Tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước
pháp quyền
Hồ Chí Minh - người khai sinh nước Việt nam dân chủ
cộng hoà, trực tiếp đứng đầu Nhà nước đó trong 24 năm, đã
lãnh đạo nhân dân ta nhằm thực hiện sứ mệnh lịch sử: giải
phóng dân tộc, thống nhất Tổ quốc và đưa đất nước đi lên
con đường ấm no hạnh phúc, sánh vai với các nước tiên tiến
trên thế giới .
Chúng ta có thể tự hào về dân tộc ta đã sản sinh ra
con người vĩ đại, đã kế thừa và phát huy những tư tưởng của
các bậc tiền bối như “nước lấy dân làm gốc” hay “ người
đẩy thuyền cũng là dân, lật thuyền cũng là dân” và “vận
nước thịnh hay suy, mất hay còn là do sức mạnh của dân
quyết định” (Nguyễn Trãi) trong truyền thống dân tộc; đã
xuất phát từ thực tiễn cách mạng Việt Nam; từ sự tiếp thu
tinh hoa văn hoá nhân loại và những thành quả về Nhà nước
pháp quyền của nhiều quốc gia tiên tiến; vận dụng sáng tạo
những kinh nghiệm và lý luận đó vào việc xây dựng Nhà
nước pháp quyền của dân, do dân và vì dân ở Việt Nam.
Có thể nói quá trình đi tìm đường cứu nước của
Người cũng là quá trình tìm kiếm một nhà nước mới phù
hợp với đất nước Việt Nam, với dân tộc Việt Nam, bởi lẽ
trong mọi cuộc cách mạng, vấn đề chính quyền nhà nước
luôn luôn là vấn đề cơ bản.
Trước khi ra đi tìm đường cứu nước, Hồ Chí Minh
sống trong cảnh nước mất nhà tan, từng chứng kiến cảnh
nhân dân ta bị áp bức, bóc lột nặng nề dưới chế độ hà khắc,
bất chấp luật pháp của bọn thực dân Pháp và phong kiến
Nam triều. Khi bôn ba nơi hải ngoại, nghiên cứu và học hỏi
kinh nghiệm của các nước phương Tây, ý tưởng về xây
dựng nhà nước pháp quyền đã xuất hiện ở Hồ Chí Minh.

hình lúc đó hết sức khó khăn, Người đã kiên quyết triệu tập
Đại hội quốc dân ở Tân Trào, cử ra Uỷ ban dân tộc giải
phóng Việt Nam - một tổ chức tiền chính phủ ra đời đảm
bảo tính hợp pháp của chính quyền mới. Tháng 8 năm 1945,
Hà Nội và các địa phương trong toàn quốc khởi nghĩa giành
chính quyền từ tay phát xít Nhật. Trước khi quân Đồng
minh đổ bộ vào Việt Nam, Hồ Chí Minh đã đọc bản Tuyên
ngôn độc lập ngày 2/9/1945, tại quảng trường Ba Đình để
tuyên bố với toàn thế giới và quốc dân đồng bào sự “khai
sinh” của nước Việt Nam mới - nước Việt Nam dân chủ
cộng hoà. Chính phủ lâm thời đã ra mắt trước quốc dân
Việt Nam và thế giới.Tuyên ngôn độc lập là văn kiện chính
trị đặc biệt, khẳng định rằng: Dân tộc Việt Nam bằng sức
mạnh kỳ diệu của mình đã giành được độc lập tự do và kiên
quyết bảo vệ quyền tự do và độc lập ấy. Nước Việt Nam dân
chủ cộng hoà ra đời là hợp hiến, hợp pháp . Chính phủ lâm
thời là hợp pháp, hợp công lý .
Trong phiên họp đầu tiên của Chính phủ, Hồ Chí
Minh đề ra 6 nhiệm vụ cấp bách, trong đó nhiệm vụ thứ 3
là: “Phải có một hiến pháp dân chủ” và đề nghị sớm tổ chức
tổng tuyển cử với chế độ phổ thông đầu phiếu. Đó là việc
tiếp tục xây dựng một Nhà nước pháp quyền , một Nhà
nước dân chủ, hợp pháp, một Nhà nước thực sự đại diện cho
nhân dân, do toàn dân bầu cử ra và quản lý xã hội bằng pháp
luật. Cuộc Tổng tuyển cử đầu tiên trong cả nước được thực
hiện ngày 6 tháng 1 năm 1946 và đã bầu ra Quốc hội đầu
tiên của nước Việt nam dân chủ cộng hoà.
Hồ Chí Minh đặc biệt quan tâm tới việc xây dựng
Hiến pháp và pháp luật, khẳng định pháp luật của nước ta là
ý chí chung của nhân dân, của dân tộc Việt Nam. Người yêu

chủ đạo của tư tưởng Hồ Chí Minh về Nhà nước. Người nói:
“ Pháp lụât của ta là pháp luật thật sự dân chủ, vì nó bảo vệ
quyền tự do, dân chủ rộng rãi cho nhân dân lao động. Nhân
dân ta hiện nay có tự do, tự do trong kỷ luật. Mỗi người có
tự do của mình, nhưng phải tôn trọng tự do của người khác.
Người nào sử dụng quyền tự do của mình quá mức mà
phạm đến tự do của người khác là phạm pháp”
Tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước pháp quyền đã
được phát triển trong quá trình hoạt động cách mạng của
Người. Người đã dành không ít tâm trí, nghị lực để xây
dựng một Nhà nước kiểu mới - Nhà nước pháp quyền của
dân, do dân và vì dân.
Hồ Chí Minh nói: “Nhà nước của ta là Nhà nước của
dân”, “Bao nhiêu quyền hạn đều là của dân”, "Vận mệnh
quốc gia trong tay nhân dân."
Nội dung đầu tiên, cơ bản nhất về Nhà nước của dân
trong tư tưởng Hồ Chí Minh, là thực hiện quyền dân chủ của
nhân dân. Dân bầu ra chính quyền Nhà nước ở Trung ương
và chính quyền các cấp. “Tất cả quyền bính trong nước là
của toàn thể nhân dân Việt Nam. Việc nước là việc chung,
mỗi một người con Rồng cháu Tiên, bất kỳ già trẻ, gái trai,
giàu nghèo, nòi giống, tôn giáo đều phải gánh vác một
phần” và bản thân Người đã hoạt động không mệt mỏi nhằm
thức tỉnh toàn dân tộc phát huy cao nhất sức mạnh của trí
tuệ, tài năng và nghị lực vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ
chủ quyền, sự thống nhất của dân tộc Việt Nam.
Ngay sau ngày thành lập nước, Người yêu cầu tổ
chức “càng sớm càng hay cuộc Tổng tuyển cử với chế độ
phổ thông đầu phiếu”. Người nhấn mạnh : “Tổng tuyển cử
là một dịp cho toàn thể quốc dân tự do lựa chọn những

hiểm nghèo, “ngàn cân treo sợi tóc”, để đoàn kết dân tộc và
giữ vững chính quyền nhân dân non trẻ, Người đã đề nghị
bổ sung 70 ghế đại biểu quốc hội cho Việt Nam Quốc dân
Đảng. Đây là một sáng kiến kịp thời của Chủ tịch Hồ Chí
Minh để mở rộng khối đại đoàn kết toàn dân, nhằm tập hợp
lực lượng, lôi kéo các đảng phái, các tầng lớp xã hội tham
gia xây dựng và bảo vệ đất nước.
Được sự uỷ nhiệm của Quốc hội, trong “Lời tuyên
bố sau khi thành lập Chính phủ mới”, Hồ Chí Minh đã nhấn
mạnh: “Chính phủ mới phải tỏ rõ tinh thần đại đoàn kết,
không phân đảng phái Kết quả là, có những vị có tài năng
nhận lời tham gia Chính phủ: như Cụ Huỳnh, vì tuổi già
sức yếu mà cố từ, nhưng vì tôi lấy đại nghĩa mà lưu Cụ, Cụ
cũng gắng ở lại. Lại có nhiều vị đứng ngoài sẵn sàng ra sức
giúp đỡ: như Cụ Bùi Bằng Đoàn, linh mục Phạm Bá
Trực Dầu ở trong hay ngoài Chính phủ, ai nấy đều hứa sẽ
cố gắng làm việc, một lòng vì nước, vì dân
Tôi có thể tuyên bố trước Quốc hội rằng, Chính phủ này tỏ
rõ cái tinh thần quốc dân liên hiệp, là một Chính phủ chú
trọng thực tế và sẽ nỗ lực làm việc, để tranh thủ quyền độc
lập và thống nhất lãnh thổ cùng xây dựng một nước Việt
Nam mới.
Chính phủ này là Chính phủ toàn quốc, có đủ nhân
tài Trung, Nam. Bắc tham gia”
Quyền bính của nhân dân cũng được thể hiện rõ
trong việc nhân dân có quyền kiểm tra, kiểm soát và bãi
miễn đại biểu. Người nhắc nhở: “Chính phủ ta là Chính phủ
của nhân dân, chỉ có một mục đích là ra sức phụng sự lợi
ích của nhân dân. Chính phủ rất mong đồng bào giúp đỡ,
đôn đốc kiểm soát và phê bình để làm tròn nhiệm vụ của

người trong bộ máy các cấp phải là “công bộc của dân, do
dân cử ra trực tiếp hay gián tiếp thực thi quyền lực của dân,
là người phục vụ nhân dân”. bản thân Hồ Chí Minh tự nhận
là “Người lính già vâng mệnh lệnh của quốc dân ra mặt
trận”.
Nhận thức rõ vai trò to lớn của quần chúng nhân dân
trong sự nghiệp giải phóng dân tộc, xây dựng và bảo vệ Tổ
quốc, Hồ Chí Minh chủ trương xây dựng nhà nước do dân .
Điều đó có nghĩa là dân không chỉ lập ra Nhà nước mà còn
phải tham gia vào công việc quản lý nhà nước, Người nói:
“Nước ta là nước dân chủ, địa vị cao nhất là dân, vì dân là
chủ ". “Chính quyền từ xã đến Chính phủ Trung ương do
dân tổ chức nên. Nói tóm lại, quyền hành và lực lượng đều
ở nơi dân.”
Bao nhiêu nhiệm vụ, quyền hạn đều của dân, xây
dựng đất nước trách nhiệm của dân . Trong Báo cáo về Dự
thảo Hiến pháp sửa đổi tại kỳ họp thứ 11 Quốc hội khoá I
ngày 18 tháng 12 năm 1959 của nước Việt Nam dân chủ
cộng hoà, Người nói: Quốc hội là cơ quan quyền lực cao
nhất của Nhà nước. Hội đồng nhân dân là cơ quan quyền lực
cao nhất ở địa phương. Dân bầu ra người đại diện cho mình
và sử dụng cơ quan quyền lực thông qua người đại diện đó,
đồng thời dân có quyền kiểm soát, giám sát người mình bầu
ra và bãi miễn khi họ không làm tròn sự uỷ thác.
Nhà nước do dân tức là dân phải tham gia vào công
việc của nhà nước. Quốc hội nước ta tuy vị trí cao nhất
song không phải là cơ quan tập trung tất cả quyền lực. Khi
xuất hiện những công việc liên quan đến vận mệnh của quốc
gia, thì sẽ được đưa ra nhân dân giải quyết, nếu ba phần tư
tổng số đại biểu của quốc hội đồng ý (điều 22 Hiến pháp

Theo tư tưởng Hồ Chí Minh, Nhà nước vì dân là
Nhà nước phục vụ lợi ích của nhân dân, đảm bảo quyền dân
chủ rộng rãi và có hiệu quả trong đời sống xã hội. Đây là tư
tưởng nhất quán, nổi bật trong đời hoạt động của Người từ
những năm bôn ba ở nước ngoài cho đến khi trở thành lãnh
tụ tối cao của dân tộc Việt Nam, của Nhà nước Việt Nam.
Chỉ sau hơn một tháng thành lập nước Việt Nam dân
chủ cộng hoà, trong thư “Gửi các Uỷ ban nhân dân, các bộ,
tỉnh, huyện và làng”, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nhắc nhở:
“Chúng ta hiểu rằng, các cơ quan Chính phủ từ toàn quốc
cho đến các làng, đều là công bộc của dân, nghĩa là để gánh
vác công việc chung cho dân, chứ không phải đè đầu dân
như trong thời kỳ dưới quyền thống trị của Pháp, Nhật.
Việc gì có lợi cho dân, ta phải hết sức làm.
Việc gì có hại cho dân, ta phải hết sức tránh.”
Bản thân cuộc đời Hồ Chí Minh là một tấm gương
sáng ngời về một con người suốt đời phụng sự Tổ quốc,
phụng sự nhân dân. Người yêu cầu mọi quy định của pháp
luật đều phải vì dân, cán bộ từ Trung ương đến địa phương
phải hết lòng, hết sức phục vụ nhân dân, phải thực sự gương
mẫu, thực sự trong sạch, phải lo trước thiên hạ và hưởng
sau thiên hạ, thực hành tiết kiệm, liêm chính, chí công vô
tư.
Sau khi Nhà nước Việt Nam mới ra đời (1945), Người đã
nhìn thấy trước một loạt các vấn đề phức tạp xuất hiện ở một
nước nông nghiệp lạc hậu, sản xuất đình trệ. Trong hoàn cảnh
đó, dễ nảy sinh những tệ nạn tham nhũng, lãng phí, quan liêu.
Đề phòng tệ nạn đó, Người nêu bật những đòi hỏi trên đối với
người cán bộ là có ý nghĩa rất thiết thực. Bản thân Hồ Chí Minh
là con người không có tham vọng quyền lực, chức vụ của Người

4. Làm cho dân có học hành”
Người còn nói: “ Chúng ta hy sinh phấn đấu để giành độc
lập. Chúng ta đã tranh được rồi Chúng ta tranh được tự do, độc
lập rồi mà dân cứ chết đói, chết rét, thì tự do, độc lập cũng không
làm gì. Dân chỉ biết rõ giá trị của tự do, độc lập khi mà dân được
ăn no, mặc đủ. ”
Nhà nước vì dân không chỉ biết làm lợi cho dân mà còn
phải kính dân. Người nói: “Chúng ta phải yêu dân, kính dân thì
dân mới yêu ta, kính ta”. Trong lời dạy của Người thể hiện rõ sự
kế thừa có sáng tạo các tư tưởng của những bậc tiền bối: Dân là
gốc, là quý và phải đối đãi dân như thế nào thì dân mới kính
mến, yêu nhà cầm quyền.
Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, Nhà nước vì dân còn là
nhà nước sống trong lòng dân, tạo sự công bằng cho dân, đặt lợi
ích của Nhà nước gắn chặt với lợi ích của quần chúng nhân dân.
Như vậy, Nhà nước ta do dân xây dựng, phải là Nhà nước hoạt
động vì lợi ích của con người. Con người ở đây trước hết là nhân
dân lao động nói chung, bao gồm công nhân, nông dân, trí thức
và các giai tầng xã hội khác trong cộng đồng dân tộc Việt Nam.
Các giai cấp, tầng lớp ấy là lực lượng của toàn dân tộc, là những
người chung lưng đấu cật cho sự nghiệp chấn hưng dân tộc, gắn
vận mệnh của mình với vận mệnh dân tộc. Vì dân, vì con người,
vì sự nghiệp thúc đẩy tiến bộ của con người, của dân tộc là sợi
chỉ đỏ xuyên suốt trong tư tưởng Hồ Chí Minh.
Để có được một Nhà nước thực sự của dân, do dân và vì
dân, Hồ Chí Minh luôn luôn nhắc nhở phải xây dựng một bộ
máy nhà nước trong sạch, vững mạnh, đấu tranh với những bệnh
tật như tham nhũng, quan liêu, hách dịch, cửa quyền, vi phạm
quyền và lợi ích của nhân dân lao động.
Nhà nước vì dân còn là Nhà nước có trách nhiệm trước dân.

chắc trong hiện thực, tiếp tục cải cách triệt để hơn nữa tổ chức và
hoạt động của Nhà nước để đáp ứng được tình hình mới của đất
nước trong quá trình chấn hưng dân tộc và hội nhập hiện nay.

PGS.TS Lê Doãn Tá