ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

NGUYỄN THỊ THANH MAI

THƠ VIẾT CHO THIẾU NHI
CỦA MỘT SỐ TÁC GIẢ DÂN TỘC THIỂU SỐ
TIÊU BIỂU

LUẬN VĂN THẠC SĨ
NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

THÁI NGUYÊN - 2015
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN




ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

NGUYỄN THỊ THANH MAI

THƠ VIẾT CHO THIẾU NHI
CỦA MỘT SỐ TÁC GIẢ DÂN TỘC THIỂU SỐ
TIÊU BIỂU
Chuyên ngành: VĂN HỌC VIỆT NAM
Mã số: 60 22 01 21

LUẬN VĂN THẠC SĨ
NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

các thầy cô trong khoa Ngữ văn, Phòng Đào tạo trường ĐHSP Thái Nguyên. Cảm ơn
các thầy cô đã tận tình giảng dạy và hướng dẫn chúng em trong suốt quá trình học tập
và nghiên cứu.
Em xin gửi lời cảm ơn tới các nhà thơ Dương Thuấn, Bùi Thị Tuyết Mai,
Inrasara... đã nhiệt tình giúp đỡ em trong việc tiếp cận với tư liệu nghiên cứu. Em xin
cảm ơn gia đình và bạn bè - những người đã động viên, giúp đỡ em trong suốt quá
trình học tập và làm luận văn.
Thái Nguyên, tháng 9 năm 2015
Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Thanh Mai

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN
ii




MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN .......................................................................................................... i
LỜI CẢM ƠN ............................................................................................................... ii
MỤC LỤC ................................................................................................................... iii
MỞ ĐẦU ...................................................................................................................... 1
1. Lý do chọn đề tài ...................................................................................................... 1
2. Lịch sử vấn đề ........................................................................................................... 2
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu ............................................................................ 7
4. Nhiệm vụ nghiên cứu ................................................................................................ 7
5. Phương pháp nghiên cứu .......................................................................................... 8
6. Đóng góp của luận văn ............................................................................................. 8
7. Cấu trúc của luận văn................................................................................................ 9

2.3.1. Ước mơ được học tập, hiểu biết về thế giới muôn màu ............................... 59
2.3.2. Những trăn trở và khát vọng của trẻ thơ dân tộc thiểu số ............................ 63
Tiểu kết chương 2 ....................................................................................................... 67
Chương 3: THƠ VIẾT CHO THIẾU NHI CỦA MỘT SỐ TÁC GIẢ DÂN
TỘC THIỂU SỐ VIỆT NAM HIỆN ĐẠI NHÌN TỪ PHƯƠNG DIỆN
NGHỆ THUẬT ......................................................................................................... 68
3.1. Ngôn ngữ mang sắc thái riêng ............................................................................. 68
3.1.1. Ngôn ngữ thơ ngắn gọn, giản dị ................................................................... 68
3.1.2. Ngôn ngữ thơ giàu âm thanh, hình ảnh ........................................................ 72
3.1.3. Ngôn ngữ thơ mang đậm bản sắc dân tộc .................................................... 75
3.2. Giọng điệu nghệ thuật .......................................................................................... 80
3.2.1. Giọng điệu trong sáng, hồn nhiên ................................................................ 80
3.2.2. Giọng điệu tinh nghịch, hóm hỉnh ................................................................ 83
3.2.3. Giọng điệu trữ tình, tha thiết ........................................................................ 86
3.2.4. Giọng điệu suy tư, triết lý ............................................................................. 89
3.3. Kết cấu độc đáo.................................................................................................... 92
3.3.1. Kết cấu tự sự ................................................................................................. 93
3.3.2. Kết cấu hỏi - đáp .......................................................................................... 96
3.3.3. Kết cấu chuỗi sự vật (sự việc) ...................................................................... 97
Tiểu kết chương 3 ..................................................................................................... 100
KẾT LUẬN .............................................................................................................. 101
TÀI LIỆU THAM KHẢO ...................................................................................... 104
PHỤ LỤC

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN
iv





Thị Ngọc Hòa…Các tác giả này đã dành một phần không nhỏ sự nghiệp sáng tác, thời
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN
1




gian của mình để viết cho thiếu nhi. Đồng thời qua những trang thơ đó, họ đã phần nào
khẳng định được vị trí, tên tuổi của mình trong nền văn học các dân tộc thiểu số nói
riêng và trong nền văn học Việt Nam hiện đại nói chung. Lựa chọn đề tài “Thơ viết cho
thiếu nhi của một số tác giả dân tộc thiểu số tiêu biểu”, chúng tôi hy vọng sẽ chỉ ra
được những nét đặc sắc trong cách nhìn, cách cảm nhận, cách thể hiện rất riêng của các
nhà thơ dân tộc thiểu số khi viết cho thiếu nhi, đồng thời thấy được sự đóng góp to lớn
của họ đối với nền thơ ca thiếu nhi Việt Nam hiện đại.
1.3. Trong các giáo trình giảng dạy về văn học thiếu nhi, văn học trẻ em ở các
trường đại học, cao đẳng có đào tạo giáo viên tiểu học hay giáo viên mầm non thì vấn
đề văn học thiếu nhi dân tộc thiểu số chưa được quan tâm, chưa có chỗ đứng. Xuất phát
từ thực tế đó, chúng tôi hy vọng sau khi luận văn “Thơ viết cho thiếu nhi của một số
tác giả dân tộc thiểu số tiêu biểu” hoàn thiện bước đầu sẽ giới thiệu diện mạo của văn
học thiếu nhi dân tộc thiểu số để từ đó có những nhìn nhận khách quan về mảng văn
học đầy sinh động, hấp dẫn này. Đồng thời chúng tôi cũng mong rằng, luận văn có thể
trở thành một tư liệu tham khảo hữu ích của sinh viên chuyên ngành Ngữ văn khi tìm
hiểu về mảng văn học dân tộc thiểu số cũng như văn học thiếu nhi Việt Nam.
2. Lịch sử vấn đề
Văn học dân tộc thiểu số Việt Nam là một bộ phận quan trọng của nền văn học
Việt Nam hiện đại. Bộ phận văn học này đang có những bước tiến đáng kể để khẳng
định vị trí, vai trò của mình trong suối nguồn văn học dân tộc. Các tác giả dân tộc thiểu
số bằng tài năng và tâm huyết của mình đã đưa nền văn học dân tộc trở về với quỹ đạo
vốn có của nó trong đời sống văn học, góp phần quan trọng vào mục tiêu cao cả của
Đảng ta là xây dựng một nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.

nhà thơ Tày Dương Thuấn đối với mảng thơ thiếu nhi: “Dương Thuấn với hàng loạt
bài thơ viết về con người và mảnh đất vùng cao đã làm cho người đọc càng hiểu và yêu
mến hơn sự hồn nhiên mộc mạc và đời sống tâm hồn chất phác mà biết bao nghĩa tình
gắn bó với cách mạng của đồng bào, nhất là của các em dân tộc thiểu số phía Bắc.
Năm 2010, Tuyển tập thơ Dương Thuấn viết cho thiếu nhi được xuất bản song ngữ
(tiếng Kinh và tiếng Tày) đã làm phong phú cho mảng văn học viết về đề tài miền núi
của văn học thiếu nhi Việt Nam” [18, tr 18]. Khẳng định, đề cao vai trò của thơ thiếu
nhi Dương Thuấn đối với nền văn học thiếu nhi Việt Nam, trong bài viết Cảm nhận về
văn học thiếu nhi thế kỷ XXI, tác giả cũng đưa ra nhận xét tinh tế về nội dung cũng
như cảm hứng thơ thiếu nhi của Dương Thuấn: “đó là một thế giới trẻ thơ cùng thiên
nhiên vùng cao hết sức sống động. Đó là cỏ cây hoa trái muôn sắc màu, là tiếng suối
reo, là hòn sỏi thần kì, là tiếng hò săn bắn, là một làn khói sớm với mùi thịt nướng, là
những phong tục tập quán huyền thoại làm mê đắm lòng người…Cảm hứng bao trùm
trong những vần thơ anh viết cho trẻ con là tình yêu tha thiết với bản Hon, với núi rừng
Bắc Kạn. Dương Thuấn đã làm sống dậy cả một nền văn hóa Tày” [43].
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN
3




Trong “Lời giới thiệu Tuyển tập thơ thiếu nhi” (2010) của Dương Thuấn, nhà
nghiên cứu phê bình văn học Chu Văn Sơn đã đưa ra nhận xét, khái quát chung về thế
giới nghệ thuật trong thơ thiếu nhi của Dương Thuấn. Tác giả gọi đó là một “khu
vườn thiếu nhi” mà ở đó nhà thơ “đã mở mang, đã khai phá bao nhiêu năm, nâng niu
từng tấc đất, tỉ mẩn với từng lối đi, từng con suối, từng mỏm đá, từng góc núi, gieo
trồng ở đây đủ những loại cây cỏ của quê hương, chăm nuôi đủ những loại chim thú
của đồng rừng mình, dựng lên đủ những khu vui chơi, lễ hội của dân tộc mình…Vào
đây các cháu có thể ngắm bao nhiêu là hoa, nếm bao nhiêu là quả, nghe thổi khèn,
nghe hát ru, nghe cổ tích, rồi chơi ném còn, ném thia lia, đánh quay, đánh yến, chơi

người viết đã đi sâu vào nghệ thuật thơ thiếu nhi Dương Thuấn trên các vấn đề ngôn
ngữ thơ, hình ảnh thơ và giọng điệu nghệ thuật. Có thể nói công trình nghiên cứu này
đã mang lại một cái nhìn toàn diện, khái quát về toàn bộ thơ thiếu nhi của Dương
Thuấn trên hai phương diện nội dung và nghệ thuật.
Trong luận văn thạc sĩ “Thế giới nghệ thuật thơ Dương Thuấn”, tác giả
Phùng Trọng Vĩnh đã đi sâu tìm hiểu không gian nghệ thuật - “khu vườn thiếu nhi”
trong thơ Dương Thuấn. Khu vườn thiếu nhi ấy “được Dương Thuấn dày công xây
đắp, tỉ mẩn tạo dựng từ những chất liệu gần gũi, quen thuộc trong đời sống hàng
ngày của người Tày ở vùng núi Bắc Kạn” [49, tr13]. Và cùng với không gian đó,
người viết cũng khám phá thế giới nhân vật trong thơ Dương Thuấn. Đó “chủ yếu là
những con vật quen thuộc, gần gũi với tâm hồn trẻ thơ miền núi…là sự xuất hiện của
những sự vật, hiện tượng và những vật dụng quen thuộc trong gia đình. Tất cả tạo
thành một thế giới sống động dành riêng cho trẻ thơ” [49, tr 14]. Bên cạnh đó, nhân
vật trữ tình trong thơ Dương Thuấn gắn với hình ảnh “chú bé bản Hon hóm hỉnh, có
tâm hồn trong sáng, tinh khôi” [49, tr 56] cũng được tác giả đi sâu tìm hiểu. Có thể
nói luận văn đã đưa ra cái nhìn tổng quan, khái quát nhất về toàn bộ thế giới nghệ
thuật thơ trong đó có thơ thiếu nhi của Dương Thuấn.
Cùng với thơ thiếu nhi của Dương Thuấn thì thơ thiếu nhi của Dương Khâu
Luông cũng nhận được nhiều sự quan tâm của các nhà nghiên cứu, phê bình văn học.
Tác giả Nguyễn Đức Thiện trong bài viết “Hồn nhiên như cây lá” đã đưa ra cảm nhận
của mình khi đọc tập thơ thiếu nhi song ngữ Co Nghịu Hưa Cần (Cây gạo giúp
người) của Dương Khâu Luông. Trong đó tác giả nhấn mạnh đặc điểm “hồn nhiên,
chân chất” của tập thơ. Đồng thời tác giả cũng chỉ ra con đường đi vào tâm hồn trẻ thơ
của Dương Khâu Luông: “Dương Khâu Luông mượn khá nhiều những con vật, những
rừng cây và cảnh sắc thiên nhiên để nói những điều muốn nói với trẻ em” [44].
Tác giả Đỗ Thị Thu Huyền trong bài viết “Dương Khâu Luông: Người hát
trên đất mẹ” cũng đưa ra nhận xét về thơ thiếu nhi của Dương Khâu Luông: “Dương
Khâu Luông đã thể hiện được chất hóm hỉnh, dễ thương trong từng lời thơ, câu chữ.

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN

kỳ hiện đại. Tiếp thu những thành quả đã đạt được của những công trình nghiên cứu
về thơ thiếu nhi dân tộc thiểu số, thực hiện đề tài “Thơ viết cho thiếu nhi của một số
tác giả dân tộc thiểu số tiêu biểu”, chúng tôi hi vọng sẽ góp phần nhỏ bé công sức
của mình vào việc xóa đi khoảng trống trong nghiên cứu về thơ thiếu nhi dân tộc
thiểu số, góp phần đưa ra một cái nhìn mới toàn vẹn, toàn diện hơn về thơ thiếu nhi

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN
6




dân tộc thiểu số nói riêng cũng như thơ dân tộc thiểu số Việt Nam hiện đại nói chung.
Tuy nhiên, trong khuôn khổ của một luận văn thạc sĩ, chúng tôi không tham vọng
khảo sát được tất cả các sáng tác thơ thiếu nhi của các tác giả dân tộc thiểu số mà sẽ
tập trung chủ yếu nghiên cứu các sáng tác của ba nhà thơ tiêu biểu thuộc ba dân tộc,
ba khu vực khác nhau đã có nhiều đóng góp và thành công ở mảng đề tài thiếu nhi
cũng như nhận được sự yêu mến của đông đảo bạn đọc là Dương Thuấn, Lò Ngân
Sủn và Inrasara.
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
3.1. Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của đề tài này là thơ viết cho thiếu nhi của một số tác
giả dân tộc thiểu số Việt Nam hiện đại tiêu biểu.
3.2. Phạm vi nghiên cứu
Đề tài khảo sát thơ viết cho thiếu nhi của một số nhà thơ dân tộc thiểu số
nhưng trong đó đi sâu vào thơ viết cho thiếu nhi của ba cây bút thiểu số tiêu biểu:
Dương Thuấn, Inrasara và Lò Ngân Sủn. Cụ thể là:
Tác giả Dương Thuấn với Tuyển tập Dương Thuấn (tập 3, 2010), Nxb Hội
nhà văn.
Tác giả Inrasara với tập thơ Thơ cho tuổi thơ (2003), Nxb Kim Đồng.

- Phương pháp nghiên cứu theo đặc trưng thể loại
6. Đóng góp của luận văn
Đây là công trình đầu tiên nghiên cứu về thơ thiếu nhi dân tộc thiểu số trong một
cái nhìn hệ thống, khái quát để ghi nhận những đóng góp cũng như khẳng định vị trí của
các nhà thơ dân tộc thiểu số trong dòng chảy văn học thiếu nhi Việt Nam nói chung.
Ở nước ta hiện nay, những công trình nghiên cứu về văn học thiếu nhi chưa
nhiều, các công trình nghiên cứu về văn học thiếu nhi dân tộc thiểu số trong đó có thơ
thiếu nhi dân tộc thiểu số lại càng hạn chế. Có thể coi đây là một “vùng đất”, một
“lãnh địa” còn nhiều khoảng trống cần được khám phá. Vì vậy, luận văn hoàn thành
sẽ là tài liệu tham khảo quan trọng bổ khuyết thêm cho những nghiên cứu về thơ
thiếu nhi dân tộc thiểu số nói riêng cũng như văn học thiếu nhi dân tộc thiểu số nói
chung, góp phần đem lại cái nhìn toàn diện hơn về văn học dân tộc thiểu số Việt Nam
cũng như nền văn học thiếu nhi Việt Nam.
Luận văn khi hoàn thiện cũng góp một tiếng nói ghi nhận những thành tựu
đáng khẳng định của các cây bút dân tộc thiểu số đối với mảng đề tài thiếu nhi, là
nguồn động lực, cổ vũ để các nhà thơ dân tộc thiểu số tích cực, hăng hái hơn nữa với
nguồn cảm hứng về thiếu nhi của mình. Bởi không ai khác mà chính họ với cái nhìn
từ “bên trong” cùng với sự trải nghiệm từ tuổi thơ của chính bản thân mình mới có
thể phản ánh được chân thực nhất, sinh động nhất cuộc sống, tâm hồn, tình cảm cũng
như ước mơ, hoài bão của trẻ thơ dân tộc thiểu số. Hơn nữa, luận văn cũng đưa ra
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN
8




một tiếng nói cấp thiết về việc cần có sự quan tâm hơn nữa của Đảng, Nhà nước, của
những người làm văn hóa cũng như toàn xã hội thông qua những chính sách, chủ
trương phù hợp về vấn đề văn học dân tộc thiểu số để khẳng định đúng giá trị của bộ
phận văn học này.

Nghe trăng thở động tàu dừa
Ào ào nghe chuyển cơn mưa giữa trời
Thêm yêu tiếng hát nụ cười
Nghe thơ em thấy đất trời đẹp hơn.
(Nghe thầy đọc thơ - Trần Đăng Khoa)
Thơ ca có vai trò to lớn đối với cuộc sống con người hay nói như R.Gamzatop:
“Nếu như các nhà thơ không tham gia vào việc tạo dựng thế giới này thì thế giới
không trở nên tươi đẹp như thế này…Thiếu thơ ca không gì có thể trở thành chính
nó”. Thơ ca là người dẫn đường, là sứ giả đưa chúng ta đến xứ sở cái đẹp để từ đó
chúng ta có thể tự ý thức, nhận ra chính mình, chính xã hội mà mình đang sống. Và
đặc biệt phải kể đến tầm quan trọng của mảng thơ thiếu nhi đối với cuộc sống con
người. Đây được coi như vườn ươm tâm hồn cho lứa tuổi thơ, giúp các em phát triển
và hoàn thiện nhân cách của mình. Vậy thơ thiếu nhi là gì? Để làm rõ được khái niệm
này trước hết chúng ta hãy cùng tìm hiểu về văn học thiếu nhi.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN
10




Theo “Từ điển thuật ngữ văn học”, văn học thiếu nhi được hiểu như sau:
“Theo nghĩa hẹp, văn học thiếu nhi gồm những tác phẩm văn học hoặc phổ cập khoa
học dành riêng cho thiếu nhi. Tuy vậy khái niệm văn học thiếu nhi cũng thường bao
gồm một phạm vi rộng rãi những tác phẩm văn học thông thường (cho người lớn) đã đi
vào phạm vi đọc của thiếu nhi, như Đôn Ki - hô - tê của M. Xéc - van - tex, Rô - bin xơn Cơ - ru - xô của Đ. Đi - phô, Gu - li - vơ du kí của Gi. Xuýt - tơ, Túp lều bác Tôm
của H. Bi - sơ - Xtâu” [4, tr. 412]. Như vậy ở đây, khái niệm văn học thiếu nhi được
các tác giả gắn liền với đối tượng tiếp nhận là độc giả thiếu nhi. Đó có thể là những tác
phẩm được viết ra với mục đích “dành riêng cho thiếu nhi” hoặc chỉ là những “tác
phẩm văn học thông thường” song lại phù hợp và đi vào phạm vi đọc của trẻ thơ.
Đồng thuận với quan niệm trên, Lã Thị Bắc Lý trong Giáo trình văn học trẻ

sắc bén nhất để giáo dục chính trị, tư tưởng, tình cảm, nâng cao đạo đức, mở rộng
kiến thức cho thiếu niên nhi đồng” [43].
Thơ thiếu nhi là một bộ phận quan trọng của nền văn học thiếu nhi Việt Nam.
Với cách hiểu như trên về văn học thiếu nhi thì thơ thiếu nhi cũng có thể được hiểu là
thơ viết cho thiếu nhi, thơ viết về thiếu nhi hay thơ do thiếu nhi viết trong đó thơ viết
cho thiếu nhi đóng vai trò chủ đạo và mang các đặc điểm chung nhất của thơ thiếu
nhi Việt Nam. Với vai trò và sự tác động to lớn của thơ thiếu nhi đối với đời sống tâm
hồn, tình cảm của trẻ thơ, đã có rất nhiều những bài viết cũng như các cuộc hội thảo
thu hút các nhà nghiên cứu quan tâm đến vấn đề thơ thiếu nhi. Chúng ta có thể điểm
qua một số quan niệm, cách hiểu về thơ thiếu nhi của một số tác giả như sau:
Trong bài tham luận tại Hội thảo văn học thiếu nhi nhìn từ miền Đông Nam
Bộ ngày 10.5.2012 ở Đồng Nai, tác giả Phạm Quốc Ca đã đưa ra quan niệm của mình
về thơ thiếu nhi, đó là những tác phẩm “khơi gợi khả năng cảm nhận cuộc sống bằng
mỹ cảm, đem đến cho các em cái hay, cái đẹp giàu nhân tính”[1]. Trong quan niệm
này, tác giả đã nhấn mạnh vai trò, khả năng tác động đặc biệt của thơ thiếu nhi với
lứa tuổi thơ. Đồng thời tác giả cũng khẳng định đây không đơn thuần là vai trò mà
còn là yêu cầu bắt buộc cần đạt được đối với thơ thiếu nhi.
Quan tâm đến cách viết thơ cho thiếu nhi, tác giả Trần Quang Sáng trong bài
viết Đà Nẵng và thơ viết cho thiếu nhi cũng đưa ra ý kiến, cách hiểu của mình về thơ
thiếu nhi “Thơ thiếu nhi tựa như những câu chuyện cực ngắn, gần gũi, song phải
mang nhiều nhạc tính, mang phong vị cổ tích và đồng thoại, lung linh hình ảnh sắc
màu không gian thiên nhiên”[32]. Trong nhận xét đó tác giả đã đưa ra những đặc
điểm nổi bật của thơ thiếu nhi đồng thời đây cũng là một gợi ý quý báu cho những
cây bút trẻ đang say mê, thử sức với mảng đề tài này.
Đồng hướng tiếp cận thơ thiếu nhi của Trần Quang Sáng, tác giả Quang Huy
cũng đưa ra cảm nhận của mình về thế giới nghệ thuật thơ thiếu nhi gắn liền với tính

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN
12


của mỗi lứa tuổi” [43].
Thơ thiếu nhi phản ánh hiện thực qua con mắt và tâm hồn trẻ thơ. Các nhà thơ
thiếu nhi khi sáng tác phải quên bản thân mình đi để “sống lại” tuổi thơ của các em và
hòa đồng với tâm hồn trẻ thơ. Qua những trang thơ đó, người đọc nhận ra ánh mắt
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN
13




đầy trong trẻo của trẻ thơ khi nhìn nhận, khám phá cuộc sống muôn màu thú vị xung
quanh mình, cái gì cũng đẹp, cái gì cũng hay đầy hấp dẫn dù chỉ là một cái bắp cải
nhỏ trong thơ Phạm Hổ:
Bắp cải xanh
Xanh mát mắt
Lá cải sắp
Sắp vòng tròn
Búp cải non
Nằm ngủ giữa
(Bắp cải xanh - Phạm Hổ)
Chỉ có thể là ánh mắt trẻ thơ mới có thể nhìn thấy mọi vật trong sự tinh khôi,
trong sáng, đáng yêu như vậy. Từ hình ảnh cái bắp cải - một loại rau giản dị hàng
ngày ai cũng từng nhìn thấy song với cách nói, cách miêu tả từ hình dáng, màu sắc
đến việc thể hiện cảm xúc hồn nhiên như vậy thì chỉ có lăng kính của trẻ thơ mới phát
hiện ra. Và có thể nói, nhà thơ Phạm Hổ đã rất thành công khi nói lên tiếng nói của
lứa tuổi thơ. Và cũng chính nhờ sự hóa thân đầy tài tình này mà thơ thiếu nhi Phạm
Hổ đã, đang và sẽ mãi là những hành trang tuổi thơ của thiếu nhi Việt Nam.
Cũng với việc nhìn cuộc sống bằng cặp mắt hồn nhiên, trong sáng, qua lăng
kính trẻ thơ, thơ thiếu nhi Việt Nam còn in đậm dấu ấn tư duy của lứa tuổi thơ. Đó là
sự lý giải, nhìn nhận các sự vật, hiện tượng của đời sống diễn ra xung quanh các em.

của nó. Đó có thể là tình cảm bạn bè, tình cảm gia đình, tình cảm anh em ruột thịt,
tình cảm mẹ con giản dị mà thiêng liêng, sâu sắc, ấm áp thông qua cách diễn đạt “rất
trẻ thơ”. Ví dụ như bài thơ “U ốm” của Phạm Hổ đã để lại ngậm ngùi cho người đọc
về những cảm xúc trong sáng, đáng yêu của trẻ thơ dành cho người mẹ của mình:U
ốm nằm nhà/ Không ra đồng được/ U đắp kín chăn/ Mặt quay vào vách/ Em vẫn đi
học/ Đường xa càng xa/ Người em ở lớp/ Bụng em ở nhà…
Nhìn và cảm nhận cuộc sống bằng cặp mắt và tâm hồn trẻ thơ là vậy đó, không
đao to búa lớn, không diễn đạt cầu kì, kiểu cách, các nhà thơ thiếu nhi đã thể hiện tình
cảm, cảm xúc của trẻ thơ một cách giản dị nhất nhưng cũng không kém phần sâu sắc,
sinh động.
Bằng việc phản ánh cuộc sống qua con mắt và tâm hồn thiếu nhi nên một trong
những đề tài được các nhà thơ thiếu nhi đặc biệt yêu thích đó là đề tài thiên nhiên.
Bản thân nhà thơ Phạm Hổ trong hội thảo Bàn về sáng tác thơ cho thiếu nhi tại Hà
Nội năm 1982 đã từng khẳng định: “thơ cho nhi đồng nhất thiết phải có hình tượng
thiên nhiên. Thiên nhiên là hiện thân của cái đẹp, bằng chính cái đẹp, thiên nhiên dạy
cho ta yêu cái đẹp, bằng chính sự phong phú, thiên nhiên gợi cho ta nên có cuộc sống
phong phú về vật chất và tinh thần” [43]. Bởi vậy trong những trang thơ thiếu nhi,

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN
15




hình ảnh thiên nhiên gắn với những biểu hiện cụ thể như thế giới cỏ cây và thế giới
loài vật được các nhà thơ thể hiện hết sức sinh động, hấp dẫn, phong phú, muôn màu,
muôn vẻ trong cái nhìn của trẻ thơ mang lại sự thích thú, mới lạ cho người đọc. Có
thể kể đến những cây bút thiếu nhi thành danh với mảng đề tài này như: Trần Đăng
Khoa, Phạm Hổ, Võ Quảng, Dương Thuấn, Dương Khâu Luông, Lò Ngân Sủn,
Inrasara…Qua những trang viết của họ, không chỉ trẻ thơ mà còn cả người lớn cũng


Bài thơ ngắn gọn với thể thơ 4 chữ đã miêu tả lại một cách sinh động, dễ hiểu
trò chơi trốn tìm - một trò chơi dân gian gần gũi, gắn bó với tuổi thơ Việt Nam. Với
chất liệu thơ là một trò chơi dân gian quen thuộc kết hợp với ngôn ngữ thơ ngắn gọn,
dễ hiểu, bài thơ trở nên dễ thuộc với âm hưởng vui tươi, rộn rã đã mang lại sự thích
thú cho lứa tuổi thơ khi tiếp nhận.
Bên cạnh đó, để đảm bảo tính ngắn gọn, dễ hiểu, thơ thiếu nhi thường mang
hình thức là những câu chuyện bằng thơ in đậm dấu ấn tự sự. Có lẽ không gì dễ hiểu
hơn đối với lứa tuổi thơ bằng những câu chuyện kể bởi vậy yếu tố tự sự cũng được
các nhà thơ sử dụng triệt đề trong thơ thiếu nhi. Ghi nhận điều này Ths. Hoàng Thị
Lan trong giáo trình Văn học thiếu nhi và những yêu cầu đối với sinh viên Cao
đẳng sư phạm mầm non đã viết: “Mỗi bài thơ viết cho thiếu nhi gần như một câu
chuyện hoặc chứa đầy yếu tố truyện. Điều đó khiến cho các em dễ hiểu, dễ cảm nhận
và dễ thuộc lòng những vần thơ” [13, tr 40]. Ví dụ ở bài thơ “Chú bò tìm bạn” của
nhà thơ Phạm Hổ:
Mặt trời rúc bụi tre
Buổi chiều về nghe mát
Bò ra sông uống nước
Thấy bóng mình ngỡ ai
Bò chào: “Kìa anh bạn”
Lại gặp anh ở đây
Nước đang nằm nhìn mây
Nghe bò cười toét miệng
Qua những vần thơ, những ngôn ngữ hết sức đời thường, nhà thơ Phạm Hổ đã
kể cho các em nghe về một câu chuyện đầy thú vị, xúc động và tinh tế về việc chú bò
ngộ nghĩnh, dễ thương tưởng lầm bóng mình là một người bạn mới quen để rồi vất
vả, kiếm tìm hoài mà không thấy. Và chính những câu chuyện giản dị, mộc mạc đó
đã đi theo suốt hành trình tuổi thơ của các em.
Cùng với sự ngắn gọn, súc tích, dễ hiểu thì sự hài hước và dí dỏm được thể
hiện thông qua giọng điệu thơ cũng là một trong những đặc trưng cơ bản của thơ

thực sự đã trở thành những món quà quí giá của tuổi thơ, giúp các em giải trí, vui tươi
sau những giờ học tập căng thẳng hay giờ lao động vất vả giúp đỡ gia đình.
1.1.2.3. Thơ thiếu nhi thường gắn với những bài học lý thú cho trẻ em
Tính giáo dục là một trong những đặc trưng cơ bản nhất có tính chất sống còn
của thơ thiếu nhi nói riêng cũng như nền văn học thiếu nhi nói chung. Thơ thiếu nhi
có vai trò đặc biệt quan trọng đối với sự hình thành và phát triển toàn diện nhân cách
con người ngay từ lúc ấu thơ, là hành trang cho mỗi người trên suốt đường đời. Thơ
thiếu nhi không chỉ góp phần bồi dưỡng tâm hồn, nâng cao năng lực cảm thụ cái đẹp
mà còn giúp trẻ thơ phát triển trí tuệ, mở rộng sự hiểu biết và hướng tới một lối sống
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN
18




giàu lòng nhân ái. Và cũng từ đó, thơ thiếu nhi Việt Nam hiện đại ngày càng khẳng
định được vị trí, vai trò trong sứ mệnh giáo dục thiếu nhi của mình xứng đáng là “con
đường” dẫn dắt thiếu nhi đến với “xứ sở của cái đẹp”.
Cùng với chức năng giáo dục của thơ thiếu nhi thì nhà thơ đồng thời cũng ở
trong tâm thế “kép”. Nhà thơ thiếu nhi không chỉ đơn thuần chỉ là nhà thơ mà còn là
một nhà giáo dục, một nhà sư phạm. Điều này cũng được nhà thơ Võ Quảng nhắc đến
trong bài viết Mấy suy nghĩ về đặc trưng và chức năng giáo dục của văn học thiếu
nhi: “Chức năng giáo dục là chức năng hàng đầu của văn học thiếu nhi. Đó là điều
khẳng định, không cần bàn cãi. Người viết cho thiếu nhi phải có hai tư cách, tư cách
người viết văn và tư cách người làm cha mẹ muốn cho con mình nên. Câu chuyện phải
rõ ràng, tư tưởng chủ đề phải trong sáng. Khi diễn tả tránh mọi hình tượng có thể đưa
lại những ý nghĩ không tốt cho các em. Quan điểm sư phạm và văn học thiếu nhi là hai
anh em sinh đôi. Văn học thiếu nhi không có lí do đứng được, nếu không phát huy được
chức năng giáo dục” [43, tr.302]. Nhà thơ thiếu nhi không đơn thuần chỉ là người viết
thơ, sáng tạo văn chương nghệ thuật mà còn là một nhà “nghệ sĩ tâm hồn".