Góp phần xác định những
quan điểm lịch sử của Gogol:
Từ những hoa văn A Rập đến
trích đoạn thư gửi từ bạn bè

Việc đối chiếu sách Những hoa văn Arập với sách Trích thư từ gửi bạn bè, dẫu chỉ
trong khuôn khổ một đề tài nhỏ hẹp, có thể khiến người am hiểu sáng tác của Gogol bất bình.
Đề tài này vô bổ, ở đây không có gì để nghiên cứu - người ấy sẽ nói. Và quả thế, theo quan
niệm đã định hình, những quan điểm lịch sử được thể hiện trong sách Những hoa văn
Arập (1835) có rất ít cái chung với những luận điểm lịch sử xuyên suốt cuốn sách cuối cùng
(1847) của Gogol. Các bài về lịch sử trongNhững hoa văn Arập được viết dưới ảnh hưởng
không thể nghi ngờ của nền sử học châu Âu tiên tiến (Herder, Nibur, Thierry, Guisot) và ăn
nhập hoàn toàn với dòng phát triển của sử học Nga những năm 20-30 thế kỷ XIX, nhà thức
giả ấy sẽ nói tiếp, còn triết học lịch sử trong Trích thư từ thì lại bắt nguồn từ những quan
niệm của phái thân Slavơ về tính đặc thù dân tộc của nước Nga, về sự khu biệt của nó đối với
văn minh và văn hóa thế giới
(1)
. Nét duy nhất có thể làm nhích gần lại nhau hai cuốn sách ấy,
nhà thức giả sẽ kết thúc sự phân tích của mình, đó là màu sắc “chính thống - bảo thủ” đôi khi
lộ ra trong hai bài Về thời trung cổ và Về việc giảng dạy thông sử thế giới trong sách Những
hoa văn Arập.
Lập luận này có thể biến tấu ít nhiều ở các nhà nghiên cứu khác nhau. Song có lẽ đa số
sẽ đồng ý với nhau rằng việc đối sánh những quan điểm lịch sử của Gogol sơ kỳ với Gogol
hậu kỳ vị tất có thể đem lại một cái gì mới cho sự hiểu biết sáng tác của nhà văn vĩ đại. Trong
khi ấy thì trong Những hoa văn Arập có một trước tác sử học, mà theo chúng tôi cho đến
hôm nay vẫn chưa được thấu hiểu và nó có thể soi rọi ánh sáng bất ngờ xuống những quan
niệm lịch sử của Gogol sơ kỳ. Chúng tôi muốn nói đến bài tiểu luận Al-Mamun.
Cốt lõi tư tưởng của bài viết này là sự đối lập phép trị nước của hai hoàng đế Arập

lấn át lĩnh vực khác, thì Al- Mamun “say mê khoa học và say mê một cách hoàn toàn vô tư:
ông yêu khoa học vì chính nó, không nghĩ về mục đích và công dụng của nó”, ông “đã hiến
mình cho khoa học với niềm mê đắm vô độ”. Chính sách của hai hoàng đế trong lĩnh vực văn
hóa cũng khác biệt gay gắt. Harun sử dụng văn hóa ngoại bang để bổ trợ cho sự giáo hóa
những người Arập. Al-Mamun, ngược lại, “tràn đầy niềm khát vọng khai hóa, dùng mọi nỗ
lực để du nhập vào nước mình cái thế giới Hy Lạp từ trước đến giờ vẫn xa lạ với nó”, làm
quen người Arập với Aristote - một triết gia “không thể nào thích hợp với trí tưởng tượng của
họ”. Al-Mamun “bằng mọi cách ép buộc các thần dân của mình hấp thụ nền văn hóa mà ông
du nhập. Nhưng cái văn hóa mà ông du nhập lại ứng hợp ít nhất với những yếu tố tự nhiên và
sức tưởng tượng khổng lồ của người Arập. Những nguyên lý đa thần chủ nghĩa đã mất hết
sinh lực và biến thành một mớ từ, những tư tưởng Kitô giáo, bị bóp méo một cách táo tợn,
hắt ánh sáng kỳ lạ xuống các khoa học thời ấy, song không hòa nhập với chúng mà có thể nói
lại triệt tiêu chúng bằng sự ưu thắng của mình - tất cả đều tương phản hoàn toàn với bản tính
phát lửa của con người Arập, mà ở nó trí tưởng tượng nhận chìm quá mức những kết luận
gầy yếu của lý trí Tưởng chừng, dân tộc ấy hứa hẹn cho quốc gia ấy một sự toàn thịnh chưa
từng thấy. Nhưng Al-Mamun đã không hiểu dân tộc mình. Ông đã buông tuột khỏi trường
nhìn một chân lý vĩ đại, nó nói rằng sự giáo hóa phải phát sinh từ trong lòng dân tộc, rằng văn
hóa ngoại lai phải được vay mượn chỉ ở mức độ mà nó có thể trợ giúp cho sự phát triển của
văn hóa nội địa, rằng dân tộc phải được phát triển từ những tố chất của chính nó. Nhưng với
con người Arập, vũ đài lập những chiến công đã bị ngăn chắn bởi sự giáo hóa ngoại lai vô bổ
ấy”.
Ý nguyện thiết lập một “quốc gia của các nữ thần khoa học và nghệ thuật” đã dẫn Al-
Mamun đến những sai lầm không thể sửa đổi cả trong lĩnh vực hành chính. Ông đã không
dành cho nó một sự quan tâm cần thiết, bởi vì “trong việc trị nước, Al-Mamun là một triết gia
lý thuyết nhiều hơn là triết gia thực hành, mà lẽ ra vị quân chủ phải là người thứ hai”. Những
sai lầm trong lĩnh vực này đặc biệt nguy hiểm đối với đế chế của ông: “Trong những lối cai
trị không có luật pháp xác định kiểu Á châu, toàn bộ phần hành chính rơi xuống chính người
quân chủ, vì thế mà hoạt động của anh ta phải năng nổ phi thường, sự chú ý phải luôn luôn
căng thẳng; anh ta không thể tin cậy hoàn toàn một ai, và con mắt của anh ta phải trông thấy
tứ phía như Argus: anh ta chỉ cần thiếp đi một phút, tức thì những quan khâm sai toàn quyền

Coran mắc chứng thao cuồng. Ông quyết định sửa đổi, làm thanh sạch sách thánh của người
Hồi giáo chính vào lúc khi mà tất cả các cấp thấp của nhà nước và toàn bộ tầng lớp dân đen
còn tin rằng sách này được mang xuống từ trên trời và sự hồ nghi dẫu chỉ một điều khoản
nhỏ vặt trong đó đã được xem là một tội tày trời. Nếp tư duy bán Hy Lạp của Al-Mamun xa
lạ hoàn toàn với nhiệt tình mù quáng của các thần dân của ông. Vì thế ông cho rằng bước đầu
tiên trên đường giáo hóa dân tộc mình phải là tiêu diệt đi nhiệt tình ấy - cái nhiệt tình mà là
chính sự tồn tại của dân tộc Arập, mà nhờ có nó dân tộc ấy mới phát triển được và mới lập
nên được thời đại huy hoàng, và phá vỡ nó tức là phá vỡ kiến trúc chính trị của cả quốc gia.
Còn vô nghĩa hơn nữa, lố bịch hơn nữa, theo quan niệm của Al-Mamun, là thiên đường của
Mahommed, nơi mà con người Arập chuyển di vào toàn bộ cuộc sống trần thế đầy nhục cảm,
được dành cho rặt những khoái lạc xác thịt. Nhưng Al-Mamun đã không lưu tâm tới một
điều, đó là quan niệm ấy phát sinh từ khí hậu hừng hực lửa của bán đảo Aravie, từ bản tính
phát lửa của con người Arập - với người Hồi giáo, thiên đường ấy là ốc đảo vĩ đại giữa sa
mạc của cuộc đời họ, và chỉ có kỳ vọng được thụ hưởng thiên đường ấy mới khiến được con
người Arập đầy nhục cảm kiên nhẫn chịu đựng cảnh nghèo túng và chịu áp bức, đè nén trong
lòng niềm đố kỵ đối với những kẻ vô công rồi nghề chìm đắm trong xa xỉ. Ý nghĩ rằng cuối
cùng ta cũng sẽ được chung sống với các nàng tiên, trong xa xỉ vượt xa sự xa xỉ của các chúa
đất - chỉ ý nghĩ ấy mới thích hợp với tính nhục cảm sặc sỡ của trí tượng tượng mà thiên nhiên
đã phú cho người Arập Nhưng Al-Mamun đã không thấu hiểu bản tính Á châu của những
thần dân của mình”.