Lịch Sử Tư Tưởng trước Marx
Phần Mười Hai: Triết Học Cổ Điển
Đức từ Kant đền Hegel
Biện chứng pháp duy tâm của Hegel là thành tích cao nhất của tư tưởng cận đại
trước Marx. Triết học cổ điển Đức, chủ nghĩa xã hội không tưởng Pháp và Anh,
kinh tế học Anh, đó là ba nguồn gốc chính của chủ nghĩa Marx.
Hạt nhân duy lý trong biện chứng pháp Hegel
Marx lấy lại của Hegel phương pháp biện chứng, cải biến nó từ một phương pháp
biện chứng duy tâm thành phương pháp biện chứng của chủ nghĩa duy vật. Sở dĩ
Marx thực hiện được một cuộc biến chất như vậy chính là vì trong biện chứng
pháp của Hegel đã có một cơ sở chân lý nào đó, đấy là cái hạt nhân duy lý, tức là
cái phương pháp nêu mâu thuẫn trong mọi khái niệm và suy diễn cuộc biến
chuyển theo quá trình phát triển mâu thuẫn. Hegel đã vận dụng phương pháp nêu
mâu thuẫn đó một cách lộn ngược, chân cho lên trên, đầu để xuống dưới; lẽ ra phải
thấy rằng do mâu thuẫn nội tại mà vật chất luôn luôn biến chuyển, và đến một
trình độ nào đó mới phát sinh ra tinh thần, thì Hegel lại cho rằng nguồn gốc mâu
thuẫn là hoạt động của tinh thần.
Lịch Sử Tư Tưởng trước Marx
Cái hạt nhân duy lý nói trên ở đâu mà ra? Tại sao chủ nghĩa duy tâm tuyệt đối của
Hegel lại nắm được cơ sở chân lý đó? Muốn hiểu được điểm này thì cần phải xét
đến nguồn gốc lịch sử của chủ nghĩa duy tâm tuyệt đối của Hegel.
Nguồn gốc lịch sử chủ nghĩa duy tâm tuyệt đối của Hegel
Biện chứng pháp duy tâm của Hegel là kết quả của quá trình xây dựng phương
pháp biện chứng trong triết học Đức từ Kant; quá trình ấy phản ánh những đòi hỏi
của tư tưởng cách mạng tư sản Âu châu thông qua tình hình đặc biệt của giai cấp
tư sản Đức. Ưu điểm lớn nhất của Kant là đã đề cao được vai trò lao động sáng tạo
Vì vậy, đặc điểm của tư tưởng duy tâm Đức là đã xây dựng được một khái niệm
về chủ quan, nó phản ánh quá trình thực tế của lịch sử, tức là quá trình lao động
xây dựng thế giới. Đây chính là cái hạt nhân duy lý.
Lao động tinh thần mà Kant quan niệm chỉ phản ánh được hình thức kỹ thuật của
phương thức sản xuất máy móc. Kant cho rằng thế giới mà ta nhận thức được là do
sự liên kết những cảm giác theo quy luật số lượng và nhân quả, quan niệm đó phản
ánh tính chất sản xuất hàng hóa theo quy luật số lượng và nhân quả. Đấy mới chỉ
là hình thức kỹ thuật sản xuất, chưa đi vào con người lao động thực sự. Kant mới
Lịch Sử Tư Tưởng trước Marx
phản ánh phương thức sản xuất trong giai đoạn tiền cách mạng; Kant chưa tin
tưởng hoàn toàn vào cái thế giới hàng hóa và cho đấy chưa phải là thực tại tuyệt
đối, chưa phải là vật tự tại.
Tiến lên một bước nữa, đến giai đoạn cách mạng cần phải khẳng định hoàn toàn
cái thế giới mới, Fichte[2] đã tuyệt đối hóa quan niệm duy tâm của Kant. Fichte
nói: nếu thế giới là do ý thức chủ quan của ta mà có, do lao động tinh thần xây
dựng lên, thì đấy cũng là thế giới duy nhất, ngoài nó ra không có vật tự tại nào
khác.
Fichte đã đi thêm được một bước trên con đường xây dựng phương pháp biện
chứng. Fichte đã từng thấy mâu thuẫn giữa hoạt động sáng tạo và thế giới được
sáng tạo, giữa cái «tôi» và cái «không phải là tôi». Tôi chỉ là một vật thể trong thế
giới tự nhiên và thế giới đó ảnh hưởng đến tôi. Nhưng mặt khác, cái chủ quan của
tôi đã đặt ra: tôi là một vật thể. Hai mặt đó đã được Fichte biểu diễn trong hai
mệnh đề: về quan hệ lý thuyết là tôi tự đặt (tôi là do cái không phải là tôi quy
định); và trên quan hệ thực tiễn là tôi đặt (cái không phải tôi là do tôi quy định).
Phương pháp mâu thuẫn này mới được sử dụng trong phạm vi chủ quan, cái khách
quan ở đấy chung quy vẫn nằm trong chủ quan. Mâu thuẫn giữa tôi và cái không
NỘI DUNG
TRIẾT HỌC HEGEL Tác phẩm Hegel có 2 cuốn chủ yếu:
1. Hiện tượng luận của tinh thần
2. Luận lý học.
Cuốn trên trình bày lý thuyết về những hiện tượng của tinh thần và cuốn dưới nói
về hệ thống phạm trù. Nhưng phạm trù này không chỉ là những khái niệm trừu
tượng như của Kant mà bao gồm tất cả nội dung của thực tế khách quan. Luận lý
của Hegel không phải là hình thức mà bao gồm tất cả cái gì có thể hiểu biết được
và trình bày theo quá trình biện chứng của nó, nhưng trước khi đi đến trình độ đó,
phải thanh toán những hình thái ý thức còn phân biệt thực tế khách quan và khái
niệm, chưa thực hiện lý luận triết học. Hegel phê phán những chủ nghĩa triết học
Lịch Sử Tư Tưởng trước Marx
trước bằng cách coi những hình thái ý thức không phải là lý luận triết học như ông
ta quan niệm (ví dụ: cảm giác, tức là cơ sở chủ nghĩa cảm giác). Phân tích nó đúng
thế nào và chứng minh rằng mỗi hình thái ấy có một quá trình biện chứng, trong
đó nó mâu thuẫn với nó, bắt buộc phải chuyển lên một mức cao hơn và cứ như thế
đi đến hình thái triết học của Hegel.
*
* *
Trong cuốn Hiện tượng luận của tinh thần (Phenomeno- logie des Geistes),
Hegel phê phán mọi tư tưởng triết học trước đó, qua mọi hình thái ý thức theo quá
cũng là ở đây, cái gì cũng là cái này. Vậy ta không nắm được cái cá thể. Chủ nghĩa
cảm giác có thể trả lời: Đối tượng biến chuyển luôn luôn, nhưng vẫn là tôi nắm nó.
2 - Xét cái tôi ấy là gì?
Tôi nhằm cái này. Cái tôi nhằm như vậy tưởng là vững chắc, nhưng bên cạnh có
người khác cũng nhằm cái này, vì ai cũng là tôi cả nên tôi ấy vẫn là đại thể. Cho
nên ý thức cảm giác cũng không căn cứ được vào cái tôi cá thể.
3 - Quan hệ giữa chủ quan và khách quan
Chủ quan cũng như khách quan không phải là cá thể. Vậy quan hệ giữa chủ quan
và khách quan có phải là cá biệt không?
Phân tích quan hệ ấy trong cảm giác thì chúng ta chỉ có thể định nghĩa bằng cái
thái độ: chỉ cái này, bây giờ, ở đây. Khi tôi chỉ cái này ở đây, tức là tôi đặt đối
tượng trong không gian, tôi phải nắm nhiều cái ở đây. Vậy tôi cũng chỉ nắm cái
đại thể. Khi tôi chỉ cái bây giờ, vì một buổi chiều có mấy giờ, mỗi giờ nhiều phút,
v. v Vậy quan hệ đây giữa chủ quan và khách quan vẫn phải nắm một đại thể.
Kết luận là ý thức cảm giác tưởng là nắm được một cá biệt rất là vững chắc.
Nhưng thực tế nó nhằm cái cá biệt, nhưng nó không nắm được cái mà nó phải nắm
là cái đại thể. Vậy tất cả những lập luận dựa vào cảm giác - chủ nghĩa kinh nghiệm
- chống lại chủ nghĩa vận dụng lý luận là vô giá trị. Vậy thực tế khách quan không
Lịch Sử Tư Tưởng trước Marx
do kinh nghiệm trực tiếp mà nắm được, mà phải do khái niệm mới nắm được.
Hegel phê phán chủ nghĩa kinh nghiệm cũng là nhằm chủ nghĩa duy vật.
Phê phán:
Lập luận này nổi tiếng vì nó thanh toán chủ nghĩa kinh nghiệm từ bên trong. Bước
đầu thì công nhận nó, nhưng phân tích thì thấy nó tự mâu thuẫn với nó. Biện
chứng pháp Hegel nêu mâu thuẫn nội tại trong khái niệm.
Nhưng nói rằng tôi không nắm được cái này, bây giờ, ở đây, thế thì giả sử rằng
chúng ta đã có một ý thức hiểu biết cao hơn, cho phép chúng ta phê phán cảm
tôi đã nắm được nội dung chân chính của đối tượng. Tôi đã định nghĩa được rồi.
Nhưng phân tích cái nội dung ấy, chúng ta thấy có mâu thuẫn giữa thuộc tính với
vật thể cá biệt. Nếu thực chất của nó là thuộc tính đại thể thì tôi không nắm được
cái gì cá biệt cả. Ví dụ: Tôi nói cây này màu xanh, nhưng xanh này lại khác xanh
của các vật khác.
Thành ra trong tri giác vẫn có mâu thuẫn, và do đó bước đầu phải trở lại cảm giác.
Những thuộc tính lại trở lại cá biệt mà không phải là đại thể nữa. Nhưng trong cảm
giác ấy lại có mầm mống để phát triển nội dung theo chân lý của nó. Là vì nếu
Lịch Sử Tư Tưởng trước Marx
chúng ta đặt thuộc tính ấy là thực tế khách quan. Nếu có gì thiếu sót thì ta cho nó
là của chủ quan. Vì sai lầm chủ quan cho nên tưởng thuộc tính của nó lúc thế này
lúc thế khác, nhưng khách quan thì vật thể có thuộc tính nhất định của nó. Nếu cho
rằng sai lầm là chủ quan của ta, thì chúng ta đã đặt được chân lý ở vật thể tri giác.
Nhưng mọi vật thể lại liên quan với nhau: nội dung chân chính của vật thể là do
quan hệ của nó với vật khác. Quan hệ có thể hiểu biết được, quan hệ lý tính chứ
không phải cái này, cái kia với những thuộc tính của nó. Mâu thuẫn đó đưa đến
một hình thức cao hơn, tri giác, tức là trí tuệ có thể hiểu biết, tính toán ngoài cảm
giác.
Phê phán:
Chương này là một lập luận chứng minh rằng chân lý không do cảm giác hay tri
giác mà do trí tuệ. Nó nhằm đánh đổ chủ nghĩa kinh nghiệm và chủ nghĩa duy vật.
Nhưng trong nội dung chân chính của nó có phải là nó đánh đổ duy vật không? Có
phải tri giác trong quá trình mâu thuẫn tinh thần tự nó phủ định nó mà lên trí tuệ
không? Sự thực Hegel đã phản ánh một sự thực. Trong lịch sử tinh thần một lúc
nào đấy, người ta đã định nghĩa thực tế khách quan bằng những quan hệ toán lý.
Bắt đầu từ văn hóa phục hưng, người ta đã không định nghĩa bằng thuộc tính tri
giác mà bằng những quan hệ toán lý.
chuyển trong phạm vi tinh thần. Theo Hegel, nội dung chân chính chỉ là quan hệ
trí tuệ phủ định vật chất. Nhưng trong biện chứng pháp Hegel có một hạt nhân duy
lý tức là phương thức vận dụng mâu thuẫn, một nội dung căn bản duy vật mà
Hegel xuyên tạc, duy tâm hóa.
Chương III - TRÍ TUỆ
Với trí tuệ, chúng ta nắm được chân lý cao, nhưng vẫn có mâu thuẫn, chân lý ấy
lại tự phủ định nó. Chân lý của trí tuệ là những quan hệ toán lý mà chúng ta có thể
hiểu biết được ngoài hay trên thế giới cảm giác kinh nghiệm. Với hoạt động trí
tuệ, chúng ta xây dựng một thế giới mới, thế giới cao hơn thế giới cảm giác, một
thế giới siêu giác. Thế giới siêu giác là chân lý, là thực tế khách quan chân chính
ngoài chúng ta.
Phân tích nội dung, chúng ta thấy trong ấy có những quan hệ toán lý. Nhưng quan
hệ toán lý gì? Căn bản là cách chúng ta tính toán, nó là hoạt động tính toán của ý
thức. Chính nó là cái hoạt động của ý thức. Nội dung của nó là chủ quan, mà ta
tưởng là ở ngoài ta.
Đến đây có mâu thuẫn: hình thức đối tượng khách quan mâu thuẫn với nội dung
đối tượng khách quan (tức là chủ quan). Do đó, chân lý khách quan là chủ quan.
Thế giới khách quan không có gì là khác mình. Ý thức chuyển lên ý thức bản ngã,
và chính thế giới khách quan cũng là ý thức thôi. Hegel đã đi thêm một bước nữa
trong quá trình xây dựng chủ nghĩa duy tâm.
Lịch Sử Tư Tưởng trước Marx
Phê phán:
Lập luận biện chứng này là gì?
l) Thực tế trong lịch sử loài người, cũng có một lúc khoa học định nghĩa thế giới
khách quan bằng toán lý. Nhưng có phải nó chấm dứt với ý nghĩa tri giác không?
Những quan hệ toán lý nó đặt ra là trên cơ sở kinh nghiệm. Quy luật này, quy luật
kia, là quy luật của thế giới vật chất xuất hiện trong kinh nghiệm. Còn nội dung
tượng. Vì họ nắm được như vậy, cho nên ý thức sở hữu của họ rất rõ rệt.
Chính tổ chức sản xuất với cách vận dụng trí tuệ của nó gây ra ý thức sở hữu và
cuộc đấu tranh giai cấp của tư bản chống phong kiến.
Hegel đã phản ánh quá trình này trong phạm vi tinh thần. Hegel nói: những mâu
thuẫn của trí tuệ đưa đến ý thức bản ngã. Thực tế, nó là quá trình phương thức tư
bản chủ nghĩa chuyển lên đấu tranh chống phong kiến, tranh giành quyền tư hữu
tư bản chủ nghĩa. Nó là một quá trình thực tế trong lịch sử. Nhưng Hegel đã phản
ánh một cách hẹp hòi nên kết luận lộn ngược: thế giới là chúng ta tức là không có
thế giới, chỉ có chúng ta.
Lịch Sử Tư Tưởng trước Marx
Triết học Hegel là duy tâm tuyệt đối, nhưng nó thông qua cả nội dung cụ thể của
lịch sử, không để một cái gì ở ngoài cả. Chính nội dung tuyệt đối là do nó phản
ánh lịch sử có thật. Nó có cái mà Marx gọi là «hạt nhân duy lý». Mâu thuẫn xuất
hiện trong phạm vi tinh thần phản ánh mâu thuẫn thực sự của tự nhiên.
Phương pháp nêu mâu thuẫn, vận dụng mâu thuẫn, diễn tả quá trình biến chuyển
theo mâu thuẫn là một phương pháp rất đúng mà Hegel đã vận dụng trong phạm vi
duy tâm, một cách trái ngược, nhưng căn bản có hình thức đúng. Nội dung ấy đã
bị xuyên tạc. Đấu tranh giai cấp thực sự trong xã hội thì Hegel lại quan niệm là
quá trình phát sinh của ý thức tự ngã. Nhưng trong lúc mô tả quá trình phát sinh ấy
trong phạm vi tinh thần với những khái niệm trừu tượng, thực tế Hegel đã diễn tả
những hình ảnh phản ánh cuộc đấu tranh thực sự giành quyền sở hữu của giai cấp
tư bản.
Chương IV - Ý THỨC BẢN NGÃ (tức là tự ý thức, B.T)
Có thể nói đây là chương nổi tiếng nhất của quyển Hiện tượng luận tinh thần.
Chương này được sử dụng rất nhiều. Nó chia làm hai phần:
muốn. Trong lòng ham muốn, chúng ta phủ định đối tượng tức là cái mà ta ham
muốn. Ham muốn cho là đối tượng độc lập ngoài mình là của mình, do đó mà
mình đòi hỏi nó, đem nó hấp thụ vào mình. Lòng ham muốn phủ định vật thể bên
ngoài. Đó là hình thức đơn giản nhất ở trình độ sinh vật của ý thức bản ngã. Ý
thức bản ngã gặp đối tượng thì lại chỉ thấy mình. Nhưng trong lúc ý thức bản ngã
phát triển với hình thức ham muốn, thì nó gặp mâu thuẫn ở chỗ một khi lòng ham
muốn đã được thỏa mãn rồi thì lại ham muốn nữa, đối tượng khách quan bao giờ
cũng tái lập. Vậy bản ngã, thực tế, không bao giờ phủ định được đối tượng khách
quan như ý muốn. Trái lại, đối tượng khách quan cứ xuất hiện mãi, do đó mà lòng
ham muốn cũng cứ kéo dài. Điều đó chứng tỏ lòng ham muốn không đủ để phủ
định khách quan. Trong quá trình ham muốn chỉ có ý phủ định khách quan, nhưng
thực tế không phủ định được nó. Mâu thuẫn đó chỉ giải quyết được bằng cách
khách quan tự nó phủ định nó, nó công nhận nó không phải là nó, mà là mình. Ý
thức bản ngã chỉ có thể được thỏa mãn bằng quá trình công nhận: ý thức bản ngã
được ý thức bản ngã khác công nhận. Nói nôm na là hai người phải công nhận
quyền sống của mỗi bên. Chỉ trong trường hợp hai bên công nhận lẫn nhau như thế
mới thiết lập được một cách chân chính ý thức bản ngã, tức là sự tin tưởng ở mình.
Tin tưởng ấy có thực hay không là do chỗ người ta có công nhận mình hay không.
Quá trình được công nhận xuất hiện như thế nào? Nó xuất hiện trong cuộc chiến
đấu sống chết.
2 - Chiến đấu sống chết
Theo Hegel, buổi đầu hai người gặp nhau, mỗi người tự tin tưởng ở mình và chỉ
tin tưởng ở mình thôi, chưa bên nào công nhận bên nào cả. Lúc đó, bên này còn
Lịch Sử Tư Tưởng trước Marx
cho bên kia là một vật cần phải phủ định và tiêu diệt. Bên này tiêu diệt bên kia, vì
nó chỉ trông thấy có nó. Trong khi tiêu diệt bên kia thì tự nó cũng phải chịu cái
nguy hiểm là nó cũng có thể bị tiêu diệt, nghĩa là trong chiến đấu nó cũng có thể
chết. Cuộc đấu tranh của đôi bên là đấu tranh vì muốn được công nhận. Mỗi bên
phải tiêu diệt bên kia, đồng thời cũng có thể bị tiêu diệt. Có thế mới chứng minh
rằng mình mới xứng đáng được công nhận. Nói một cách nôm na, cuộc đấu tranh
tinh thần của chủ nô. Như thế cũng chỉ là bề ngoài, vì xét đến nội dung thực sự, thì
chính trong lúc anh ta tưởng là mất tinh thần tức là mất quyền làm người của
mình, thì thực tế anh ta đã run sợ, chứng tỏ có ý thức sâu sắc về ý thức bản ngã.
Anh ấy là vật thể đương bị đe dọa. Vật thể đương bị đe dọa chính là anh ta, là
mình. Ý thức bản ngã mà tự cảm thấy trong lúc run sợ lại được thành hình vững
chắc trong công trình lao động, vì trong cương vị nô lệ anh ta chỉ lao động mà
không được hưởng thụ. Trong công trình lao động ấy, anh ta đã tạo ra một con
người mới, có quyền lực thực sự đối với giới vật chất. Quyền lực của chủ nô đối
với vật chất chỉ là bề ngoài, vì phải thông qua lao động của nô lệ. Chỉ có nô lệ với
công trình lao động thực sự của họ, họ mới có quyền thực tế đối với thế giới bên
ngoài. Họ mất tinh thần, nhưng thực tế họ đã tự tạo một tinh thần có giá trị thực
sự. Cái lý của hưởng thụ mà chủ nô tưởng là của nó, thì thực chất là của nô lệ, do
lao động của họ gây nên.
Phê phán:
Đó là một biện chứng pháp được nhiều ảnh hưởng về mọi mặt. Biện chứng pháp
này trong triết học Âu châu, ngoài phần sử dụng của Marx, bọn triết gia tư sản
cũng đem sử dụng với mục đích khác.
Lịch Sử Tư Tưởng trước Marx
Ta thấy Hegel có phân tích sâu sắc một quá trình diễn biến tư tưởng, phản ánh một
quá trình lịch sử thực, tức là sự xuất hiện chế độ chiếm hữu nô lệ, và cuộc suy
vong của giai cấp chủ nô, và thắng lợi cuối cùng của nô lệ, tuy rằng trong lịch sử,
nó là thắng lợi hữu hạn. Cái thắng lợi đó là cái mà Hegel gọi là chân lý của ý thức
chủ nô. Chủ nô tưởng là đã tập trung hết cả quyền lực vào mình, nhưng thực tế thì
quyền lực là về bên nô lệ.
Chế độ nô lệ tự nó mâu thuẫn với nó, và tự nó phủ định nó. Nhưng trong lúc giới
thiệu quá trình diễn biến trong phạm vi tinh thần, Hegel hoàn toàn không đếm xỉa
gì đến cơ sở thực tế của nó. Hegel đã trình bày quá trình diễn biến một cách hoàn
toàn trừu tượng, thành ra chỉ có trong tinh thần thôi. Do đó, Hegel không những
Chiến đấu sống chết lúc đầu không phải là giữa hai cá nhân mà là giữa hai thị tộc
với nhau. Ý thức danh dự đây là của tập thể, tức là của thị tộc. Chứ không phải của
cá nhân. Cuộc chiến đấu nhằm bảo vệ cơ sở sản xuất của thị tộc ấy. Nếu không có
cơ sở sản xuất ấy, thì không hiểu vì đâu các thị tộc chiến đấu với nhau. Cuộc chiến
đấu phát triển thì nó có ý thức chiến đấu sống chết, vì muốn được công nhận. Đó
là quá trình duy tâm trong quá trình thực tế; nhưng thực chất của nó vẫn dựa trên
cơ sở vật chất. Hegel vì đã tuyệt đối hóa một hiện tượng duy tâm, nên nói rằng hai
bên phải tiêu diệt lẫn nhau, và nhận rằng mình cũng có thể bị tiêu diệt. Vì tuyệt đối
hóa hiện tượng ấy nên Hegel đã đi tới đề cao chiến đấu vì chiến đấu, lấy chiến đấu
Lịch Sử Tư Tưởng trước Marx
sống chết làm điều kiện tất yếu của danh dự con người. Do đấy, sẽ cho rằng chiến
tranh có một giá trị huyền bí; đã làm người là phải có chiến tranh; có chiến tranh
mới có giá trị. Đây là một đoạn mà bọn phản động ở Pháp, Đức, Ý đã lợi dụng để
tuyên truyền chiến tranh từ 100 năm lại nay.
3) Về nguồn gốc chế độ nô lệ, theo cách trình bày của Hegel, thì sở dĩ có chủ nô
và nô lệ là vì cần được công nhận. Như thế thì bên được phải để cho bên kia sống
để công nhận nó. Trong thực tế, sở dĩ bên thắng để cho bên bại sống làm nô lệ là
vì trình độ sản xuất đã phát triển tới một mức nhất định. Nếu kỹ thuật chưa đến
mức dùng nô lệ có lợi thì sẽ không có chuyện dùng nô lệ, mà tù binh bắt được
hoặc bị giết đi, hoặc không bị giết thì được kết nạp trong thị tộc. Hegel đã bỏ qua
hoàn toàn điều kiện bóc lột của chế độ chiếm hữu nô lệ, do đó đã duy tâm hóa tính
chất bóc lột, cho rằng chủ nô đã tập trung phần tinh thần, và nô lệ thành vật thể
của chủ nô. Hegel có mô tả những trạng thái tâm lý đã có trong chế độ nô lệ, như:
coi nô lệ là vật thể, chỉ có chủ nô mới có tinh thần. Nhưng hiện tượng tâm lý đó là
do chế độ áp bức bóc lột gây ra, chứ không phải chế độ áp bức bóc lột xuất hiện từ
tinh thần ấy. Hegel đã lộn ngược vấn đề. Do đấy, đã bỏ qua cái quá trình đấu tranh
giai cấp thực sự giữa chủ nô và nô lệ, bỏ qua những thủ đoạn áp bức bóc lột của
bọn chủ nô, bỏ qua tinh thần chiến đấu và lịch sử chiến đấu của giai cấp nô lệ.
trong phạm vi nô lệ, trong cương vị người nô lệ, thành ra không có giải pháp thực
tế. Nếu đã nhận giai cấp nô lệ là chân lý của giai cấp chủ nô, chủ nô có được cái gì
là nhờ nô lệ cả, thì sẽ không thể duy trì được mâu thuẫn giữa chủ nô và nô lệ.
Nhưng Hegel không đi xa hơn kết luận tiêu cực ấy. Đến lúc cần một giải pháp tích
cực, thì Hegel chỉ có thể đưa ra những giải pháp duy tâm của giai cấp chủ nô đã đề
ra cuối thời kỳ chiếm hữu nô lệ, tức là khắc kỷ, hoài nghi, tâm hồn gian khổ.
Copyright: Tài liệu đại học ©