.

là
lực lượng quyết định sự thành bại của con người:
lực lượng quyết định sự thành bại của con người: như : “Mưu sự tại nhân thành sự tại thiên” .
như : “Mưu sự tại nhân thành sự tại thiên” .hoặc đoạn thơ trong Truyện Kiều của Nguyễn Du: “Cho hay
hoặc đoạn thơ trong Truyện Kiều của Nguyễn Du: “Cho hay
muôn sự tại trời …”
muôn sự tại trời …”Tư tưởng về Mệnh Trời được sử dụng một mặt để bảo vệ độc
Tư tưởng về Mệnh Trời được sử dụng một mặt để bảo vệ độc
lập, chủ quyền quốc gia chống xâm lược của các thế lực ngoại
lập, chủ quyền quốc gia chống xâm lược của các thế lực ngoại
bang.
bang. (Thí dụ, bài “Nam quốc sơn hà Nam đế cư” của Lý Thường Kiệt)
(Thí dụ, bài “Nam quốc sơn hà Nam đế cư” của Lý Thường Kiệt)Bên cạnh đó các thế lực phong kiến cũng không bỏ lỡ cơ hội sử
Bên cạnh đó các thế lực phong kiến cũng không bỏ lỡ cơ hội sử
dụng mệnh trời để chứng minh, bảo vệ địa vị thống trị của mình.
Ngoài ra, còn có một số biểu hiện duy tâm khác, như tin rằng cuộc
Ngoài ra, còn có một số biểu hiện duy tâm khác, như tin rằng cuộc
sống của mỗi người bị quy định bởi năm sinh tháng đẻ, nơi chôn cất
sống của mỗi người bị quy định bởi năm sinh tháng đẻ, nơi chôn cất
mồ mả tổ tiên, điều kiện phong thủy của nhà ở, v.v
mồ mả tổ tiên, điều kiện phong thủy của nhà ở, v.v Ngoài thế lực “Trời”, người Việt Nam còn tin ở các thế lực
Ngoài thế lực “Trời”, người Việt Nam còn tin ở các thế lực
quỷ
quỷ
thần
thần
vô hình ở bên cạnh con người, thường xuyên có ảnh hưởng đến
vô hình ở bên cạnh con người, thường xuyên có ảnh hưởng đến
sức khỏe, bệnh tật, sự thành bại của cuộc sống và hoạt động con
sức khỏe, bệnh tật, sự thành bại của cuộc sống và hoạt động con
người.
người.
-
-
Các quan điểm duy vật lẻ tẻ, không thành hệ
Các quan điểm duy vật lẻ tẻ, không thành hệ
thống thường xuyên phản kháng lại

người phải sống và hành động phù hợp với thời thế. “
“
Gặp thời thế thế thời phải thế”.
Gặp thời thế thế thời phải thế”.+
+
Bác bỏ nguồn gốc thần thánh của vua, của
Bác bỏ nguồn gốc thần thánh của vua, của
dòng dõi quý tộc
dòng dõi quý tộc
.
.
“
“
Được làm vua, thua làm giặc”.
Được làm vua, thua làm giặc”.
+ Vạch trần thực chất của tệ mê tín bói tóan:
+ Vạch trần thực chất của tệ mê tín bói tóan:
“
“
Bói ra ma, quét nhà ra rác”
Bói ra ma, quét nhà ra rác”

Vạch trần sự giả trá của thầy bói, thầy địa lý:
Vạch trần sự giả trá của thầy bói, thầy địa lý:
“
“
Tử vi đoán số cho người.
Tử vi đoán số cho người. Số thầy thì để cho ruồi nó bu”.
Số thầy thì để cho ruồi nó bu”.
“
“
Hòn đất mà biết nói năng
Hòn đất mà biết nói năngThì thầy địa lý hàm răng chẳng còn”.
Thì thầy địa lý hàm răng chẳng còn”.
III . Sự truyền bá những hệ tư tưởng
III . Sự truyền bá những hệ tư tưởng
nước ngoài vào Việt Nam
nước ngoài vào Việt Nam

- Nho gia

Sau khi nước nhà giành được độc lập, việc giảng
Sau khi nước nhà giành được độc lập, việc giảng
dạy, nghiên cứu Nho học một cách có hệ thống đã
dạy, nghiên cứu Nho học một cách có hệ thống đã
được các triều đại phong kiến Việt Nam tổ chức
được các triều đại phong kiến Việt Nam tổ chức
với mục đích kế thừa những tình hoa Nho học
với mục đích kế thừa những tình hoa Nho học
trong việc xây dựng đất nước, xã hội Việt Nam,
trong việc xây dựng đất nước, xã hội Việt Nam,
đào tạo nhân tài cho đất nước.
đào tạo nhân tài cho đất nước.Người Việt Nam tiếp thu Nho gia ở tư tưởng đạo
Người Việt Nam tiếp thu Nho gia ở tư tưởng đạo
đức nhân nghĩa, trung hiếu, đường lối đức trị, tuy
đức nhân nghĩa, trung hiếu, đường lối đức trị, tuy
nhiên áp dụng những tư tưởng đó một cách mềm
nhiên áp dụng những tư tưởng đó một cách mềm
dẽo trên tinh thần Việt Nam.
dẽo trên tinh thần Việt Nam.
- Đạo gia
- Đạo gia
cùng với Nho gia cũng được truyền vào
cùng với Nho gia cũng được truyền vào
Việt Nam và trở thành một bộ phận trong quan niệm

Phật giáo
Phật giáo
cũng được truyền vào Việt Nam rất
cũng được truyền vào Việt Nam rất
sớm bằng hai con đường: từ Ấn Độ và từ Trung
sớm bằng hai con đường: từ Ấn Độ và từ Trung
Quốc.
Quốc.Thời Tiền Lê, Lý, Trần, đạo Phật được coi là quốc
Thời Tiền Lê, Lý, Trần, đạo Phật được coi là quốc
giáo, có vai trò tích cực trong dựng nước và bảo vệ
giáo, có vai trò tích cực trong dựng nước và bảo vệ
Tổ quốc. Nhiều nhà sư nổi tiếng được tham gia quốc
Tổ quốc. Nhiều nhà sư nổi tiếng được tham gia quốc
sự, giúp nhà vua trong công việc đối nội và đối
sự, giúp nhà vua trong công việc đối nội và đối
ngoại. Các vua Lý, Trần chịu ảnh hưởng Phật giáo
ngoại. Các vua Lý, Trần chịu ảnh hưởng Phật giáo
rất sâu sắc. Nhiều tác phẩm Phật học được viết ra;
rất sâu sắc. Nhiều tác phẩm Phật học được viết ra;
nhiều môn phái Phật giáo được thành lập.
nhiều môn phái Phật giáo được thành lập. Quan niệm đạo đức Phật giáo với lòng “từ bi”,
Quan niệm đạo đức Phật giáo với lòng “từ bi”,
“cứu khổ, cứu nạn” có ảnh hưởng sâu đậm trong đời
“cứu khổ, cứu nạn” có ảnh hưởng sâu đậm trong đời

- Kitô giáo
- Kitô giáobắt đầu được truyền bá vào Việt Nam từ
bắt đầu được truyền bá vào Việt Nam từ
những năm 30 của thế kỷ XVI. Từ cuối thế kỷ XVI đến
những năm 30 của thế kỷ XVI. Từ cuối thế kỷ XVI đến
giữa thế kỷ XVII nhiều giáo đoàn thuộc Dòng Phranxit,
giữa thế kỷ XVII nhiều giáo đoàn thuộc Dòng Phranxit,
Dòng Giêxut (Dòng Tên) và Dòng Đa Minh (Dòng
Dòng Giêxut (Dòng Tên) và Dòng Đa Minh (Dòng
Đôminit) thuộc Bồ Đào Nha và Tây Ban Nha liên tiếp
Đôminit) thuộc Bồ Đào Nha và Tây Ban Nha liên tiếp
vào Việt Nam thu hút được 50.000 người theo đạo. Cuối
vào Việt Nam thu hút được 50.000 người theo đạo. Cuối
thế kỷ XVII, quyền truyền giáo ở Việt Nam được giao
thế kỷ XVII, quyền truyền giáo ở Việt Nam được giao
cho người Pháp. Đến năm 1850 cả nước có khoảng
cho người Pháp. Đến năm 1850 cả nước có khoảng
500.000 tín đồ.
500.000 tín đồ. Các vua triều Nguyễn từ Minh Mạng, Tự Đức, đưa ra
Các vua triều Nguyễn từ Minh Mạng, Tự Đức, đưa ra
nhiều chỉ dụ cấm đạo, nhưng không ngẳn cản được việc
nhiều chỉ dụ cấm đạo, nhưng không ngẳn cản được việc
truyền đạo. Trong thời kỳ Pháp thuộc ơ Việt Nam có
truyền đạo. Trong thời kỳ Pháp thuộc ơ Việt Nam có

Việt Nam trong thời đại mới.
- Hồ Chí Minh đi tìm đường cứu nước, đến
- Hồ Chí Minh đi tìm đường cứu nước, đến
với chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa Mác-Lênin.
với chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa Mác-Lênin.
Người đã tìm tòi ở chủ nghĩa Mác-Lênin con
Người đã tìm tòi ở chủ nghĩa Mác-Lênin con
đường cứu nước và xây dựng xã hội Việt
đường cứu nước và xây dựng xã hội Việt
Nam. Người đã vận dụng sáng tạo chủ nghĩa
Nam. Người đã vận dụng sáng tạo chủ nghĩa
Mác-Lênin vào hoàn cảnh cụ thể của cách
Mác-Lênin vào hoàn cảnh cụ thể của cách
mạng Việt Nam.
mạng Việt Nam.2. Tư tưởng Hồ Chí Minh là sự vận dụng và
2. Tư tưởng Hồ Chí Minh là sự vận dụng và
phát triển sáng tạo truyền thống tư tưởng yêu
phát triển sáng tạo truyền thống tư tưởng yêu
nước và nhân đạo dân tộc Việt Nam, tinh hoa
nước và nhân đạo dân tộc Việt Nam, tinh hoa
văn hóa của nhân loại, các học thuyết Nho,
văn hóa của nhân loại, các học thuyết Nho,
Phật, đặc biệt là chủ nghĩa Mác-Lênin.
Phật, đặc biệt là chủ nghĩa Mác-Lênin.

lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội, kết hợp sức mạnh dân tộc
với sức mạnh thời đại; về sức mạnh của nhân dân, của khối đại đoàn
với sức mạnh thời đại; về sức mạnh của nhân dân, của khối đại đoàn
kết dân tộc; về quyền làm chủ của nhân dân, xây dựng nhà nước thật
kết dân tộc; về quyền làm chủ của nhân dân, xây dựng nhà nước thật
sự của dân, do dân và vì dân … về phát triển kinh tế và văn hóa,
sự của dân, do dân và vì dân … về phát triển kinh tế và văn hóa,
không ngừng nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân,
không ngừng nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân,
về đạo đức cách mạng, cần kiệm, liêm, chính, chí công vô tư … ”
về đạo đức cách mạng, cần kiệm, liêm, chính, chí công vô tư … ”