1

PHÒNG CHỐNG NHIỄM KHUẨN BỆNH VIỆN

I. ĐỊNH NGHĨA
Nhiễm khuẩn bệnh viện (nosocomial infection) là nhiễm khuẩn mắc phải gặp ở
bệnh nhân sau khi nhập viện mà ở thời điểm nhập viện không có hoặc không nằm
trong thời kỳ ủ bệnh. Triệu chứng của nhiễm khuẩn bệnh viện có thể xuất hiện sau
khi xuất viện .
Nhiễm khuẩn là một nguy cơ đối với bệnh nhân vì nó kéo dài thời gian nằm
bệnh viện cùng với đau đớn và khó chịu cho bệnh nhân, gây mất thời gian làm việc
và thu nhập của bệnh nhân cũng như người nhà, kèm với lo lắng và các bất tiện.
Ảnh hưởng kinh tế và xã hội của nhiễm khuẩn đối với bệnh viện và cộng đồng là
đáng kể, do tăng chi phí nằm viện, thuốc men, quần áo, giảm tỉ lệ sử dụng giường
bệnh viện. Sự sử dụng rộng rãi kháng sinh điều trị có thể làm tăng sự xuất hiện các
chủng vi khuẩn kháng thuốc.
Trong bệnh viện, nhất là tại khoa Săn Sóc Đặc Biệt - Hồi Sức Cấp Cứu, do sự
giảm đề kháng của các bệnh nhân yếu kết hợp với sự gia tăng độ tập trung các
chủng vi khuẩn gây bệnh, việc giữ gìn vệ sinh không đúng cách lại càng dễ gây ra
các đợt nhiễm khuẩn bùng phát, lan truyền nhanh chóng giữa các bệnh nhân, nhân
viên, và thậm chí lan ra cả cộng đồng.

2

II. TẦM QUAN TRỌNG CỦA NHIỄM KHUẨN MẮC PHẢI TRONG
BỆNH VIỆN
Việc phát hiện, ngăn ngừa và kiểm soát nhiễm khuẩn bệnh viện có tầm quan
trọng hàng đầu vì các nhiễm khuẩn này:
- Làm bệnh nhân yếu hơn và thậm chí có thể đưa tới tử vong.
- Kéo dài thời gian nằm viện của bệnh nhân

nhân. Các bệnh nhân và nhân viên vào bệnh viện với tình trạng nhiễm khuẩn mắc
phải trong cộng đồng có thể truyền nhiễm khuẩn đó cho người khác trong môi
trường bệnh viện.
- Các dụng cu bị vấy nhiễm, đặc biệt nếu được dùng cho các kỹ thuật xâm lấn
như dụng cụ dùng trong lòng mạch, catheter và máy thở là nguồn nhiễm trùng.

4

- Thức ăn là nguồn nhiễm trùng tiềm ẩn quan trọng. Tránh ngộ độc thức ăn cần
giữ vệ sinh khi chế biến, dự trữ thức ăn.
- Môi trường bệnh viện bị vấy nhiễm do vi khuẩn có thể gây nhiễm khuẩn trên
các bệnh nhân. Các vi khuẩn gây bệnh có thể còn sống và hoạt động được trong
một thời gian dài trong môi trường sau khi được phóng xuất từ vật chủ, thí dụ vi
khuẩn lao trong bụi, virus viêm gan siêu vi B trong giọt máu khô. Phải dọn vệ sinh
môi trường toàn diện và đều đặn để giảm số lượng vi khuẩn và các ổ nhiễm khuẩn.
Khi làm vệ sinh, cần chú ý để không gieo rắc các vi khuẩn gây bệnh.
Một nguồn nhiễm khuẩn ẩn từ môi trường là nước. Các tháp nước của hệ thống
điều hòa không khí và các hệ thống nước ấm có thể liên quan tới đợt bùng phát
nhiễm khuẩn.
Các dịch truyền tĩnh mạch, dịch nuôi ăn qua đường tiêu hóa, các chất khử trùng,
nước trong bộ phận làm ẩm của máy thở khi bị vấy nhiễm cũng có thể gây nhiễm
khuẩn trong bệnh viện.
4. Khả năng bị nhiễm khuẩn
Các yếu tố làm tăng khả năng bị nhiễm khuẩn gồm:
- Bản chất của bệnh lý ban đầu: ung thư, viêm da
- Trị liệu đang dùng: hóa trị liệu, corticoides.
- Một số phẫu thuật: chỉnh hình, ghép cơ quan.

5


Các dữ liệu giám sát có thể dùng như một lời nhắc nhở liên tục cho tập thể bác
sĩ và điều dưỡng về tầm quan trọng của việc tuân thủ đến từng chi tiết các phương
pháp tốt để kiểm soát nhiễm khuẩn.
3. Theo dõi vi khuẩn học
Việc thường xuyên lấy mẫu không khí và các bề mặt trong bệnh viện để xét
nghiệm tìm vi khuẩn là không cần thiết và tốn kém. Chỉ thực hiện điều này khi có
mục đích cụ thể nào đó. Tương tự, việc sàng lọc thường xuyên các bệnh nhân và
nhân viên y tế là không cần thiết và chỉ nên làm khi có một vấn đề đặc biệt: ví dụ
một loạt nhiễm khuẩn xảy ra trong một đơn vị.

7

Tuy nhiên, cần phải phết mẫu cấy trên bất cứ nhiễm trùng da hay vết thương.
Đàm của các BN bệnh phổi và nước tiểu của các BN đang được đặt thông tiểu có
thể phải đem cấy.
B. CÁC NGUYÊN TẮC PHÒNG NGỪA NHIỄM KHUẨN BỆNH VIỆN
- Giảm thiểu tối đa nguồn và ổ nhiễm khuẩn tiềm tàng
- Chống lây lan chéo giữa các bệnh nhân và bệnh nhân - nhân viên.
1. Thiết kế, sắp xếp đồ dùng trong bệnh viện
Phòng và các đồ dùng trong bệnh viện phải được sắp xếp đặc biệt để tránh tích
tụ và phát tán vi khuẩn và bụi:
- Các khu vực chăm sóc bệnh nhân phải sạch, khô ráo và thoáng khí.
- Giữ bề mặt láng, dễ lau chùi và tránh bụi tích tụ .
- Nệm và gối phải bao nhựa không thấm nước.
- Hệ thống lọc không khí phải thiết kế sao cho giảm được sự gieo rắc vi khuẩn.
Thí dụ: phòng mổ, khoa phỏng có bộ phận lọc không khí và có áp lực dương để khi
mở cửa tránh vi khuẩn bay từ ngoài vào phòng. Phòng chăm sóc bệnh nhân lao,
máy hút khí có áp lực âm để tránh vi khuẩn bay ra khỏi phòng.
2. Qui định về luồng lưu thông trong khu phòng mổ
a) Nguyên tắc chung

dùng phải được rửa sạch, tiệt khuẩn trước khi dùng lại. Trong điều kiện lý tưởng,
hai khu vực chứa dụng cụ sạch và dơ phải là hai phòng riêng biệt. Cả hai phòng
dụng cụ sạch và dơ đều phải có trang bị bồn rửa, bàn để xếp và lau khô dụng cụ.
- Phòng rửa dụng cụ dơ phải đủ rộng để rửa dụng cụ y khoa của PM, khử khuẩn,
tiệt khuẩn. Phải có bồn rửa sâu để rửa dụng cụ bẩn dễ dàng, tránh văng nước bẩn
tung tóe ra ngoài. Bồn rửa có ống thoát nước thải vào nơi chứa nước thải y tế theo
qui định. Phòng rửa dụng cụ bẩn có lối thông trực tiếp ra phòng chứa rác để bảo
đảm rác y tế và các dụng cụ dùng một lần bỏ không đi qua vùng sạch .
- Phòng dụng cụ sạch có trang bị để tiệt khuẩn dụng cụ phẫu thuật (máy hấp).
Lưu ý, nấu sôi, ngâm dụng cụ trong chất khử khuẩn là khử khuẩn. Tiệt khuẩn là
phải hấp bằng máy hấp hơi nước dưới áp suất.
c) Phòng chứa dụng cụ dùng cho phòng mổ
Các thiết bị sạch (khăn trải, bô ) và dụng cụ vô trùng (găng tay, ống chích, gòn
gạc) phải chứa trong hai phòng riêng. Phòng dụng cụ sạch thường rộng hơn phòng
chứa dụng cụ tiệt khuẩn. Các phòng này không được đặt gần nơi có nguy cơ nhiễm
khuẩn cao như khu vực bồn rửa.

10
Các thuốc dùng trong PM phải đặt ở nơi dễ tiếp cận và được bảo quản trong
điều kiện phù hợp. Đa số thuốc được giữ trong nơi khô ráo, sạch, ở nhiệt độ phòng.
Một số thuốc phải giữ trong tủ lạnh hay tủ đông. Phòng trữ thuốc phải có nhiệt độ
ổn định theo qui định. Thí dụ cúp điện trong thời gian ngắn đủ làm tăng nhiệt độ
trong tủ lạnh hay tủ đông và làm hư thuốc. Thuốc phải ghi hạn dùng và giữ với số
lượng hạn chế để tránh thuốc hết hạn sử dụng.
Chú ý chống cháy nổ, xì khí độc. Bình khí oxygen, khí nén cần cột vào tường
và đặt trên mặt bằng phẳng để tránh ngã đổ. Dung dịch glutaraldehyde dùng để tiệt
khuẩn lạnh dụng cụ phải trữ trong thùng kín nơi thoáng khí.
d) Phòng mổ
Phòng mổ phải được xây bằng các dụng cụ đặc biệt để chịu được sự lau rửa
thường xuyên bằng các dung dịch tẩy rửa mạnh.

- Giường: giữ giường sạch. Thay giặt vải trải giường, mền, lau chùi sạch các đồ
dùng cho bệnh nhân khi thay đổi bệnh nhân
Có thể phải dùng các chất khử khuẩn (disinfectant) cho phòng có BN bị nhiễm
khuẩn hay dễ bị nhiễm khuẩn, thí dụ phòng mổ, phòng Hồi Sức, phòng cách ly.
Phải có chương trình dọn vệ sinh chi tiết cho các khu vực này.
- Buồng tắm: dọn rửa bằng thuốc khử khuẩn có chlorine.
Các dụng cụ vệ sinh phải được giặt, rửa và khử khuẩn hàng ngày bằng phương
pháp thích hợp. Thí dụ giặt trong nước với vải lau nhà, các loại đồ vải và giữ khô
trong nơi cần giữ thích hợp.
- Bô, bình tiểu: phải xối rửa sạch và khử khuẩn trước khi cho BN khác dùng.
Khử khuẩn bô và bình tiểu bằng nhiệt (nước nóng hay hơi nước nóng ở 80
o
C trong
một phút hay 100o trong 10 giây), hoặc nhúng vào dung dịch hypochloride mới
pha hay chất khử khuẩn có phenol, sau đó làm khô. Không dùng các bồn nhúng có
chứa chất khử khuẩn đã pha chế lâu vì chất khử khuẩn có thể đã bị trung hòa hay
các vi khuẩn đề kháng có thể phát triển trong dung dịch đó.
4. Sự khử khuẩn (disinfection) và tiệt khuẩn (sterilization)
a) Sự khử khuẩn (disinfection)
- Dụng cụ chịu được nhiệt được khử khuẩn trong máy rửa / máy khử khuẩn cơ
học.

13
- Các bề mặt hay dụng cụ không khử khuẩn được bằng nhiệt thì phải khử khuẩn
bằng hóa chất sau khi làm sạch nơi dính dơ. Dung dịch hypochlorite là đủ cho hầu
hết các yêu cầu khử khuẩn trong BV (dung dịch 0,5% để khử khuẩn các dịch thể có
chứa virus như máu). Dung dịch có phenol để khử khuẩn chung hay diệt vi khuẩn
lao.
- Các dụng cụ nội soi được khử khuẩn bằng cách nhúng trong dung dịch glutaral-
dehyde 2% trong 10-20 phút. Nếu muốn tiệt khuẩn thì ngâm trong 10 giờ.

đầy lại.

15
- Vòi nước điều khiển bằng chân, bằng điện và tốt nhất và hiệu quả nhất. Các vòi
nước điều khiển bằng khuỷu tay cũng tốt, nhưng nếu dùng vòi nước tắt bằng tay
phải xối rửa vòi nước khi rửa tay và dùng khăn giấy để tắt vòi.
- Chậu rửa tay: đủ số lượng và vị trí thuận tiện.
- Để làm khô tay, khăn giấy được ưa chuộng hơn. Các máy sấy tay bằng khí nóng
không nên dùng vì gây ồn làm phiền các BN đang ngủ và mất thời gian làm khô
tay. Nếu dùng khăn vải để lau thì mỗi người phải có một khăn riêng.
b) Tường trình các bệnh nhiễm khuẩn ở nhân viên
- Việc phát hiện sớm và báo cáo các bệnh nhiễm khuẩn ở nhân viên BV là cực kỳ
quan trọng trong việc phòng chống nhiễm khuẩn BV. Các đòi hỏi này đặc biệt phải
nghiêm ngặt cho nhân viên chăm sóc trẻ sơ sinh, sản phụ, BN chăm sóc đặc biệt và
suy giảm miễn dịch. Các bệnh nhiễm trùng sau đây cần phải báo cáo: tiêu chảy, sốt
phát ban, nhiễm trùng da, ho có đàm, cúm, viêm kết mạc.
- Chủng ngừa cho nhân viên: viêm gan siêu vi B cho nhân viên y tế thường
xuyên tiếp xúc với máu và dịch cơ thể trong khi làm việc và cho người có nguy cơ
nghề nghiệp bị kim đâm. Chủng ngừa nhắc lại bạch hầu, uốn ván, ho gà, sởi, quai
bị, rubella.
V. NGUYÊN TẮC CÁCH LY BỆNH NHÂN
1. Thận trọng cho tất cả bệnh nhân do các virus (HIV, viêm gan B,C) truyền
qua đường máu.

16
- Máu và vài loại dịch cơ thể của tất cả BN được xem là có thể lây truyền HIV,
virus viêm gan B, C và các mầm bệnh theo đường máu khác. Các loại dịch này bao
gồm: máu, dịch có chứa máu, tinh dịch, dịch âm đạo, dịch não tủy, dịch màng phổi,
màng bụng, màng tim, dịch khớp, nước ối.
- Các loại bệnh phẩm sau không cần áp dụng sự thận trọng trừ khi có chứa máu:

và các rào cản bảo hộ (khẩu trang, nón, kính che mắt). Phải cởi quần áo bảo hộ và
rửa tay trước khi rời phòng.
3. Xử lý máu và dịch cơ thể vương vãi

18
HIV bị bất hoạt bởi nhiều chất khử khuẩn như hypochlorite, dung dịch có
phenol. Virus viêm gan B và C có sức đề kháng cao hơn, và các chất khử khuẩn
hữu hiệu chỉ còn có dung dịch hypochlirite, glutaraldehyde và formaldehyde.
Để khử khuẩn các khu vực đã được làm sạch, dùng dung dịch hypochlorite
0,02-0,05%. Để khử nhiễm nơi dính máu, dùng dung dịch 0,5-1%. Thuốc tẩy gia
dụng có nồng độ 4,5%. Pha loãng dung dịch này với nước lạnh theo tỉ lệ 1:100 sẽ
có dung dịch 0,05% và 1:10 sẽ có dung dịch 0,5%. Các dung dịch hypochlorite
sodium để khử khuẩn phải pha chế dùng ngay.
Các dung dịch hypochlorite với nồng độ trên sẽ kích thích da, ăn mòn kim loại
và tẩy trắng mầu vải. Các chất hữu cơ sẽ làm bất hoạt chlor.
Nơi bị vấy bẩn ít, trước tiên phải làm sạch thật kỹ khu vực/dụng cụ đó bằng
dung dịch tẩy rửa (detergent), sau đó khử khuẩn bằng cách chùi với dung dịch
hypochlorite. Phải mang găng khi làm.
Xử lý các chỗ dính máu nhiều: thấm chỗ dính máu ngay, rửa chỗ vấy bẩn với
chất tẩy rửa và nước nóng, sau đó, lau bằng khăn có thấm dung dịch hypochlorite
0,05% và để khô. Nếu quá nhiều, cần khử khuẩn trước khi làm sạch: mang găng và
phủ khăn giấy lên chỗ vấy bẩn, tưới dung dịch hypochlorite 0,5-1% lên trên khăn
giấy đó và để trong 10 phút. Sau đó, mang găng và dùng khăn giấy để lau sạch chỗ
vấy bẩn đó. Sau khi khử nhiễm xong, phải làm sạch chỗ đó bằng nước và chất tẩy
rửa, tay vẫn mang găng.
4. Các kỹ thuật vô trùng:

19
Trong khi thực hiện các thủ thuật xâm lấn hay khi chăm sóc các vết thương hở
hay các dụng cụ xâm nhập thì phải áp dụng các kỹ thuật vô trùng (từ kỹ thuật trong

đang diễn tiến và:
Trường hợp 1: Phân lập vi khuẩn khi cấy:
1: Đàm: Legionella pneumophilia, Pneumocystite carini, Aspergillus
2: Chọc hút xuyên khí quản: có vi khuẩn
3: Rửa phế quản-phế nang (LBA):  5% tế bào có chứa vi khuẩn khi soi trực
tiếp
4: Lấy mẫu khí quản xa (catheter có bảo vệ hay bàn chải phế quản):  10
3
vi
khuẩn
5: Dịch chọc dò (màng phổi, abces): có vi khuẩn

21
Trường hợp 2: Huyết thanh lượng giá (+): Legionella, Mycoplasma, VRS,
Coxiella, Chlamydia
Trường hợp 3: Có ít nhất một trong các dấu:
1: Đàm (hay chất tiết khí quản) là mủ và/hay sốt
2: Tràn mủ màng phổi
3: Du khuẩn máu (ít nhất 2 cấy máu (+) với cùng một loại vi khuẩn.
NHIỄM TRÙNG TIỂU
Trường hợp 1: Cấy nước tiểu  10
5
vi khuẩn/ml + cấy nước tiểu lần 2:  10
5
vi
khuẩn/ml cùng một loại vi khuẩn
Trường hợp 2: Cấy nước tiểu  10
5
vi khuẩn/ml + bạch cầu đa nhân  10 vi
khuẩn/thị trường 40 hay  10


Khu dụng cụ bẩn
Phòng Mổ
Nhân viên thay y phục
D
ụng cụ vô tr
ùng,
Đ
ổ rác