Gợi ý làm dạng bài so sánh văn học
Gần đây, trong các đề thi tuyển sinh đại học, cao đẳng, ở câu 5 điểm, đề
bài thường ra kiểu bài so sánh văn học(đề thi tuyển sinh đại học, cao
đẳng năm 2007-2008, 2008-2009).
Đây là một kiểu bài mới, chưa được cụ thể hóa thành một bài học riêng
trong chương trình Ngữ văn bậc trung học phổ thông, do đó đã ảnh
hưởng ít nhiều đến chất lượng làm bài của học sinh cũng như quá trình
định hướng ôn tập cho học sinh từ phía giáo viên. Góp phần tháo gỡ
những khó khăn trên, bài viết này xin đưa ra một số gợi ý để cùng các
em ôn tập, phục vụ cho mùa thi 2009-2010. 1. Khái niệm so sánh văn học cần phải được hiểu theo ba lớp nghĩa khác
nhau. Thứ nhất, so sánh văn học là “một biện pháp tu từ để tạo hình ảnh
cho câu văn”(1) . Thứ hai, nó được xem như một thao tác lập luận cạnh
các thao tác lập luận như: phân tích, bác bỏ, bình luận đã được đưa vào
sách giáo khoa Ngữ văn 11. Thứ ba, nó được xem như “một phương
pháp, một cách thức trình bày khi viết bài nghị luận”(2), tức là như một
kiểu bài nghị luận cạnh các kiểu bài nghị luận về một đoạn trích, tác
phẩm thơ; nghị luận về một đoạn trích, tác phẩm văn xuôi… ở sách giáo
khoa Ngữ văn 12. Tuy nhiên, so sánh văn học như một kiểu bài nghị
luận văn học lại chưa được cụ thể bằng một bài học độc lập. Vì vậy, từ
việc xác lập nội hàm khái niệm kiểu bài, mục đích, yêu cầu, đến cách
thức làm bài cho kiểu bài này thực sự rất cần thiết.
2. Kiểu bài so sánh văn học yêu cầu thực hiện cách thức so sánh trên
nhiều bình diện: đề tài, nhân vật, tình huống, cốt truyện, cái tôi trữ tình,
chi tiết nghệ thuật, nghệ thuật trần thuật… Quá trình so sánh có thể chỉ
diễn ra ở các tác phẩm của cùng một tác giả, nhưng cũng có thể diễn ra ở
những tác phẩm của các tác giả cùng hoặc không cùng một thời đại, giữa
các tác phẩm của những trào lưu, trường phái khác nhau của một nền
văn học. Mục đích cuối cùng của kiểu bài này là yêu cầu học sinh chỉ ra

luận nhưng chủ yếu là thao tác lập luận phân tích)
3. So sánh: nét tương đồng và khác biệt giữa hai đối tượng trên cả
hai bình diện nội dung và hình thức nghệ thuật (bước này vận dụng kết
hợp nhiều thao tác lập luận nhưng chủ yếu là thao tác lập luận phân tích
và thao tác lập luận so sánh)
4. Lý giải sự khác biệt: thực hiện thao tác này cần dựa vào các bình
diện: bối cảnh xã hội, văn hóa mà từng đối tượng tồn tại; phong cách
nhà văn; đặc trưng thi pháp của thời kì văn học…( bước này vận nhiều
thao tác lập luận nhưng chủ yếu là thao tác lập luận phân tích)

KẾT BÀI:

- Khái quát những nét giống nhau và khác nhau tiêu biểu

- Có thể nêu những cảm nghĩ của bản thân.

Bây giờ thử kiểm định dàn bài trên bằng cách so sánh với đáp án câu
III.a - Đề thi tuyển sinh đại học – cao đẳng năm 2009, khối C như sau:

Câu III.a. Theo chương trình Chuẩn (5,0 điểm)

Cảm nhận của anh/chị về những vẻ đẹp khuất lấp của nhân vật người
vợ nhặt (Vợ nhặt - Kim Lân) và nhân vật người đàn bà hàng chài (Chiếc
thuyền ngoài xa - Nguyễn Minh Châu).
MỞ BÀI
Giới thiệu khái quát về các đối tượng so sánh
Giới thiệu khái quát về hai nhân vật trong hai tác phẩm
- Kim Lân là nhà văn chuyên viết về nông thôn và cuộc sống người dân
quê, có sở trường về truyện ngắn. Vợ nhặt là truyện ngắn xuất sắc, viết
về tình huống "nhặt vợ" độc đáo, qua đó thể hiện niềm tin mãnh liệt vào

thao tác lập luận phân tích)
Nhân vật người đàn bà chài
- Giới thiệu chung: Là nhân vật chính, có vai trò quan trọng với việc thể
hiện tư tưởng của tác phẩm. Nhân vật này được khắc hoạ sắc nét, theo
lối tương phản giữa bề ngoài và bên trong, giữa thân phận và phẩm chất.

- Một số vẻ đẹp khuất lấp tiêu biểu:

+ Bên trong ngoại hình xấu xí, thô kệch là một tấm lòng nhân hậu, vị
tha, độ lượng, giàu đức hi sinh.

+ Phía sau vẻ cam chịu, nhẫn nhục vẫn là một người có khát vọng hạnh
phúc, can đảm, cứng cỏi.

+ Phía sau vẻ quê mùa, thất học lại là một người phụ nữ thấu hiểu, sâu
sắc lẽ đời.
3. So sánh: nét tương đồng và khác biệt giữa hai đối tượng trên cả hai
bình diện nội dung và hình thức nghệ thuật (bước này vận dụng kết hợp
nhiều thao tác lập luận nhưng chủ yếu là thao tác lập luận phân tích, so
sánh)
So sánh nét tương đồng, khác biệt
- Tương đồng: Cả hai nhân vật đều là những thân phận bé nhỏ, nạn nhân
của hoàn cảnh. Những vẻ đẹp đáng trân trọng của họ đều bị đời sống cơ
cực lam lũ làm khuất lấp. Cả hai đều được khắc hoạ bằng những chi tiết
chân thực

- Khác biệt: Vẻ đẹp được thể hiện ở nhân vật người vợ nhặt chủ yếu là
những phẩm chất của một nàng dâu mới, hiện lên qua các chi tiết đầy dư
vị hóm hỉnh, trong nạn đói thê thảm. Vẻ đẹp được khắc sâu ở người đàn
bà hàng chài là những phẩm chất của một người mẹ nặng gánh mưu

án của đề thi tuyển sinh đại học khối C năm 2009 lại chưa yêu cầu so
sánh về nghệ thuật xây dựng nhân vật và yêu cầu lí giải về nguyên nhân
của sự khác biệt giữa hai nhân vật là do đâu (Từ mục 4 của phần thân
bài là bổ sung của chúng tôi). Rất có thể, hội đồng ra đề thi đã ý thức
rằng, nếu thêm phần này vào đáp án sẽ là “quá sức” đối với học sinh vì
rằng để trả lời cho câu hỏi này, học sinh phải bám sát vào đặc điểm hoàn
cảnh lịch sử xã hội, văn hóa; phải bám vào đặc trưng thi pháp, phong
cách nhà văn…Theo chúng tôi, kiểu bài so sánh văn học cần phải có
thêm hai mục này và đối với đề thi khối C yêu cầu ở đáp án có mức độ
khó cao hơn các khối khác. Có như vậy mới đánh giá đúng năng lực của
học sinh thi vào khối C (đề của khối C thường khó hơn so với các khối
khác có thi môn ngữ văn). Hơn thế, trong quá trình thực hiện yêu cầu
phân hóa trong việc ra đề thi thì yêu cầu này hơn bao giờ hết cần phải
được chú trọng.
Trong quá trình làm bài, học sinh không nhất thiết phải tuân thủ nghiêm
ngặt qui trình trên. Có thể phối hợp nhiều bước cùng một lúc. Chẳng
hạn, có thể đồng thời vừa phân tích làm rõ, vừa thực hiện nhiệm vụ so
sánh trên hai bình diện nội dung và nghệ thuật, vừa lí giải nguyên nhân
vì sao khác nhau. Hoặc chỉ trong bước so sánh, học sinh có thể kết hợp
vừa so sánh vừa lí giải. Tuy nhiên, nếu thực hiện theo cách này thì bài
viết không khéo sẽ rơi vào rối rắm, luẩn quẩn. Tốt nhất là thực hiện tuần
tự như trong dàn ý khái quát.

4. Như chúng tôi đã trình bày, kiểu bài so sánh văn học có yêu cầu so
sánh khá phong phú, đa dạng khó có thể tìm ra một dàn bài khái quát
thỏa mãn tất cả các dạng đề bài. Trong yêu cầu của từng đề bài cụ thể
thuộc kiểu bài này, học sinh cần linh hoạt, sáng tạo. Vấn đề cốt tủy của
mọi bài nghị luận là làm thế nào để vừa “trúng” vừa “hay”. Nguyên tắc
trình bày một bài nghị luận so sánh văn học cũng không đi ra ngoài mục
đích đó vậy.