Đôi điều cần bàn lại về mối quan hệ
giữa Nguyễn Bỉnh Khiêm - Nguyễn Dữ -
Phùng Khắc Khoan

Còn thắc mắc của Trần Ích Nguyên về địa danh huyện Thanh Tuyền
không biết chính xác ở đâu, trang 50 của sách, thì xin thưa, huyện này
nay chính là huyện Bình Xuyên, tỉnh Vĩnh Phú.

4. Như vậy, theo chúng tôi, thông tin Nguyễn Dữ là học trò xuất sắc
của Nguyễn Bỉnh Khiêm chỉ là lời các cụ tiên Nho theo truyền thuyết
dân gian mà ghi lại chứ các cụ không kiểm chứng, cũng có thể do các cụ
nhầm, hoặc vì quá yêu mến và ngưỡng vọng, muốn tôn vinh nhà tư
tưởng - hiền triết, nhà thơ đạo lý Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm mà
gán cho? Từ đó, các học giả, các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước ở
thế kỷ XX và mấy năm đầu thế kỷ XXI lại y cứ mà viết theo. Thiết nghĩ
việc này chúng ta nên tỉnh táo, nếu không thì vẫn còn sẽ tiếp tục truyền
đạt lại (giảng hoặc viết) những truyền thuyết, giai thoại dân gian, thiếu
tính khoa học cho các thế hệ tương lai.

Trên cơ sở đó, chúng tôi đi đến kết luận Nguyễn Dữ là người sống cùng
thời với Nguyễn Bỉnh Khiêm, lớn hơn hay bằng hoặc nhỏ hơn Nguyễn
Bỉnh Khiêm vài ba tuổi, lại hiển vinh đỗ đạt trước Nguyễn Bỉnh Khiêm
đến hơn 10 năm. Như vậy, ông sinh khoảng trong mười năm cuối thế kỷ
XV, và mất tại nơi ẩn cư Thanh Hoá khoảng giữa thế kỷ XVI, xuất thân
trong gia đình có truyền thống văn chương khoa cử, thế gia vọng tộc,
nên ông không thể là học trò của Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm như
các cụ ngày xưa và các học giả thế kỷ XX đã viết.
Vấn đề thứ ba: CÓ PHẢI PHÙNG KHẮC KHOAN LÀ BẠN HỌC CỦA
NGUYỄN DỮ ?

Cũng trong những công trình, tài liệu đã nêu ở mục hai, các cụ ngày xưa

về quê để phụng dưỡng mẹ già! Lại nữa, theo tiểu sử của Phùng Khắc
Khoan thì thuở nhỏ ông học ở cha mẹ, đến năm 16 tuổi thì khăn gói
đến trọ học tại nhà thầy, ước tính vào năm 1543, đó cũng là năm
Nguyễn Bỉnh Khiêm vừa mới cáo quan về quê dựng am Bạch Vân dạy
học, lập quán Trung Tân để cứu giúp người cơ nhỡ. Chi tiết lịch sử này
lại rất chính xác với tiểu sử hành trạng của Trạng Trình và Trạng Bùng.
Thời điểm mà Phùng tiên sinh đến thụ giáo tại am Bạch Vân vào năm
1543 thì đó cũng là lúc Nguyễn Dữ đã yên vui tuổi già nơi thôn quê tĩnh
lặng hay nơi núi rừng thanh vắng, lấy đâu ra hình ảnh một ông đầu bạc
cùng ngồi học ê a với chàng tóc xanh nơi Bạch Vân am !?

Nhân đây xin nói thêm, tác giả sách Phùng Khắc Khoan cuộc đời thơ
văn, NXB VHTT, HN, 2005, tại chương 2, mục 2, đã lẩm cẩm khi biện
luận loanh quanh để phản biện lại ý kiến nghi ngờ của Nguyễn Quân và
của Bùi Duy Tân khi các vị này bàn về quan hệ anh em giữa Trạng Trình
và Trạng Bùng, thì tác giả sách có nói cần khảo cứu lại năm sinh của hai
ông, nhất là năm sinh của Nguyễn Bỉnh Khiêm (31); cũng ở trang này,
tác giả đã khẳng định bà họ Nhữ lấy chồng lúc 20 tuổi (tác giả sách trên
lại lẩm cẩm nữa!)

Như vậy, ý kiến cho rằng Nguyễn Dữ là bạn đồng môn với Phùng Khắc
Khoan cần phải được đính chính (nếu là sách xưa) và cần loại bỏ ngay
(nếu là giáo trình văn học sử, sách giáo khoa Ngữ văn hôm nay). Bởi đó
là ý kiến thiếu cơ sở khoa học, nếu không muốn nói là hoàn toàn phi lý
và hoang tưởng!

Vấn đề thứ tư: NGUYỄN BỈNH KHIÊM VÀ PHÙNG KHẮC KHOAN CÓ
THAM GIA PHỦ CHÍNH, NHUẬN SẮC VĂN BẢN TRUYỀN KỲ MẠN LỤC
CỦA NGUYỄN DỮ KHÔNG?


là năm ông đưa sách cho Hà Thiện Hán viết lời Tựa” (34).

- Đinh Gia Khánh (chủ biên) trong Văn học Việt Nam thế kỷ X – nửa đầu
thế kỷ XVIII viết: “Theo Ôn Đình hầu Vũ Khâm Lân, người biên soạn
Bạch Vân am cư sĩ phả ký và Ân Quang hầu, người biên tập thơ văn chữ
Hán của Nguyễn Bỉnh Khiêm, thì Nguyễn Dữ không ra làm quan, ẩn cư ở
núi rừng Thanh Hóa và làm ra sách Truyền kỳ mạn lục. Sách ấy được
Nguyễn Bỉnh Khiêm phủ chính, trở thành thiên cổ kỳ bút” (35) (tác giả
viết thiếu tên bài Phả ký và in nhầm tên người biên tập thơ Nguyễn
Bỉnh Khiêm, đúng ra phải là An Quang hầu chứ không phải là Ân Quang
hầu như trong giáo trình).

- Lê Trí Viễn (chủ biên) trong Văn học trung đại Việt Nam viết: “Theo Vũ
Khâm Lân và An Quang hầu thì Truyền kỳ mạn lục có được Nguyễn Bỉnh
Khiêm bổ chính và được Nguyễn Thế Nghi cũng ở đời Mạc diễn ra Quốc
âm, còn theo Công dư tiệp ký của Vũ Phương Đề thì lại được Phùng
Khắc Khoan bổ chính” (36).

- Nguyễn Đăng Na (chủ biên), Văn học trung đại Vệt Nam, tập 1,
“Nguyễn Dữ có thể từng theo học Nguyễn Bỉnh Khiêm (1491-1585). Bởi
theo Công dư tiệp ký của Vũ Phương Đề thì Nguyễn Dữ là học trò của
Nguyễn Bỉnh Khiêm, bạn học với Phùng Khắc Khoan (1528-1613)” và
“Tương truyền Truyền kỳ mạn lục được Nguyễn Thế Nghi diễn Nôm.
Khoảng giữa thế kỷ XVIII bản Nôm này vẫn còn được lưu hành” (37).

- Đoàn Thị Thu Vân (chủ biên), Văn học trung đại Việt Nam (thế kỷ X –
cuối thế kỷ XIX) viết: “Theo Vũ Khâm Lân và An Quang hầu thì Truyền kỳ
mạn lục có được Nguyễn Bỉnh Khiêm bổ chính và được Nguyễn Thế
Nghi cũng ở đời Mạc diễn ra Quốc âm, còn theo Công dư tiệp ký của Vũ
Phương Đề thì lại được Phùng Khắc Khoan bổ chính” (38).

- Trần Ích Nguyên trong công trình Tiễn đăng tân thoại dữ Truyền kỳ
mạn lục tỷ giảo so sánh đã đi từ bài tựa của Hà Thiện Hán viết cho
Truyền kỳ mạn lục và tiểu truyện về Nguyễn Dữ của Lê Quý Đôn trong
sách Kiến văn tiểu lục để suy đoán rằng “Nguyễn Dữ vào khoảng năm
30 của thế kỷ XVI đã sáng tác Truyền kỳ mạn lục” (42).

- Gần đây nhà nghiên cứu Nguyễn Phạm Hùng trong bài viết “Thử đoán
định lại thân thế Nguyễn Dữ và thời điểm sáng tác Truyền kỳ nạm lục”
đăng trên Tạp chí Nghiên cứu Văn học số 1-2006, trang 123-134, sau
nhiều biện giải và minh chứng tác giả kết luận rằng “Nguyễn Dữ làm
quan và cáo quan về ở ẩn rồi viết Truyền kỳ mạn lục trong khoảng thời
gian trước năm 1527,