PHÂN TÍCH DIỄN BIẾN TÂM TRẠNG VÀ
CUỘC ĐỜI CỦA TNÚ TRONG "RỪNG XÀ
NU" CỦA NGUYỄN TRUNG THÀNH
Vào một đêm ngoài rừng mưa rì rào như gió nhẹ, dưới ánh
lửa xà nu bập bùng, tất cả dân làng Xôman già trẻ gái trai nghe cụ
Mết, một già làng có thân hình vạm vỡ quắc thước, mắt sáng xếch
ngược, râu rài ngang ngực kể về cuộc đời đầy bi hùng của Tnú.
Tnú là người con của dân làng Xôman, cha mẹ mất sớm và
được dân làng cưu mang, nuôi dưỡng. Cũng như người dân làng
"có cái bụng thương núi, thương nước", Tnú đã sớm có lòng yêu
thương nhân dân, làng xóm. Từ tấm lòng này, Tnú đã mở rộng
thành tình yêu gắn bó trung thành thủy chung sâu nặng với Cách
mạng, cán bộ Cách mạng. Bởi ngay từ khi còn là một cậu bé, Tnú
được cụ Mết, người gìn giữ và truyền ngọn lửa Cách mạng từ thế
hệ này sang thế hệ khác cho hay: "Cán bộ là Đảng. Đảng còn nước
non này còn". Vì vậy ngay từ chặng đầu của cuộc đời, Tnú đã xuất
hiện với tư cách của người anh hùng Tây Nguyên thời chống Mỹ.
Dù còn nhỏ, Tnú đã sớm tỏ ra gan góc táo bạo, đầy quả cảm như
Kim Đồng, Lê Văn Tám, Vừ A Dính Bất chấp sự vây lùng khủng
bố dã man của kẻ thù, chặt đầu những người đi nuôi cán bộ - đầu
anh Xút, bà Nhan đang bị chúng treo lủng lẳng đầu bản xóm, Tnú
đã cùng với Mai xung phong vào rừng bảo vệ anh Quyết, một cán
bộ trung kiên của Đảng. Đây là một công việc vô cùng khó khăn
và đầy nguy hiểm nhưng Mai à Tnú đã làm rất tốt để dân làng Xô
man mãi tự hào " Năm năm chưa hề có cán bộ bị giặc bắt hoặc bị
giết ở trong rừng".
Tnú còn là một người có phẩm chất chính trực, trong sáng,
trung thực, thẳng thắn như cây xà nu. Tnú quyết tâm học cho được
cái chữ Cụ Hồ để trở thành cán bộ giỏi thay anh Quyết, nếu không
may anh Quyết bị hy sinh. Tnú có cái đầu sáng lạ lùng trong việc
tìm đường rừng để đưa thư cho anh Quyết. Nhưng Tnú học chữ

Cách mạng của Tnú, người cầm đầu, linh hồn của cuộc nổi dậy.
Đoạn văn diễn tả sự bất lực của Tnú trước cái chết của vợ con thật
bi thương tràn đầy xúc cảm và ấn tượng "Anh đã bứt đứt hàng
chục trái vả mà không hay. Anh chồm dậy bụng anh có lửa đốt.
Chỗ hai con mắt anh bây giờ là hai cục lửa lớn". Căm thù đau
nhói trong tim và bừng cháy trong hai con mắt - một chi tiết thật
dữ dội. Tnú nhảy vào giữa đám lính, hai cánh tay như cánh gỗ lim
của anh ôm chặt lấy mẹ con Mai. Nhưng không còn kịp nữa!
Tnú bị bắt, bị trói. Vợ và con chết cả rồi nhưng Tnú không khóc.
Anh ghìm nén nỗi đau, cố gắng vượt qua bi kịch cá nhân để tiếp
tục sống và chiến đấu. Trước cái chết cận kề, Tnú không hề run sợ
mà anh cảm thấy mình thật bình thản. Anh nghĩ "Đứa con chết rồi.
Mai chắc cũng đã chết. Mình rồi cũng chết thôi". Nhưng Tnú
không sợ, điều làm Tnú day dứt và băn khoăn nhất chính là không
sống được đến ngày cùng dân làng Xô man đánh giặc, rồi khi có
lệnh của Đảng cho đánh ai sẽ lãnh đạo dân làng Xô man ? Tnú
hoàn toàn không nghĩ đến mình nữa, Tnú đã đặt cái chung, cái
nhiệm vụ lên trên bi kịch của mình. Đó là thái độ biến đau thương
thành hành động.

Giặc dùng giẻ tẩm nhựa xà nu để đốt mười đầu ngón tay của
Tnú. Chúng định dùng lửa để thiêu rụi ý chí đấu tranh của dân làng
Xô man. Nhưng chúng đã nhầm. Chúng đã vô tình thắp lên ngọn
lửa đồng khởi, ngọn lửa đấu tranh của dân làng Xô man. Một ngón,
hai ngón rồi ba bốn ngón của Tnú bốc cháy. Không gì đượm băngd
lửa Xà nu. Mười ngón tay của Tnú nhanh chóng thành mười ngọn
đuốc sống. Kì lạ thay, người Cộng Sản ấy không hề kêu van, dù
"răng anh đã cắn nát môi anh rồi". Đúng rồi, Tnú không thèm kêu
van nhưng Tnú đã thét lên một tiếng "Giết". Tiếng thét ấy làm rung
chuyển núi rừng, làm lay động tâm can con người. Và cộng hưởng

phần tô đậm thêm những nét phẩm chất, tính cách cao đẹp của anh.
Đó là bàn tay của trung thực, tình nghĩa, từng cầm phấn viết chữ
anh Quyết dạy cho; từng đặt lên bụng mình mà nói: "Cộng sản ở
đây này". Bàn tay ấy cũng đã từng được Mai nắm chặt mà khóc
bằng những giọt nước mắt nóng bỏng yêu thương đồng cảm, lúc
Tnú vượt ngục trở về Khi giặc đốt 10 đầu ngón tay Tnú, bàn tay
trở thành chứng tích của tội ác và lòng hận thù mà Tnú mang theo
suốt cả cuộc đời. Lòng hận thù ấy đã biến bàn tay Tnú thành bàn
tay quả báo - 10 ngọn đuốc từ ngón tay Tnú đã châm bùng lên
ngọc lửa nổi dậy của dân làng Xôman. Bàn tay chỉ còn hai đốt mỗi
ngón vẫn cầm giáo, cầm súng để Tnú lên đường rửa hận. Và cuối
cùng với chính bàn tay ấy, Tnú đã xiết vào cổ họng tất cả những
thằng Dục tàn ác hơn cả dã thú.
Như vậy, câu chuyện bi tráng về cuộc đời Tnú vừa có ý nghĩa
cụ thể, cá thể, vừa có ý nghĩa điển hình tiêu biểu của người anh
hùng đại diện cho số phận và con đường đi của các dân tộc Tây
Nguyên trong thời đại đấu tranh giải phóng. Nhân vật Tnú còn có
cái gì đó phảng phất như những anh hùng trong các trường ca Đam
San, Xinh Nhã.