Vấn đề nghiên cứu văn học dân
gian những năm gần đây Trước nay, văn học dân gian đóng một vai trò rất quan trọng trong
sự hình thành và phát triển nền văn học của dân tộc; nghĩa là sáng tác
dân gian luôn là cơ sở nền tảng vững chắc và là cốt lõi của văn học thành
văn, văn học viết Việc nghiên cứu văn học dân gian của chúng ta trong
nhiều thập kỷ qua vẫn không ngừng được tiến hành và phát triển; Văn học
dân gian đã là đối tượng quan tâm của nhiều thế hệ các nhà khoa học và
những thành tựu đạt được về lĩnh vực nghiên cứu này rất đáng ghi nhận.
Các nhà nghiên cứu đã tiến hành nghiên cứu tiến trình phát triển của nền
văn học dân gian trên cơ sở nghiên cứu sự ra đời của các thể loại văn học
dân gian; Tiến hành việc phân loại và nhận diện các thể loại, xem xét đặc
trưng và tính chất, nội dung và hình thức của chúng; Tìm hiểu mối quan
hệ, ảnh hưởng giữa văn học dân gian và văn học thành văn trong từng
giai đoạn, từng thời kỳ; Tìm hiểu mối quan hệ giữa văn học dân gian với
văn nghệ dân gian và văn hoá dân gian, văn học và văn hoá học.

Nhìn chung, trong khoa nghiên cứu văn học dân gian và khoa nghiên
cứu folklore, những vấn đề trên đã được đặt ra, song hầu như chưa được
tiến hành đồng bộ và chuyên sâu, trong đó nhiều vấn đề mới chỉ là những
bước gợi mở ban đầu.

Việc nghiên cứu tiến trình phát triển của văn học dân gian Việt Nam
trên thực tế đã được xúc tiến thông qua việc xây dựng những bộ giáo
trình về văn học dân gian; Có thể kể ra sau đây:


truyện (1994) của Tăng Kim Ngân; Truyện ngụ ngôn Việt Nam và thế giới
(thể loại và triển vọng) (1993) của Phạm Minh Hạnh; Những thế giới nghệ
thuật ca dao (1998) của Phạm Thu Yến; Những đặc điểm thi pháp của các
thể loại văn học dân gian Việt Nam (1999) của Đỗ Bình Trị; Thi pháp văn
học dân gian (2000) của Lê Trường Phát;Truyện kể dân gian đọc bằng
type và motif (2001) của Nguyễn Tấn Đắc v.v

Việc nghiên cứu văn học dân gian các dân tộc thiểu số Việt Nam
cũng được xúc tiến với nhiều bài viết xuất sắc. Những công trình nghiên
cứu chuyên sâu được ra đời vào những năm 80 của thế kỷ XX. Văn học
dân gian các dân tộc thiểu số Việt Nam được đưa vào bộ Lịch sử văn học
Việt Nam (Nxb. Khoa học xã hội, 1980) và được xuất bản thành các chuyên
khảo như: Văn học các dân tộc thiểu số Việt Nam (trước Cách mạng tháng
Tám 1945) của Phan Đăng Nhật (1981); Văn học dân gian các dân tộc ít
người ở Việt Nam của Võ Quang Nhơn (1983) v.v Truyện thơ và sử thi là
hai thể loại của văn học dân gian các dân tộc đã được đặc biệt chú ý.
Trong khoảng thời gian từ 1980 đến nay, đã ra đời một số các sưu tập và
chuyên luận về truyện thơ và sử thi như: Truyện thơ Tày-Nùng (1964) của
Nông Quốc Chấn; Truyện thơ Tày (1994-1995) của Triều Ân; Truyện thơ
Tày. Nguồn gốc, quá trình phát triển và thi pháp thể loại (2004) của Vũ Anh
Tuấn; Đẻ đất đẻ nước - sử thi Mường (1988) của Đặng Văn Lung, Vương
Anh, Hoàng Anh Nhân; Sử thi thần thoại M’ Nông (1996) của Đỗ Hồng
Kỳ; Sử thi Ê đê (1991) của Phan Đăng Nhật; Vùng sử thi Tây Nguyên (1999)
của Viện Nghiên cứu Văn hoá dân gian; Nghiên cứu sử thi Việt Nam (2001)
của Phan Đăng Nhật v.v

Còn rất nhiều các công trình khác với nhiều vấn đề của văn học dân
gian Việt Nam đã được đặt ra(1). Song tựu chung chúng tôi muốn lưu ý tới
các vấn đề sau đây:


Những tác phẩm lý luận của các tác giả nói trên đã có một tác động
to lớn giúp các nhà nghiên cứu văn học dân gian Việt Nam nhìn nhận các
tác phẩm văn học dân gian từ trạng thái tĩnh sang trạng thái động, từ một
chiều tới đa chiều, từ một nghĩa trên văn bản ghi chép đến nhiều nghĩa
trong đời sống tồn tại thực của tác phẩm. Đội ngũ các nhà nghiên cứu văn
học dân gian trước đây từ một vài tên tuổi như Nguyễn Văn Ngọc, Vũ
Ngọc Phan, Nguyễn Đổng Chi… Sau vài chục năm họ đã đông đảo về số
lượng, nâng cao về chất lượng và trình độ, trong đó có nhiều người có
học hàm, học vị được đào tạo từ nước ngoài (Nga và các nước châu Âu,
Mỹ v.v ) và hiện nay được đào tạo chủ yếu ở trong nước. Bằng những
phương pháp nghiên cứu mới, cập nhật họ đã có được những công trình,
những chuyên luận khoa học đóng góp cho khoa nghiên cứu văn học dân
gian, tạo cho chuyên ngành này có được những khởi sắc mới(2).

2. Mối quan hệ giữa văn học dân gian và folklore.

Trong những thập niên gần đây, đã diễn ra sự thay đổi mạnh mẽ
trong nghiên cứu văn học dân gian nước ta, do có sự mở rộng trong quan
niệm về văn học dân gian trong mối quan hệ với văn hoá dân gian, với
folklore. Các nhà nghiên cứu và giảng dạy văn học dân gian Việt Nam đã
không chỉ đơn thuần tập trung nhìn nhận yếu tố ngôn từ của tác phẩm dân
gian mà chú ý tới các yếu tố phi ngôn từ khác, các điều kiện tồn tại, diễn
xướng trong đời sống văn hoá của nó, đặt tác phẩm văn học dân gian
trong quan hệ với văn hoá dân gian. Hướng tiếp cận các tác phẩm văn hoá
dân gian theo folklore học bao gồm các phương diện như ngữ văn dân
gian, nghệ thuật dân gian, tri thức dân gian, tín ngưỡng, phong tục và lễ
hội. Cách tiếp cận này mang tính tổng thể của văn hoá học. Nhiều công
trình lí luận của ngành folklore đã được xuất bản, góp phần làm rõ mục
đích, đối tượng nghiên cứu và nhiệm vụ đặt ra đối với khoa nghiên cứu
folklore. Đó là các công trình như: Văn hoá dân gian - những lĩnh vực

Trong khi ra đời khoa nghiên cứu văn hoá dân gian (folklore học) thì
khoa nghiên cứu văn học dân gian với qui phạm riêng của mình vẫn tồn
tại - văn học dân gian vừa là đối tượng nghiên cứu, giảng dạy ở trường
phổ thông, trường Đại học, vừa được nghiên cứu ở các Viện nghiên cứu
với tư cách là một thành tố của văn học dân tộc (như ở Viện Văn học) và
vừa với tư cách là một thành tố của văn hoá dân gian (như ở Viện Nghiên
cứu Văn hoá dân gian, nay là Viện Nghiên cứu Văn hoá)(3).
Đó là lý do tồn tại của khoa nghiên cứu văn học dân gian.