Triết học cổ điển Đức từ Kant đến Hegel
Phần V
Chương VI - TINH THẦN
Biện chứng pháp của tinh thần là biện chứng pháp duy tâm của những hiện tượng
tinh thần nhằm biện chính chế độ nhà nước của giai cấp bóc lột. Theo Hegel, tinh
thần tức là lý tính đã tìm thấy mình trong thực tế, thấy thực tế là mình. Nó khác
với lý tính ở trên (ở chương V) là tin tưởng chủ quan nhưng chưa thực hiện được.
Ở đây, ý thức bản ngã đã tìm thấy mình trong thực tế; thấy thực tế là mình tức là
đã thông cảm được với thế giới, thông cảm được giữa chủ quan và khách quan: tức
là tinh thần. Có tinh thần là nắm được thế giới khách quan như mình: cái mà mình
thấy xung quanh mình chính là mình, cái gì cũng là mình cả. Theo Hegel, tinh
thần ấy diễn biến như sau:
1 – Tinh thần tự nhiên
Lúc đầu, nó xuất hiện một cách trực tiếp tự nhiên, tự nhiên con người ấy có tinh
thần, con người sống một đời sống mà mình thấy mình thông cảm với thực tế
khách quan. Xã hội mà thực hiện được tinh thần tự nhiên như thế là xã hội thành
thị Hy Lạp.
Hegel đã theo truyền thông văn nghệ và tư tưởng cổ đại. Theo những tài liệu ấy,
đời sống của người cổ Hy Lạp không có mâu thuẫn giữa cá nhân và tập thể. Họ
thấy một cách tự nhiên không phải cố gắng cái ý nghĩa tập thể. Họ tự nhiên thấy
mình thỏa mãn trong đời sống tập thể. Phân tích hiện tượng điều hòa tự nhiên
trong đó ta thấy vẫn có mâu thuẫn, nhưng mâu thuẫn thống nhất trực tiếp. Đó là
mâu thuẫn giữa gia đình và nhà nước. Gia đình là đời sống cá thể của mọi người,
nhà nước là đời sống đại thể. Gia đình cung[12] cấp công dân cho nhà nước. Trái
lại, nhà nước là điều kiện cho gia đình phát triển sinh sống. Lúc nào mà gia đình
phát triển mâu thuẫn đối với nhà nước, nghĩa là lợi ích cá thể của mình trái với lợi
ích của nhà nước, thì chiến tranh xuất hiện để củng cố quyền nhà nước đối với gia
đình. Khi có chiến tranh, gia đình phải hy sinh cho nhà nước, và nhà nước phải
củng cố, nhưng tuy thế trong đó vẫn có những mâu thuẫn để đi đến tiêu diệt xã
hội, tiêu diệt sự điều hòa của xã hội Hy Lạp. Các thành thị tiêu diệt nhau, nhưng
lại thống nhất hình thức. Cụ thể: nó thống nhất trong nhà nước La Mã. Dân không

nước Hy Lạp trước đó là nhà nước mà mọi người công dân cảm thấy là của nó.
Còn nhà nước La Mã thì họ thấy chỉ là một bộ máy quan liêu xa họ. Sở dĩ chiến
tranh có tác dụng hai mặt đối lập như vậy chính vì: một mặt chiến tranh là một
phương thức để phát triển chế độ nô lệ (có chiến tranh mới bắt được tù binh làm
nô lệ), trong thành thị mọi công dân đều liên đới với nhau trong công việc bắt nô
lệ ấy; nhưng một mặt khác, bắt nô lệ mãi thì những nước đến cướp nô lệ dần dần
cũng chuyển lên chế độ nô lệ. Thế giới nô lệ to quá đối với thế giới thị tộc. Nó
không có cơ sở để đi cướp nô lệ nữa, thành ra nó phải sống một cách tự túc. Lúc
đó là lúc bắt buộc nó phải tan rã. Sở dĩ các thành thị thôn tính lẫn nhau đi đến một
nhà nước hoàn toàn quan liêu không được ai ủng hộ (có thể nói nhà nước La Mã là
hoàn toàn không được dân ủng hộ, nó chỉ sống bằng bộ máy quan liêu của nó), căn
bản là do sự phát triển của chế độ nô lệ bắt buộc nó phải tự thôn tính nó. Vì đến
một lúc nào đó, điều kiện bắt nô lệ khó hơn, do đó mà các thành thị chủ nô phải đi
bắt lẫn nhau. Cuối cùng, chính những phần tử giàu có trong lớp trên của giai cấp
chủ nô bắt buộc phải bóc lột tầng lớp dưới, biến dân tự do thành nô lệ. Đó tức là
lúc nhà nước La Mã không được quần chúng tự do ủng hộ nữa. Hegel đã hoàn
toàn bỏ qua thực tế đó, chỉ lấy tinh thần lý tưởng hóa của chế độ chiếm hữu nô lệ.
Hegel có thấy nó qua rồi, nhưng vẫn cứ duy trì cái tốt đẹp bề ngoài của nó, để sau
này Hegel đặt vấn đề tái lập trong điều kiện khác. Biện chứng pháp tinh thần của
Hegel thực hiện trong ba giai đoạn:
- Giai đoạn đầu: Thực hiện một cách tự nhiên cá nhân, không đặt vấn đề mình là
ngoài tự nhiên.
- Giai đoạn 2 là giai đoạn tha hóa: đối lập cá nhân và tập thể, con người và thế
giới, xem thế giới là nơi người bị đầy đọa.
- Giai đoạn 3: lý tưởng qua giai đoạn tha hóa thì trở lại tinh thần cũ.
Nhưng Hegel không thấy rằng chính tinh thần cũ có cơ sở thực tế của nó là chế độ
áp bức, bóc lột nô lệ. Chính tư tưởng ấy là tư tưởng mà Hegel muốn tái lập. Ta phê
phán không phải vì Hegel muốn tái lập, mà vì thực tế tư tưởng ấy đã là lý tưởng
của giai cấp tư sản Âu Tây, trở lại đời sống con người và tự nhiên nhưng quan
niệm theo kiểu duy tâm.

Hegel, thì thế giới là tha hóa thật, nhưng chính trong thế giới tha hóa, những giá trị
thiết thực để thể hiện. Lịch sử của thế giới tha hóa chính là lịch sử của lao động và
đấu tranh của nhân dân.