Nguyễn Công Trứ - một nhà nho tài
tử bậc nhất trong lịch sử Việt Nam
trung đại

Cuộc đời thăng trầm của ông (đã từng được ông tổng kết trong Bài ca
ngất ngưởng) nói lên hình ảnh của con người xông xáo giữa cuộc đời
nhưng có những khoảnh khắc bản thân ông là sự hoà trộn của con đường
Tam giáo. Tiêu biểu nhất là trường hợp bài hát nói “Cầm đường ngày
tháng thanh nhàn”. Bài hát nói lấy tên là một câu thơ Truyện Kiều nói
cái thú an nhàn của một bậc “dân chi phụ mẫu” dùng đức trị mà khiến
cho dân được yên ổn còn mình thì vui vẻ với “Sớm khuya tiếng hạc
tiếng đàn tiêu dao”. Đó là mẫu hình ông quan lí tưởng của Nho giáo,
nhưng trong bài hát nói này lại nhắc đến:

Thoắt sinh ra thời đà khóc choé
Trần có vui sao chẳng cười khì

Hai dòng thơ mang đậm dấu ấn bi quan của triết lí Phật giáo. Phật giáo
coi “khổ” là khái niệm xuất phát để xây dựng lý thuyết của mình. Toàn
bộ giáo lí đạo Phật là nhằm chỉ ra các nỗi khổ của con người, nguyên
nhân và cách giải thoát. Nguyễn Công Trứ thấy con người khổ từ khi lọt
lòng và tiếng khóc của đứa trẻ là minh chứng cho điều đó. Nguyễn Gia
Thiều cũng có một ý thơ tương tự:

Thảo nào khi mới chôn rau
Đã mang tiếng khóc ban đầu mà ra.
(Cung oán ngâm)

Tuy nhiên cảm quan Phật giáo chỉ dừng ở đó. Hai câu thơ tiếp theo trong
bài hát nói này:


thể thiếu của con người suốt một đời xuôi ngược. Đúng như có người đã
nói: Phải qua bao thăng trầm như ông mới có thể nói về thế thái nhân
tình, phải vất vả và luôn luôn hành động như ông mới có thể nhắc đến
chữ “nhàn” một cách thoải mái và xứng đáng như thế. Con người ẩn dật
giữa thiên nhiên:

+ Sườn non bầu rượu túi thơ
Thảnh thơi ngồi ngẫm cuộc cờ Tràng An
(Vịnh Trương Lưu Hầu)

+ Cúc tùng phong nguyệt mới vui sao
Thú yên hà trời đất để riêng ta.
(Thoát vòng danh lợi)

+ Toà đá Khương công đôi khóm trúc
Áo xuân Nghiêm tử một vai cày.
(Thú điền viên)

+ Của trời trăng gió kho vô tận
Cầm hạc tiêu dao đất nước này
(Thú điền viên)
với suy nghĩ:
Người ta ở trong trời đất
Chữ vô cầu là chữ thiên nhiên
(Vô cầu)

xuất hiện rất nhiều trong thơ ông và có một sức hấp dẫn riêng bởi có lúc
đã đạt tới cảnh giới “Được mất dương dương người Thái thượng - Khen
chê phơi phới ngọn đông phong” của một người “không Phật, không
tiên, không vướng tục”. Đây cũng là chu trình phát triển của một mô

Không tài tình quang cảnh có ra chi
(…) Gẫm tài tình rằng luỵ ai nào
Ai rằng luỵ đây xin chịu cả.
(Tài tình)

Thậm chí con người tài tử còn đem so sánh:

Minh quân lương tướng tao phùng dị
Tài tử giai nhân tế ngộ nan

và ngang nhiên ca ngợi cái thú:

Thơ một túi gieo vần Đỗ Lí
Rượu lưng bầu rót chén Lưu Linh.
Đàn Bá Nha gảy khúc tính tang tình
Cờ Đế Thích đi về xe pháo mã
(Cầm kì thi tửu)

như người cung nữ trong Cung oán ngâm từng khoe:

Câu cẩm tú đàn anh họ Lí
Nét đan thanh bậc chị chàng Vương
Cờ tiên rượu thánh ai đang
Lưu Linh, Đế Thích là làng tri âm

Nhà nho tài tử thị tài và đa tình. Họ thị tài với những môn nghệ thuật
cầm kì thi hoạ và đa tình với khách hồng nhan. Đó là cái sở đắc của
những kẻ tự coi mình là “Ngã bối tài tình chính sở chung” (Hồ Xuân
Hương). Nguyễn Công Trứ sống trong lòng thời đại và góp phần làm
nên bản sắc của thời đại đó.