http://www.ebook.edu.vnTrường ðại học Nông nghiệp 1 - Giáo trình Sản xuất giống và công nghệ hạt giống 210 CHƯƠNG 11
CHẾ BIẾN HẠT GIỐNG

11.1 Thu hoạch
11.1.1 Thời ñiểm thu hoạch
Thời ñiểm thu hoạch khi hạt chín vì nếu thu hoạch sớm ảnh hưởng ñến năng suất
chất lượng hạt giống, thu hoạch muộn tổn thất hạt lớn do hạt chín quả vỡ mất hạt
hoặc hư hỏng hạt ngay trên cây. Thời ñiểm thu hoạch rất quan trọng và cần ñảm bảo
nguyên lý chung sâu ñây:
+ Chất lượng hạt giống ñặc biệt sức sống và khả năng nảy mầm
+ Năng suất hạt giống
+ Thuận tiện cho phơi sấy, chế biến (trời nắng và khô)
Loài cây thu hoạch muộn tổn thất hạt như cải, chúng tách quả và rơi hạt trên ñồng
ruộng cần thu ñúng thời ñiểm khi quả màu xanh chuyển sang màu vàng. Tuy nhiên
các quả trên cùng một bông không chín cùng thời gian, khi khoảng 50 số quả trên
bông chín có thể thu hoạch ñược. Sau khi thu và bảo quản chúng trong phòng cho
quá trình chín tiếp tục bằng treo cả bông hoa trên dây và có dụng cụ hứng hạt rơi
phía dưới. Hạt phong lan cũng là loại quả nang thu hoạch ngay khi quả chuyển xanh
sang nâu, thời gian chín rất khác nhau có loài vài tháng có loài chỉ sau thụ phấn 35
ngày hạt ñã chín. ðộ ẩm hạt khi thu hoạch cũng là một yêu cầu ñối với hạt giống, ñộ
ẩm hạt khi thu hoạch phụ thuộc vào loài cây trồng, thời tiết và môi trường thu
hoạch. Với các loại cây trồng có thể phân thành 3 loại quả là :
+ Quả khô như các cây cải, rau diếp, ñậu, củ cải ñường , hành
+ Quả thịt: quả khô sau khi thu hoạch và hạt có thể tách khi quả khô như cà tím,
bí ngô, ớt

1) Làm sạch sơ bộ: ñối với các loại quả và hạt có nhiều mảnh vụn, cành ,hoặc
các quả lép v.v
2) Cất trữ sau thu hoạch: ñối với các loại quả còn tiếp tục chín sau thu hoạch
hoặc cần sấy qua chờ tách hạt
3) Tách hạt: ñối với những quả ñã ñược thu hoạch nhưng chỉ riêng hạt giống (
và ñôi khi là một phần của quả ) ñược cất giữ và ñem gieo. Nếu vật liệu gieo
trồngchỉ là hạt giống thì phải tiến hành tách hạt khỏi quả, thịt quả.
4) Loại quả và hạt có cánh: loại bỏ những phần thừa như gai, áo hạt và lông.
5) Làm sạch: loại bỏ các loại quả và hạt lẫn với các phần khác của quả như lá,
cành , hạt lép, hạt lạ và vỏ.
6) Phân loại hạt: ñối với các loại hạt thay ñổi nhiều về khối lượng và kích thước.
Phân loại hạt ñảm bảo cho lô hạt ñồng ñều.
7) ðiều chỉnh ñộ ẩm phù hợp: ñối với các loại hạt mà sau các bước trên vẫn có
ñộ ẩm cao hơn hoặc thấp hơn ñộ ẩm tiêu chuẩn ñối với từng loại hạt phải
ñiều chỉnh tiếp ñể ñạt tiêu chuẩn.
Chế biến hạt giống thường ñược tiến hành theo bước trên nhưng không phải tất cả
các loại hạt ñều phải qua ñầy ñủ các bước mà tùy loại hạt có thể bỏ qua một số bước.
Mỗi một bước trong quy trình chế biến có những kỹ thuật phù hợp tránh gây hại và
nguy cơ hao hụt hạt giống. Trong quá trình chế biến có thể xảy ra kết quả không
mong muốn, chế biến kỹ quá có thể phá hủy hạt, làm cho hạt mất khả năng nảy mầm
hoặc giảm khả năng bảo quản. Một hệ thống chế biến hạt giống liên hoàn rất có lợi
cho quản lý chất lượng hạt giống trong quá trình chế biến
11.2.1 Làm sạch sơ bộ
Làm sạch sơ bộ chính là loại bỏ các vật to như lá, cành và quả lép. Bước làm sạch sơ
qua này ñược tiến hành chủ yếu là ñể giảm khối lượng vận chuyển và bảo quản sau
thu hoạch

http://www.ebook.edu.vn
Trường ðại học Nông nghiệp 1 - Giáo trình Sản xuất giống và công nghệ hạt giống 213 soát tiến trình sinh lý và chín sinh lý tiếp theo . Quả ñược giữ ở nhiệt ñộ bình thường
,ở các vùng nhiệt ñới là từ 20-30
o
C. ðộ ẩm ban ñầu cao nhưng giảm dần trong quá
trình chế biến. ðộ ẩm cao trong quá trình cất trữ làm cho hạt giống rất dễ bị nấm
tấn công .Sự thoáng mát thích hợp sẽ hạn chế nguy cơ này nhưng lại gây trở ngại
cho vệc sấy khô. Việc cất trữ những loại quả khô thường ñược tiến hành khi quả ñã
ñược ñóng vào bao hoặc dụng cụ chứa. Tuy nhiên quả có thể trải lớp dày trên nền bê
tông hoặc trong trong các khay.
11.2.3 Tách hạt
Tách hạt là phương pháp lấy và phân chia hạt từ các quả có vỏ bao quanh. Mục ñích
chính của việc tách hạt là ñể :
1) Giảm khối lượng: hạt thường chỉ chiếm 1-5% tổng trọng lượng của quả Việc
giảm khối lượng giúp giảm bớt chi phí bảo quản và vận chuyển.
2) Dễ xử lý: hạt thường phải ñược kiểm tra , gia công sơ bộ và gieo một cách
riêng rẽ, vì thế việc tách chúng ra khỏi quả là rất cần thiết.
3) Cải thiện khả năng bảo quản: các bộ phận của quả dễ bị thối rữa như là ruột
của những quả có cùi, áo hạt phải ñược loại bỏ ñể tránh việc chúng bị thối rữa
trong quá trình bảo quản. Nước trong các loại quả khô có thể thu hút nấm
mốc và côn trùng, ñặc biệt là nếu bảo quản trong ñiềi kiện nhiệt ñộ tự nhiên
của môi trường. Ngoài ra không tách hạt sấy hạt ñể giảm lượng nước sẽ trở
lên khó khăn nếu.
a) Tách hạt với quả mọng
Ở một vài loại quả hạch và quả mọng, hạt thường sẵn sàng tách ra khi ruột quả ñã
chín hoàn toàn. Có thể tách hạt ra khỏi thịt quả bằng tay, xối nước, bằng axit H
2
SO

+ Môi trường bên ngoài : ñầu tiên là lượng nước trong quả sắp nứt, khi quả khô
ñi , nó có chiều hướng tách ra.Ở một số loại quả ,chủ yếu là quả thông ,lượng
nước cân bằng với ñộ ẩm của không khí, do vậy khi không khí bị khô, quả
mất nước và tách ra, khi không khí ẩm ướt quả có thể lấy lại nước và ñóng lại
,quá trình này là do khả năng thuận nghịch .
Các loại quả khô thường ñược xử lý theo ñộ nứt .Có 4 nhóm
a.Quả nứt tách ra khi khô
b.Quả thông và các loại quả cuối mùa
c.Những loại quả không nứt ñược tách hạt
c.Những loại hạt không nứt không ñược tách hạt
Việc tách hạt thường ñược tiến hành trước khi ñem bảo quản . nhưng với một số loại
cây trồng hạt ñược giữ trong quả không tách ñến khi gieo vụ sau vì bảo quản của
những hạt chưa tách tốt hơn các hạt ñược tách. Bảo quản của hạt giảm có thể là do
mất lớp vỏ bảo vệ của quả hoặc công lao ñộng tách hát quá cao làm tăng giá thành.
Một số loại quả quá khó vì thế hầu như khó tránh ñược việc gây ra tổn thương cho
hạt . Những tổn thương như vậy sẽ ảnh hưởng ñến việc bảo quản Hình 11.3: Tách hạt giống lúa bằng máy tuốt nhỏ (Nguồn S.S. Virmani ; Z.X. Sun ;T.M.
Mou,Jauhar Ali,C.X. Mao, IRRI, 2003)

Bảng 11.1:Một số phương pháp tách hạt với các loại quả khác nhau
Loại quả Phương pháp
Các loại quả nẻ khô, ví dụ như quả nứt

11.3.1 ðộ ẩm hạt
Hạt sau thu hoạch thường có ñộ ẩm cao hơn ñộ ẩm bảo quản, ñộ ẩm hạt ảnh hưởng
ñến tuổi thọ và nảy mầm của hạt. ðộ ẩm hạt khi thu hoạch tách khỏi cây là ñộ ẩm
liên kết (RH), cân bằng với ñộ ẩm không khí, nhưng những cây quả thịt như cà chua,
dưa ñộ ẩm hạt cao hơn và có thể cao hơn do hút nước trong quá trình tách hạt. ðộ
ẩm hạt khi thu hoạch khác nhau liên quan ñến ñộ ẩm không khí và nhiệt ñộ tại thời
gian thu hoạch như bảng sau:
Bảng 11.2: ðộ ẩm liên kết với ñộ ẩm hạt
ðộ ẩm liên kết (%) ở nhiệt ñộ 25
o
C Cây trồng
15 30 45 60 75
Ngô 6,5 8,5 10,5 12,5 15,0
Cà tím 4,7 7,0 - - -
Dưa chuột 6,0 7,0 7,5 8,0 9,5
Cà chua 6,0 7,0 8,0 9,0 11,0
Bắp cải 3,5 4,5 6,0 7,0 9,0

11.3.2 Phương pháp phơi, sấy
Làm khô tự nhiên bằng phơi nắng cần có bề mặt trải hạt phù hợp như sân phơi phù
hợp, bạt, lưới và các dụng cụ khác. Phương pháp ñảm bảo chất lượng hạt, có thể làm
khô một lượng lớn cùng một ñiểm không cần thiết bị, năng lượng. Dụng cụ phơi và
ánh nắng mặt trời ñầy ñủ, và có thể gây tác hại ñối với hạt giống làm giảm tỷ lệ nảy
mầm.
+ Nền phơi phù hợp là nền gạch hoặc xi măng
+ Có nhà trống ñể chứa hạt giống tạm thời khi trời mưa
+ ðộ dày phơi không ñể gây hư hại hạt
+ Kỹ thật ñảo ñể lô hạt khô ñều
+ Không ñể lẫn tạp trong quá trình phơi


C

Hình 11.5: Hệ thống sấy hạt giống bằng khí gas

11.4 Làm sạch
Làm sạch tăng chất lượng lô hạt giống bằng cải thiện ñộ sạch và tỷ lệ nảy mầm có
nghĩa là loại bỏ khỏi lô hạt
+ Tạp chất
+ Hạt khác dạng
+ Hạt nhăn nheo
+ Hạtt chưa chín
+ Hạt nhỏ
+ Hạt bị sâu bệnh hại
+ Hạt không nguyên vẹn
+ Hạt cỏ
Làm sạch lô hạt giống là loại bỏ toàn bộ hạt khác dạng và tạp chất dựa trên các ñặc
ñiểm của hạt như
+ Chiều dài, rộng, ñộ dày hạt
+ Dạng hạt
+ ðộ chắc của hạt ( khối lượng hạt)
+ Cấu trúc bề mặt hạt
+ Khác nhau về màu sắc
+ Dung dịch hạt và
http://www.ebook.edu.vnTrường ðại học Nông nghiệp 1 - Giáo trình Sản xuất giống và công nghệ hạt giống 217 + Tính dẫn ñiện

giống, sau khi ñóng bao phải dán nhãn mác theo quy ñịnh, ñóng bao tiến hành trong
môi trường sạch và khô
http://www.ebook.edu.vnTrường ðại học Nông nghiệp 1 - Giáo trình Sản xuất giống và công nghệ hạt giống 218 11.7.2 Dụng cụ ñóng bao
Dụng cụ ñóng bao gói rất ña dạng tùy thuộc vào loài cây trồng, loại hạt, cấp hạt, thời
gian bảo quản trước kinh doanh có thể ñóng bao chứa trong các dụng cụ là thùng
chứa, can, chai, bao kim loại như nhôm, bao ni lông. Kỹ thuật ñóng bao phụ thuộc
vào dụng cụ và phương tiện. Sau khi ñóng bào ñưa bao gói lên các giá ñể tận dụng
không gian, có biển nhãn ghi rõ tránh nhầm lẫn và thuận tiện cho quản lý và kinh
doanh Hình 11.7: Giá ñể với loại bao nhỏ

Hình 11.8: Giá ñể với loại bao lớn hoặc túi bảo quản lạnh
Bước 1: Chuẩn bị ñóng gói
1) Chuẩn bị phòng thực hiện là phòng sạch và khô, các dụng cụ phương tiện
làm sạch và chuẩn bị ñầy ñủ ñể thời gian ñóng gói nhanh nhất có thể. ðóng
gói nhanh ñể tránh hút ẩm, sâu ệnh và giảm chi phí lao ñộng
2) Thùng chứa hoặc khu vực chưa hạt ñống bao phải ghi nhãn rõ ràng, chuẩn bị
bao tiêu chuẩn, trên bao ñã ghi ñầy ñủ thông tin theo yêu cầu của luật hạt
giống như giống, loài cây trồng cấp hạt giống khối lượng, phẩm cấp, thời
gian sản xuất, thời gian sử dụng, ñặc ñiểm nhận biết
Bước 2: ðóng gói
1) Cân hoặc ñếm hạt giống chính xác

+ Hạt thu hoạch trong thời gian nhiệt ñộ và ẩm ñộ cao dẫn ñến nhiễm nấm bệnh
gây hại hạt trong quá trình bảo quản
+ Hạt bị tổn thương vỏ hạt sẽ giảm sức sống nhanh trong bảo quản
+ Cấu trúc vỏ hạt cũng ảnh hưởng ñến khả năng bảo quản, hạt vỏ cứng ñàn hồi
tốt hơn vỏ mỏng
+ Hạt chứa dầu dẫn ñến hạt ñá nhanh hơn hạt chứa tinh bột ( Bonner và cộng sự
1994, Stubsgaard,1992)
+ Hạt không xử lý trước khi bảo quản dễ bị côn trùng và nấm gây hại
+ Các ñiều kiện bảo quản như ñiều chỉnh ñộ ẩm, nhiệt ñộ không khí bảo quản là
những yếu tố quan trọng nhất ảnh hưởng ñến tuổi thọ hạt giống
Nguyên lý bảo quản dựa trên những yếu tố chính làm mất sức sống hạt giống trong
quá trình bảo quản là 1) ñộ ẩm hạt, 2) ñộ ẩm môi trường bảo quản, 3) khống khí (
oxy). Các yếu tố trên ảnh hưởng ñến hộ hấp của hạt trong bảo quản, nếu cao hơn
trong hạt ñều dẫn ñến hư hỏng hạt giống