Con người văn hóa trong
tư tưởng của một số danh
nhân dân tộc -2
So với một số nước có nền văn minh phát triển sớm như Trung Quốc, Ấn Độ và
một số nước Tây Âu thì Việt Nam không có những học thuyết tư tưởng lớn có vai trò
chi phối sự phát triển xã hội như Nho gia, Đạo gia Tuy nhiên, dân tộc Việt Nam
cũng có những nhà tư tưởng tiêu biểu của mình. Tư tưởng của họ tuy chưa được
trình bày một cách hệ thống như những học thuyết lớn nhưng lại chứa đựng không ít
những giá trị sâu sắc. Những giá trị đó không những đã là cơ sở cho tư duy dân tộc
trong một thời gian dài mà còn có giá trị tích cực nhất định trong thời đại ngày nay.
Tiêu biểu phải kể đến Nguyễn Trãi, Nguyễn Bỉnh Khiêm, Nguyễn Trường Tộ Các
ông sống trong những giai đoạn lịch sử khác nhau vì thế có những quan điểm khác
nhau rất cơ bản nhưng có một điểm chung, các ông đều là những người đại biểu cho
trí tuệ và tinh thần Việt Nam trong thời đại của mình.

Nguyễn Bình Yên
Tạp chí Nghiên cứu con người

Nguyễn Trường Tộ
Nguyễn Trường Tộ (1880 - 1871), sinh ra trong một gia đình theo đạo Công
giáo nhiều đời ở Nghệ An. Ông theo học chữ Hán, được người đời đánh giá là không
thua kém các vị khoa bảng đương thời, nhưng không đi thi, sau được vị giám mục người
Pháp là Gauthier (Ngô Gia Hậu) dạy cho tiếng Pháp và kiến thức khoa học thường thức
của phương Tây. Ông vốn thông minh, có kiến thức Nho học sâu sắc lại có nhiều điều
kiện tiếp xúc với văn minh phương Tây nên đã tiếp ( thu được nhiều tri thức mới, có
điều kiện suy ngẫm, do đó có khả năng phát hiện được những mặt trì trệ, lạc hậu của nền
văn hoá Nho học, đề xuất những tư tưởng canh tân độc đáo. Chính vì vậy, trong tư
tưởng của ông, vấn đề văn hoá và nguồn lực con người có những nét mới, độc đáo, hiện

mãn. Ông cho rằng nước ta có địa thế tất lại có nhân tính tốt, ngày sau ắt sẽ phồn vinh
vô cùng nhưng rất tiếc là thời bấy giờ, theo ông, con người Việt Nam vẫn còn chấp nê lệ
tục cũ, bị lối học từ chương bó buộc nên chưa thể tung hoành nơi bốn bể được. Nhận xét
trên đây của ông về con người Việt Nam chẳng những phản ánh đúng thực tế lịch sử trì
trệ đang trói buộc con người Việt Nam mà còn chứa đựng tư tưởng mới về quan hệ con
người và văn hoá, vai trò động lực của con người và văn hóa, một vấn đề mà chưa có
nhà tư tưởng Việt Nam nào nói đến trước đó. Theo ông, muốn có con người Việt Nam
thoát khỏi những chấp nê của tục lệ cũ, thoát khỏi lối học từ chương, có khả năng làm
cho đất nước phồn vinh cần canh tân, cần tiếp thu và xây dựng nền văn hoá mới.
Phát triển văn hoá để xây dựng và phát huy nhân tố con người Việt Nam
Như trên đ
ã nói, Nguy
ễn Tr
ư
ờng Tộ coi tạo hoá l
à cái quy
ết định nhung cũng cho
rằng chính tạo hoá đã đặt ra con người để bổ sung cho tạo hóa những gì còn chưa đầy
đủ, chưa hoàn toàn. Ông cho rằng, tạo hoá đã cố ý tạo ra như thế để buộc con người phải
cố gắng vươn lên, phải cố gắng đổi mới để bồi bổ cho chính tạo hoá. Con người cần phải
và có thể thực hiện được những đòi hỏi của tạo hoá.
Nguyễn Trường Tộ cũng lý giải một cách tôn giáo khuynh hướng đổi mới của con
người. Ông cho rằng chính tạo hoá đã phú cho con người nguyện vọng khôn cùng là
"tìm kiếm những điều mới lạ, hay ho". Tạo hoá muốn con người được mở rộng tri thức.
Để khắc phục tình trạng "yên phận thủ thường” của con người, tạo hoá đã sinh ra những
"thổ nghi" khác nhau, tất xấu khác nhau để buộc con người phải giao thông qua lại với
nhau, để người biết trước bày cho kẻ biết sau, để dã man thành văn minh, để giúp những
việc tạo hoá chưa kịp làm, để nêu rõ cái công dụng kỳ diệu của linh tính loài người.
Những thổ nghĩ khác nhau, người biết trước bày cho kẻ sau chẳng qua là nói đến sự
khác biệt giữa nước ta và Tây Phương, giữa người Việt Nam và người Tây. Muốn phát

nay đã có nhiều Quốc gia Châu Á, do tiếp xúc với văn hoá phương Tây, chẳng những
tiến bộ vượt bậc mà còn vượt xa nhiều nước tư bản có lịch sử phát triển sớm hơn. Mặc
dù người Việt Nam chưa sáng tạo được những bước phát triển thần kỳ về kinh tế như
một số nước Châu Á khác nhưng những gì mà nhân dân ta đã làm được trong đổi mới
đất nước dưới sự lãnh đạo của Đảng đã cho thấy dân tộc ta hoàn toàn có khả năng tự lực,
tụ cường, đứng vững và phát triển, đồng thời có khả năng nắm bắt, tiếp thu những thành
tựu của văn hoá nhân loại để kết hợp với các giá trị văn hoá truyền thống của dân tộc,
sáng tạo nên nền văn hoá mới tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, tạo động lực cho sự phát
triển bền vững.
Phê phán nền văn hoá Nho học, chủ trương xây dựng nền văn hoá mới là một kiến
giải mang tính canh tân của Nguyễn Trường Tộ. Ông phê phán nghiêm khắc sự nệ cổ
của các nhà nho triều Nguyễn. Ông chỉ ra tính lạc hậu của nhà nho rất xác đáng, rằng họ
là những người không biết đến sự thay đổi của thời thế, cứ khăng khăng cho rằng nay
không bằng xưa, đời sau không thể bằng đời trước chỉ biết câu nệ sách vở, không dám
hành động, chỉ chăm chăm giữ "tiết tháo trong sạch” của mình. Ông coi đó là thói đạo
đức giả của nhà nho lúc bấy giờ. Sách Lịch sử tư tưởng Việt Nam, tập 2 cho rằng, ông là
người đầu tiên trong lịch sử Việt Nam đặt nền móng lý luận cho việc chống giáo điều,
chống bảo thủ, nệ cổ, chống hư văn phù phiếm và chống mặt lạc hậu, không chính xác,
tiêu cực của Nho giáo.
Khác với hệ tư tưởng thống trị đương thời, Nguyễn Trường Tộ đã nhận thức được
giá tr
ị của văn hoá vật chất, vai tr
ò quy
ết định của nhân tố kinh tế đối
v
ới nhân tố tinh
thần, vai trò của động lực lợi ích đối với sự phát triển đất nước. Ông cho rằng muốn làm
cho đất nước phát triển phải quan tâm đến lợi phải làm cho dân giàu có, dân có giàu thì
nước mới thịnh. Ông nhấn mạnh chữ lợi, coi tài lợi là nền tảng của nhân nghĩa. Ông chỉ
rõ sự sai lầm trong tư duy của các nhà nho: họ đề cao nhân nghĩa một cách giáo điều,

được cái phú quý mong manh trước mắt
Nguyễn Trường Tộ có quan điểm thực tiễn khá rõ khi bàn về việc học. Ông phê
phán lối học tập chỉ biết đến noi gương người xưa của Trung Quốc. Theo ông, nước ta
có nhiều vị danh nhân, việc làm của họ có thể làm khuôn phép cho đời. Do đó, cần phải
mang ra làm gương, truyền tụng để người khác hứng khởi, không nên “réo những người
từ bên Tàu, chết đã mấy ngàn năm”. Ông nói " phải chăng chúng ta còn mang ơn họ"?
phải chăng người thời nay không bì kịp người thời xưa? Hay chúng ta muốn kêu cho họ
sống lại? Như vậy mà cứ học cho đến bạc tóc, thật là quái gở không thể nào hiểu nổi.
Nguyễn Trường Tộ đã phê phán lối học kinh viện sách vở, không biết đến thực
tiễn đất nước của Nho học truyền thống, thông qua đó chẳng những ông đòi hỏi việc học
phải biết hướng vào giải quyết thực tiễn đất nước mà còn nêu cao tinh thần tự hào dân
tộc. Chính quan niệm này đã làm ông vừa khác nhà nho thủ cựu đồng thời khác những
người chỉ biết đến Tây học, coi tất cả cái gì của Tây đều hơn của ta. Một mặt ông coi
trọng học tập tri thức khoa học, mặt khác ông yêu cầu phải biết để cao những giá trị
truyền thống, coi việc xây dựng luân thường đạo lý cho hôm nay cũng là cho mai sau.
Cần phải biết cả ưu điểm lẫn nhược điểm của phong tục tập quán để sửa đổi, bổ cứu.
Không chỉ phê phán lối học cũ, Nguyễn Trường Tộ còn nêu ra cách học để khắc
phục lối học cũ. Theo ông, cần thực hiện các nguyên tắc sau đây:
Một là, học những gì chưa biết mà đem ra thực hành.
Hai là, phải thực hành những gì thực tế trước mắt và còn để lại lợi ích cho đời sau.

Ba là, bắt chước tự nhiên (tạo hoá), Nguyễn Trường Tộ cho rằng những gì con
người làm được đều là do tạo hóa dạy cho, bắt chước những gì đã có trong tự nhiên mà
thành.
Bốn là, học cái mới, học thực dụng nhưng không bỏ hết cái cũ, phải biết giữ lấy
cái hay có sẵn.
Năm là, phải học lấy cái hay của thiên hạ đã sáng tạo ra.
Sáu là, học không biết chán.
Bảy là, học để trị nước giúp đời, đáp ứng những nhu cầu thực tế trước mắt, đồng
thời để lại lợi ích cho mai sau.