Tiểu luận triết học
Đề tài: " Những nét lịch sử cơ bản
của sự hình thành phép biện chứng"
1
LỜI NÓI ĐẦU
LỊCH SỬ PHÁT TRIỂN CỦA TRIẾT HỌC LÀ LỊCH SỬ PHÁT
TRIỂN CỦA TƯ DUY TRIẾT HỌC GẮN LIỀN VỚI CUỘC ĐẤU TRANH
CỦA HAI PHƯƠNG PHÁP TƯ DUY BIỆN CHỨNG VÀ SIÊU HÌNH. LỊCH
SỬ PHÉP BIỆN CHỨNG ĐÃ TRẢI QUA QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN LÂU
DÀI VÀ ĐÃ CÓ LÚC BỊ PHÉP SIÊU HÌNH THỐNG TRỊ. SONG VỚI TÍNH
CHẤT KHOA HỌC VÀ CÁCH MẠNG CỦA MÌNH, PHÉP BIỆN CHỨNG
MÀ ĐỈNH CAO LÀ PHÉP BIỆN CHỨNG DUY VẬT ĐÃ KHẲNG ĐỊNH VỊ
TRÍ CỦA MÌNH LÀ HỌC THUYẾT VỀ SỰ PHÁT TRIỂN DƯỚI HÌNH
THỨC HOÀN BỊ NHẤT, SÂU SẮC NHẤT VÀ KHÔNG PHIẾN DIỆN.
THỰC TIỄN CÁCH MẠNG ĐÃ CHỨNG MINH RẰNG CHỈ KHI
PHÉP BIỆN CHỨNG.
ĐỀ TÀI: NHỮNG NÉT CƠ BẢN NHẤT CỦA LỊCH SỬ HÌNH
THÀNH PHÉP BIỆN CHỨNG
TUY ĐÃ RẤT CỐ GẮNG SONG BÀI VIẾT KHÔNG TRÁNH KHỎI
NHỮNG THIẾU SÓT, EM RẤT MONG NHẬN ĐƯỢC SỰ ĐÓNG GÓP Ý
KIẾN CỦA CÁC THẦY CÔ GIÁO VÀ CÁC ĐỒNG CHÍ HỌC VIÊN LỚP
CAO HỌC VĂN HOÁ HỌC. EM XIN CHÂN THÀNH CẢM ƠN!
HÀ NỘI, NGÀY 20 THÁNG 1 NĂM 2006
I. PHÂN BIỆT PHÉP BIỆN CHỨNG VÀ PHÉP SIÊU HÌNH
BIỆN CHỨNG VÀ SIÊU HÌNH LÀ HAI MẶT ĐỐI LẬP TRONG TƯ
DUY. PHƯƠNG PHÁP BIỆN CHỨNG LÀ PHƯƠNG PHÁP TƯ DUY
TRIẾT HỌC XEM XÉT THẾ GIỚI TRONG MỐI LIÊN HỆ PHỔ BIẾN,
TRONG SỰ VẬN ĐỘNG VÀ PHÁT TRIỂN VÔ CÙNG VỚI TƯ DUY
MỀM DẺO, LINH HOẠT. TRÁI LẠI, PHƯƠNG PHÁP SIÊU HÌNH LÀ
PHƯƠNG PHÁP TƯ DUY TRIẾT HỌC XEM XÉT THẾ GIỚI TRONG
TRẠNG THÁI CÔ LẬP, PHIẾN DIỆN VỚI TƯ DUY CỨNG NHẮC. LỊCH
SỬ ĐẤU TRANH GIỮA HAI PHƯƠNG PHÁP BIỆN CHỨNG VÀ SIÊU
HÌNH LUÔN GẮN LIỀN VỚI CUỘC ĐẤU TRANH GIỮA HAI KHUYNH
HƯỚNG TRIẾT HỌC CƠ BẢN LÀ CHỦ NGHĨA DUY VẬT VÀ CHỦ
3
NGHĨA DUY TÂM. CHÍNH CUỘC ĐẤU TRANH LÂU DÀI CỦA HAI
PHƯƠNG PHÁP NÀY ĐÃ THÚC ĐẨY TƯ DUY TRIẾT HỌC PHÁT
TRIỂN VÀ ĐƯỢC HOÀN THIỆN DẦN VỚI THẮNG LỢI CỦA TƯ DUY
BIỆN CHỨNG DUY VẬT.
HẠN CHẾ CỦA PHƯƠNG PHÁP SIÊU HÌNH THỂ HIỆN Ở CHỖ CHỈ
THẤY NHỮNG SỰ VIỆC CÁ BIỆT MÀ KHÔNG THẤY MỐI LIÊN HỆ
GIỮA NHỮNG SỰ VẬT ẤY, CHỈ THẤY SỰ TỒN TẠI CỦA SỰ VẬT MÀ
KHÔNG RHẤY SỰ RA ĐỜI VÀ BIẾN ĐI CỦA SỰ VẬT, CHỈ THẤY
LÀ VẬT LÝ HỌC VÀ SINH HỌC ĐÃ ĐÒI HỎI VÀ CHỨNG TỎ RẰNG
CẦN PHẢI CÓ MỘT CÁCH NHÌN BIỆN CHỨNG VỀ THẾ GIỚI VÀ KHI
ĐÓ, PHÉP SIÊU HÌNH ĐÃ BỊ PHỦ ĐỊNH NHƯỜNG CHỖ CHO PHÉP
BIỆN CHỨNG.
TRONG LỊCH SỬ TRIẾT HỌC, PHƯƠNG PHÁP BIỆN CHỨNG ĐÃ
TRẢI QUA NHIỀU GIAI ĐOẠN PHÁT TRIỂN CAO THẤP KHÁC NHAU,
TRONG ĐÓ PHÉP BIỆN CHỨNG DUY VẬT LÀ THÀNH QUẢ PHÁT
TRIỂN CAO NHẤT VÀ KHOA HỌC NHẤT CỦA TƯ DUY BIỆN CHỨNG.
SAU ĐÂY CHÚNG TA SẼ NGHIÊN CỨU SỰ HÌNH THÀNH PHÉP BIỆN
CHỨNG QUA TỪNG THỜI KỲ LỊCH SỬ NHẤT ĐỊNH, BẮT ĐẦU TỪ
THỜI KỲ CỔ ĐẠI ĐẾN THỜI KỲ PHỤC HƯNG VÀ CẬN ĐẠI, TIẾP ĐÓ
HÌNH THÀNH PHÉP BIỆN CHỨNG DUY TÂM CỔ ĐIỂN ĐỨC VÀ SAU
CÙNG HOÀN CHỈNH Ở PHÉP BIỆN CHỨNG DUY VẬT MÁCXÍT.
II. SỰ HÌNH THÀNH PHÉP BIỆN CHỨNG THỜI KỲ CỔ ĐẠI
BA NỀN TRIẾT HỌC TIÊU BIỂU CỦA THỜI KỲ CỔ ĐẠI ĐƯỢC
BIẾT ĐẾN LÀ NỀN TRIẾT HỌC ẤN ĐỘ CỔ ĐẠI, TRIẾT HỌC TRUNG
QUỐC CỔ ĐẠI VÀ TRIẾT HỌC HY LẠP CỔ ĐẠI.
1. PHÉP BIỆN CHỨNG TRONG TRIẾT HỌC ẤN ĐỘ CỔ ĐẠI
ẤN ĐỘ CỔ ĐẠI LÀ MỘT VÙNG ĐẤT THUỘC NAM CHÂU Á CÓ
ĐIỀU KIỆN KHÍ HẬU HẾT SỨC KHẮC NGHIỆT VÀ ĐỊA HÌNH TÁCH
BIỆT VỚI CÁC QUỐC GIA, DO ĐÓ ẤN ĐỘ CỔ ĐẠI TRỞ THÀNH MỘT
NỀN VĂN MINH KHÉP KÍN. CÁC TƯ TƯỞNG TÔN GIÁO RẤT PHÁT
TRIỂN TRONG XÃ HỘI ẤN ĐỘ THƯỜNG XUYÊN ĐAN XEN VÀO
5
TRIẾT HỌC LÀM NÊN NÉT ĐẶC THÙ RIÊNG CỦA TRIẾT HỌC ẤN ĐỘ
CỔ ĐẠI. CÓ THỂ NÓI, TRIẾT HỌC ẤN ĐỘ TUY CÒN Ở TRÌNH ĐỘ SƠ
KHAI SONG NÓ ĐÃ CHỨA ĐỰNG CÁC YẾU TỐ VỀ BẢN THỂ LUẬN
VÀ NHỮNG TƯ DUY BIỆN CHỨNG. CÁC TƯ TƯỞNG BIỆN CHỨNG
RA ĐỜI TỪ PHONG TRÀO ĐẤU TRANH CHỐNG SỰ THỐNG TRỊ CỦA
CHỦ NGHĨA DUY TÂM TRONG VEDA VÀ GIÁO LÝ CỦA ĐẠO
BÀLAMÔN ĐÒI TỰ DO TƯ TƯỞNG VÀ BÌNH ĐẲNG XÃ HỘI.
D. TRIẾT HỌC PHẬT GIÁO
KHI LUẬN GIẢI NHỮNG VẤN ĐỀ THUỘC THẾ GIỚI QUAN VÀ
NHÂN SINH QUAN TRIẾT HỌC, PHẬT GIÁO ĐÃ ĐỀ CẬP TỚI HÀNG
LOẠT NHỮNG VẤN ĐỀ THUỘC PHẠM VI CỦA PHÉP BIỆN CHỨNG,
VỚI TƯ CÁCH LÀ HỌC THUYẾT TRIẾT HỌC VỀ MỐI LIÊN HỆ PHỔ
BIẾN VÀ SỰ BIẾN ĐỔI CỦA MỌI TỒN TẠI. THẾ GIỚI QUAN TRIẾT
HỌC PHẬT GIÁO VÀ NHỮNG TƯ TƯỞNG BIỆN CHỨNG CỦA NÓ
ĐƯỢC THỂ HIỆN QUA MỘT SỐ PHẠM TRÙ CƠ BẢN LÀ: VÔ NGÃ, VÔ
THƯỜNG VÀ NHÂN QUẢ.
- VÔ NGÃ LÀ KHÔNG CÓ CÁI TÔI BẤT BIẾN. CÁCH NHÌN NÀY
HOÀN TOÀN ĐỐI LẬP VỚI CÁCH NHÌN SIÊU HÌNH VỀ TỒN TẠI.
CŨNG TỪ CÁCH NHÌN NÀY, TRIẾT HỌC PHẬT GIÁO ĐƯA RA NHỮNG
NGUYÊN LÝ VỀ MỐI LIÊN HỆ TẤT ĐỊNH, PHỔ BIẾN: KHÔNG CÓ CÁI
NÀO LÀ BIỆT LẬP TUYỆT ĐỐI SO VỚI TỒN TẠI KHÁC, TẤT CẢ ĐỀU
HOÀ ĐỒNG NHAU.
- VÔ THƯỜNG NÓI LÊN SỰ BIẾN ĐỔI KHÔNG NGỪNG CỦA VẠN
VẬT, KHÔNG CÓ CÁI GÌ ĐỨNG IM. QUY LUẬT VÔ THƯỜNG CỦA
MỌI TỒN TẠI LÀ SINH - TRỤ - DỊ - DIỆT.
ĐÂY LÀ MỘT PHỎNG ĐOÁN BIỆN CHỨNG VỀ SỰ BIẾN ĐỔI
CỦA TỒN TẠI.
- QUY LUẬT NHÂN QUẢ CHO RẰNG SỰ TỒN TẠI ĐA DẠNG VÀ
PHONG PHÚ CỦA THẾ GIỚI ĐỀU CÓ NGUYÊN NHÂN TỰ THÂN, ĐÓ
LÀ QUY LUẬT NHÂN QUẢ, MỘT ĐỊNH LÝ TẤT ĐỊNH VÀ PHỔ BIẾN
CỦA MỌI TỒN TẠI, DÙ ĐÓ LÀ VŨ TRỤ HAY NHÂN SINH.
7
8
BẢN CỦA PHÁI ÂM -DƯƠNG LÀ LÝ LUẬN VỀ SỰ BIẾN DỊCH, ĐƯỢC
KHÁI QUÁT THÀNH NHỮNG NGUYÊN LÝ PHỔ BIẾN, KHÁCH QUAN
VÀ TẤT YẾU.
MỘT LÀ, PHÁI ÂM - DƯƠNG NHÌN NHẬN MỌI TỒN TẠI KHÔNG
PHẢI TRONG TÍNH ĐỒNG NHẤT TUYỆT ĐỐI. TRÁI LẠI, TẤT CẢ ĐỀU
BAO HÀM SỰ THỐNG NHẤT CỦA CÁC MẶT ĐỐI LẬP, GỌI LÀ SỰ
THỐNG NHẤT CỦA ÂM VÀ DƯƠNG. NÓI CÁCH KHÁC, ÂM -DƯƠNG
LÀ ĐỐI LẬP NHAU NHƯNG LÀ ĐIỀU KIỆN TỒN TẠI CỦA NHAU. HƠN
NỮA, HỌC THUYẾT ÂM - DƯƠNG CÒN THỪA NHẬN MỌI THỰC TẠI
TRÊN TINH THẦN BIỆN CHỨNG LÀ TRONG MẶT ĐỐI LẬP NÀY ĐÃ
BAO HÀM KHẢ NĂNG CỦA MẶT ĐỐI LẬP KIA. ĐÂY LÀ MỘT CÁCH
LÝ GIẢI BIỆN CHỨNG VỀ SINH THÀNH, VỀ VẬN ĐỘNG.
HAI LÀ, NGUYÊN LÝ CỦA SỰ SINH THÀNH VÀ VẬN ĐỘNG LÀ
CÓ TÍNH QUY LUẬT, CHU KỲ VÀ CHU KỲ ĐÓ ĐƯỢC BẢO ĐẢM BỞI
NGUYÊN TẮC CÂN BẰNG ÂM - DƯƠNG.
BA LÀ, NGUYÊN LÝ PHÂN ĐÔI CÁI THỐNG NHẤT TRONG
LÔGÍC CỦA SỰ VẬN ĐỘNG LÀ MỘT NGUYÊN LÝ TẤT ĐỊNH.
NGUYÊN LÝ ĐÓ ĐƯỢC KHÁI QUÁT BẰNG MỘT LÔGÍC NHƯ SAU:
THÁI CỰC SINH LƯỠNG NGHI, LƯỠNG NGHI SINH TỨ TƯỢNG, TỨ
TƯỢNG SINH BÁT QUÁI, BÁT QUÁI TƯƠNG THÔI SINH VÔ CÙNG
(VẠN VẬT).
VỀ BẢN THỂ LUẬN, PHÁI ÂM - DƯƠNG QUY THẾ GIỚI VỀ
NHỮNG DẠNG VẬT CHẤT CỤ THỂ VÀ COI CHÚNG LÀ NGUỒN GỐC
SINH RA VẠN VẬT. THEO PHÁI NÀY, NGUYÊN THUỶ CỦA THẾ GIỚI
BAO GỒM KIM - MỘC - THUỶ - HOẢ - THỔ.
B. TRIẾT HỌC CỦA PHÁI ĐẠO GIA
NGƯỜI KHỞI XƯỚNG TRIẾT HỌC PHÁI ĐẠO GIA LÀ LÃO TỬ.
NHỮNG Ý KIẾN LUẬN GIẢI VỀ ĐẠO, COI ĐẠO LÀ NGUYÊN LÝ DUY
VỀ CƠ BẢN NGHIÊNG VỀ CHỦ NGHĨA DUY TÂM. KHI QUAN NIỆM
VỀ VŨ TRỤ (VỀ ĐẠO), TRANG TỬ CHO RẰNG ĐẠO TRỜI LÀ TỰ
NHIÊN VỐN CÓ KHÔNG AI SINH RA. VẠN VẬT ĐỀU SINH RA TỪ
10
ĐẠO VÀ BIẾN HOÁ MỘT CÁCH TỰ NHIÊN.
C. TRIẾT HỌC CỦA PHÁI DANH GIA
CÁC TƯ TƯỞNG BIỆN CHỨNG CỦA PHÁI DANH GIA TRƯỚC
HẾT ĐƯỢC THỂ HIỆN QUA THUYẾT TƯƠNG ĐỐI CỦA HUỆ THI. HUỆ
THI QUAN NIỆM VẠN VẬT TRONG VŨ TRỤ LUÔN BIẾN ĐỔI, CHÚNG
CÓ TÍNH TƯƠNG ĐỐI VÀ HÀM CHỨA TRONG ĐÓ NHỮNG MẶT ĐỐI
LẬP LIÊN HỆ CHUYỂN HOÁ QUA LẠI VỚI NHAU. NHƯNG DO TUYỆT
ĐỐI HOÁ TÍNH CHẤT TƯƠNG ĐỐI CỦA SỰ VẬT, THỰC TẠI, TÁCH
RỜI NÓ VỚI NHỮNG ĐIỀU KIỆN, NHỮNG MỐI LIÊN HỆ CỤ THỂ NÊN
VỀ CƠ BẢN, TRIẾT HỌC CỦA HUỆ THI MANG TÍNH NGỤY BIỆN VÀ
TƯƠNG ĐỐI LUẬN.
MỘT BIỆN GIẢ KHÁC CỦA PHÁI DANH GIA LÀ CÔNG TÔN
LONG. TƯ TƯỞNG BIỆN CHỨNG TỰ PHÁT CỦA CÔNG TÔN LONG
THỂ HIỆN Ở QUAN ĐIỂM VỀ TÍNH CHẤT MÂU THUẪN CỦA SỰ VẬN
ĐỘNG, SỰ THỐNG NHẤT BIỆN CHỨNG GIỮA CÁI VÔ HẠN VÀ HỮU
HẠN, GIỮA ĐỒNG NHẤT VÀ KHÁC BIỆT. TRONG ĐÓ, CÔNG TÔN
LONG ĐƯA RA NHỮNG MỆNH ĐỀ CÓ TÍNH CHẤT NGỤY BIỆN, CHIẾT
TRUNG NHƯ: NGỰA TRẮNG KHÔNG PHẢI LÀ NGỰA, TRỨNG CÓ
LÔNG, BÓNG CHIM BAY KHÔNG HỀ ĐỘNG ĐẬY. NẾU HUỆ THI CHỈ
CHÚ TRỌNG ĐẾN TÍNH CHẤT TƯƠNG ĐỐI, SỰ LUÔN BIẾN ĐỔI CỦA
SỰ VẬT, HIỆN TƯỢNG TRONG HIỆN THỰC, PHÓNG ĐẠI MỘT CÁCH
PHIẾN DIỆN MẶT TƯƠNG ĐỐI CỦA SỰ VẬT VÀ ĐƯA ĐẾN KẾT
LUẬN TƯƠNG ĐỐI CHỦ NGHĨA THÌ CÔNG TÔN LONG LẠI NHẤN
MẠNH TÍNH TUYỆT ĐỐI, TÍNH KHÔNG BIẾN ĐỔI VÀ SỰ TỒN TẠI
VÀ PHÉP BIỆN CHỨNG TỰ PHÁT, SƠ KHAI. SONG VỚI CÁC QUAN
ĐIỂM BIỆN CHỨNG TRONG CÁCH KIẾN GIẢI VỀ VŨ TRỤ QUAN, CÓ
THỂ NÓI TRIẾT HỌC TRUNG QUỐC CỔ ĐẠI ĐÃ ĐẶT CƠ SỞ RỘNG
LỚN CHO SỰ PHÁT TRIỂN CÁC TƯ TƯỞNG BIỆN CHỨNG CỦA TRIẾT
HỌC NHÂN LOẠI.
3. PHÉP BIỆN CHỨNG TRONG TRIẾT HỌC HY LẠP CỔ ĐẠI
TRIẾT HỌC HY LẠP CỔ ĐẠI PHÁT TRIỂN VÀO THẾ KỶ THỨ VI
12
TRƯỚC CN. CƠ SỞ KINH TẾ CỦA NỀN TRIẾT HỌC ĐÓ LÀ QUYỀN SỞ
HỮU CỦA CHỦ NÔ ĐỐI VỚI TƯ LIỆU SẢN XUẤT VÀ NGƯỜI NÔ LỆ.
KHOA HỌC LÚC ĐÓ CHƯA PHÂN NGÀNH, CÁC NHÀ TRIẾT HỌC
ĐỒNG THỜI LÀ NHÀ TOÁN HỌC, VẬT LÝ HỌC, THIÊN VĂN HỌC,
NHÌN CHUNG, TRIẾT HỌC HY LẠP CỔ ĐẠI MANG TÍNH CHẤT DUY
VẬT TỰ PHÁT VÀ BIỆN CHỨNG SƠ KHAI. ĐỜI SỐNG CHÍNH TRỊ CỦA
HY LẠP BẤY GIỜ SÔI ĐỘNG, NHỮNG QUAN HỆ THƯƠNG MẠI VỚI
NHIỀU NƯỚC KHÁC NHAU TRÊN ĐỊA TRUNG HẢI, SỰ TIẾP XÚC VỚI
ĐIỀU KIỆN SINH HOẠT VÀ NHỮNG TRI THỨC MUÔN VẺ CỦA NHÂN
DÂN CÁC NƯỚC ẤY, SỰ QUAN SÁT CÁC HIỆN TƯỢNG TỰ NHIÊN
MỘT CÁCH TRỰC TIẾP NHƯ MỘT KHỐI DUY NHẤT VÀ LÒNG MONG
MUỐN GIẢI THÍCH CHÚNG MỘT CÁCH KHOA HỌC ĐÃ GÓP PHẦN
QUY ĐỊNH VÀ LÀM PHÁT TRIỂN THẾ GIỚI QUAN DUY VẬT VÀ BIỆN
CHỨNG SƠ KHAI CỦA HY LẠP CỔ ĐẠI. CÓ THỂ TÌM HIỂU CÁC TƯ
TƯỞNG BIỆN CHỨNG NỔI BẬT CỦA TRIẾT HỌC HY LẠP CỔ ĐẠI QUA
MỘT SỐ ĐẠI DIỆN TIÊU BIỂU SAU ĐÂY:
A. TALÉT
THÀNH TỰU NỔI BẬT CỦA TALÉT LÀ QUAN NIỆM TRIẾT HỌC
DUY VẬT VÀ BIỆN CHỨNG TỰ PHÁT. ÔNG CHO RẰNG NƯỚC LÀ
YẾU TỐ ĐẦU TIÊN, LÀ BẢN NGUYÊN CỦA MỌI VẬT TRONG THẾ
THEO ĐÁNH GIÁ CỦA CÁC NHÀ KINH ĐIỂN MÁC-LÊNIN,
HÊRACLÍT LÀ NGƯỜI SÁNG LẬP RA PHÉP BIỆN CHỨNG, HƠN NỮA,
ÔNG LÀ NGƯỜI XÂY DỰNG PHÉP BIỆN CHỨNG TRÊN LẬP TRƯỜNG
DUY VẬT. PHÉP BIỆN CHỨNG CỦA HÊRACLÍT CHƯA ĐƯỢC TRÌNH
BÀY DƯỚI DẠNG MỘT HỆ THỐNG CÁC LUẬN ĐIỂM KHOA HỌC NHƯ
SAU NÀY, NHƯNG HẦU NHƯ CÁC LUẬN ĐIỂM CỐT LÕI CỦA PHÉP
BIỆN CHỨNG ĐÃ ĐƯỢC ÔNG ĐỀ CẬP DƯỚI DẠNG CÁC CÂU DANH
NGÔN MANG TÍNH THI CA VÀ TRIẾT LÝ. CÁC TƯ TƯỞNG BIỆN
CHỨNG CỦA ÔNG THỂ HIỆN TRÊN CÁC ĐIỂM CHỦ YẾU SAU:
THỨ NHẤT, QUAN NIỆM VỀ VẬN ĐỘNG VĨNH VIỄN CỦA VẬT
CHẤT. THEO HÊRACLÍT, KHÔNG CÓ SỰ VẬT, HIỆN TƯỢNG NÀO
14
CỦA THẾ GIỚI ĐỨNG IM TUYỆT ĐỐI MÀ TRÁI LẠI TẤT CẢ ĐỀU
TRONG TRẠNG THÁI BIẾN ĐỔI VÀ CHUYỂN HOÁ THÀNH CÁI KHÁC
VÀ NGƯỢC LẠI.
THỨ HAI, QUAN NIỆM VỀ SỰ TỒN TẠI PHỔ BIẾN CỦA CÁC
MÂU THUẪN TRONG MỌI SỰ VẬT, HIỆN TƯỢNG. ĐIỀU ĐÓ THỂ HIỆN
TRONG NHỮNG PHỎNG ĐOÁN CỦA ÔNG VỀ VAI TRÒ CỦA NHỮNG
MẶT ĐỐI LẬP TRONG SỰ BIẾN ĐỔI PHỔ BIẾN CỦA TỰ NHIÊN, VỀ SỰ
TRAO ĐỔI CỦA NHỮNG MẶT ĐỐI LẬP, VỀ SỰ TỒN TẠI VÀ THỐNG
NHẤT CỦA CÁC MẶT ĐỐI LẬP.
THỨ BA, THEO HÊRACLÍT, SỰ VẬN ĐỘNG VÀ PHÁT TRIỂN
KHÔNG NGỪNG CỦA THẾ GIỚI DO QUY LUẬT KHÁCH QUAN
(LOGOS) QUY ĐỊNH. LOGOS KHÁCH QUAN LÀ TRẬT TỰ KHÁCH
QUAN CỦA MỌI CÁI ĐANG DIỄN RA TRONG VŨ TRỤ. LOGOS CHỦ
QUAN LÀ TỪ NGỮ, HỌC THUYẾT, LỜI NÓI, SUY NGHĨ CỦA CON
NGƯỜI. LOGOS CHỦ QUAN PHẢI PHÙ HỢP VỚI LOGOS KHÁCH
QUAN.
TRIỂN TƯ TƯỞNG TRIẾT HỌC HY LẠP, MANG TÍNH KHÁI QUÁT
CAO. TUY NHIÊN, HẠN CHẾ TRONG HỌC THUYẾT VỀ TỒN TẠI CỦA
ÔNG LÀ Ở CHỖ ÔNG ĐÃ ĐỒNG NHẤT TUYỆT ĐỐI GIỮA TƯ DUY VÀ
TỒN TẠI VÀ MANG TÍNH CHẤT SIÊU HÌNH VÌ ÔNG CHO RẰNG TỒN
TẠI LÀ BẤT BIẾN.
E. DÊNÔNG
DÊNÔNG LÀ HỌC TRÒ CỦA PÁCMÊNÍT. CÔNG LAO CỦA ÔNG
LÀ ĐÃ ĐẶT RA NHIỀU VẤN ĐỀ BIỆN CHỨNG SÂU SẮC VỀ MỐI LIÊN
HỆ GIỮA TÍNH THỐNG NHẤT VÀ TÍNH NHIỀU VẺ CỦA THẾ GIỚI,
GIỮA VẬN ĐỘNG VÀ ĐỨNG IM, GIỮA TÍNH GIÁN ĐOẠN CỦA THỜI
GIAN VÀ KHÔNG GIAN, GIỮA TÍNH HỮU HẠN VÀ TÍNH VÔ HẠN, VÀ
VỀ SỰ PHỨC TẠP TRONG VIỆC THỂ HIỆN QUÁ TRÌNH VẬN ĐỘNG
BIỆN CHỨNG CỦA SỰ VẬT VÀO TƯ TƯỞNG, VÀO LÔGÍC CỦA KHÁI
NIỆM. TUY NHIÊN, NHỮNG NGHỊCH LÝ APÔRIA CỦA ÔNG CHỈ CÓ
THỂ ĐƯỢC GIẢI QUYẾT NẾU ĐỨNG TRÊN LẬP TRƯỜNG DUY VẬT
16
BIỆN CHỨNG TRONG NHẬN THỨC SỰ VẬT.
F. EMPÊĐÔCƠLƠ
EMPÊĐÔCƠLƠ CHO RẰNG NGUỒN GỐC VẬN ĐỘNG CỦA MỌI
SỰ VẬT LÀ DO SỰ TÁC ĐỘNG CỦA HAI LỰC ĐỐI LẬP LÀ TÌNH YÊU
VÀ CĂM THÙ. QUAN ĐIỂM NÀY LÀ MỘT BƯỚC THỤT LÙI SO VỚI
HÊRACLÍT, BỞI VÌ TRIẾT HỌC HÊRACLÍT GIẢI THÍCH NGUỒN GỐC
VẬN ĐỘNG CỦA VẬT CHẤT LÀ DO SỰ XUNG ĐỘT CỦA NHỮNG MẶT
ĐỐI LẬP NỘI TẠI CỦA SỰ VẬT. TUY NHIÊN, EMPÊĐÔCƠLƠ CŨNG
CÓ MỘT SỐ PHỎNG ĐOÁN THIÊN TÀI VỀ SỰ TIẾN HOÁ CỦA GIỚI
HỮU CƠ. SỰ GIẢI THÍCH NÀY CỦA ÔNG TUY CÒN NGÂY THƠ
NHƯNG ĐÃ MANH NHA HÌNH THÀNH TƯ TƯỞNG BIỆN CHỨNG VỀ
QUÁ TRÌNH TIẾN HOÁ CỦA SINH VẬT THEO CON ĐƯỜNG TỪ THẤP
NHẬN THỨC CẢM TÍNH, TUYỆT ĐỐI HOÁ VAI TRÒ CỦA NHẬN
THỨC LÝ TÍNH, ĐÊMÔCRÍT ĐÃ CHIA NHẬN THỨC THÀNH HAI
DẠNG LÀ NHẬN THỨC CẢM TÍNH VÀ NHẬN THỨC CHÂN LÝ. MẶC
DÙ TRIẾT HỌC CỦA ĐÊMÔCRÍT CÒN MANG TÍNH CHẤT THÔ SƠ,
CHẤT PHÁC SONG NHỮNG ĐÓNG GÓP CỦA ÔNG VỀ CÁC TƯ
TƯỞNG BIỆN CHỨNG VÀ THẾ GIỚI QUAN DUY VẬT LÀ RẤT ĐÁNG
GHI NHẬN.
H. XÔCRÁT VÀ PLATÔN
XÔCRÁT VÀ PLATÔN LÀ HAI ĐẠI DIỆN TIÊU BIỂU CỦA HỆ
THỐNG TRIẾT HỌC DUY TÂM HY LẠP CỔ ĐẠI. TRIẾT HỌC XÔCRÁT
CÓ ĐÓNG GÓP QUAN TRỌNG VÀO VIỆC TẠO RA BƯỚC TIẾN MỚI
TRONG SỰ PHÁT TRIỂN TRIẾT HỌC HY LẠP CỔ ĐẠI. NẾU CÁC NHÀ
TRIẾT HỌC TRƯỚC XÔCRÁT CHỦ YẾU BÀN VỀ VẤN ĐỀ KHỞI
NGUYÊN THẾ GIỚI, VỀ NHẬN THỨC LUẬN THÌ XÔCRÁT LÀ NGƯỜI
ĐẦU TIÊN ĐƯA ĐỀ TÀI CON NGƯỜI TRỞ THÀNH CHỦ ĐỀ TRỌNG
TÂM NGHIÊN CỨU CỦA TRIẾT HỌC PHƯƠNG TÂY. THEO XÔCRÁT,
Ý THỨC VỀ SỰ VẬT CỦA NHỮNG NGƯỜI TRONG ĐÀM THOẠI,
NGOÀI NHỮNG YẾU TỐ CHỦ QUAN CÒN CÓ NỘI DUNG KHÁCH
QUAN, CÓ TRI THỨC PHỔ BIẾN MANG TÍNH TỔNG QUÁT. ÔNG CHO
18
RẰNG NẾU KHÔNG HIỂU CÁI CHUNG, CÁI PHỔ BIẾN THÌ NGƯỜI TA
KHÔNG THỂ PHÂN BIỆT ĐƯỢC CÁI THIỆN - CÁI ÁC, CÁI TỐT - CÁI
XẤU. MUỐN PHÁT HIỆN RA CÁI THIỆN PHỔ BIẾN THÌ PHẢI CÓ
PHƯƠNG PHÁP TÌM RA CHÂN LÝ THÔNG QUA CÁC CUỘC TRANH
LUẬN, TOẠ ĐÀM, LUẬN CHIẾN. ĐÂY CHÍNH LÀ YẾU TỐ BIỆN
CHỨNG TRONG TRIẾT HỌC XÔCRÁT, SONG NÓ LẠI DỰA TRÊN LẬP
TRƯỜNG DUY TÂM VÌ XÔCRÁT CHO RẰNG GIỚI TỰ NHIÊN LÀ DO
THẦN THÁNH AN BÀI.
TRIẾT HỌC TỰ NHIÊN CỦA ARIXTỐT THỂ HIỆN Ở ÔNG THỪA NHẬN
TỰ NHIÊN LÀ TOÀN BỘ SỰ VẬT CÓ MỘT BẢN THỂ VẬT CHẤT MÃI
MÃI VẬN ĐỘNG VÀ BIẾN ĐỔI, KHÔNG CÓ BẢN CHẤT CỦA SỰ VẬT
TỒN TẠI BÊN NGOÀI SỰ VẬT, HƠN NỮA SỰ VẬT NÀO CŨNG LÀ
MỘT HỆ THỐNG VÀ CÓ QUAN HỆ VỚI CÁC SỰ VẬT KHÁC. ÔNG CHO
RẰNG, VẬN ĐỘNG GẮN LIỀN VỚI CÁC VẬT THỂ, VỚI MỌI SỰ VẬT
HIỆN TƯỢNG CỦA GIỚI TỰ NHIÊN. ÔNG CŨNG KHẲNG ĐỊNH, VẬN
ĐỘNG LÀ KHÔNG THỂ BỊ TIÊU DIỆT, ĐÃ CÓ VẬN ĐỘNG VÀ MÃI
MÃI SẼ CÓ VẬN ĐỘNG. TRONG LẬP LUẬN NÀY, ÔNG ĐÃ TIẾN GẦN
ĐẾN QUAN NIỆM VẬN ĐỘNG LÀ TỰ THÂN CỦA VẬT CHẤT. SONG
CUỐI CÙNG ÔNG LẠI RƠI VÀO DUY TÂM KHI CHO RẰNG THẦN
THÁNH LÀ NGUỒN GỐC CỦA MỌI VẬN ĐỘNG. TUY NHIÊN, NẾU
NHƯ TRƯỚC ĐÂY HÊRACLÍT VÀ ĐÊMÔCRÍT CHƯA PHÂN BIỆT
ĐƯỢC CÁC HÌNH THỨC CỦA VẬN ĐỘNG THÌ ĐẾN ARIXTỐT LÀ
NGƯỜI ĐẦU TIÊN ĐÃ HỆ THỐNG HOÁ CÁC HÌNH THỨC VẬN ĐỘNG
THÀNH SÁU DẠNG KHÁC NHAU. LÝ THUYẾT VỀ VẬN ĐỘNG CỦA
ARIXTỐT LÀ MỘT THÀNH QUẢ CÓ GIÁ TRỊ CAO CỦA KHOA HỌC CỔ
HY LẠP. VỀ LÔGÍC HỌC, ARIXTỐT ĐÃ CỐ GẮNG GIẢI QUYẾT MỐI
QUAN HỆ THỐNG NHẤT BIỆN CHỨNG GIỮA CÁI CHUNG VÀ CÁI
RIÊNG NHƯNG ÔNG KHÔNG GIẢI QUYẾT ĐƯỢC VẤN ĐỀ CHUYỂN
HOÁ TỪ CÁI RIÊNG THÀNH CÁI CHUNG. LÔGÍC HỌC HÌNH THỨC
CỦA ARIXTỐT TUY CHƯA HOÀN HẢO SONG ÔNG ĐÃ ĐỂ LẠI CHO
NHÂN LOẠI MỘT MÔN KHOA HỌC VỀ TƯ DUY. CHÍNH ÔNG ĐÃ
20
NGHIÊN CỨU NHỮNG HÌNH THỨC CĂN BẢN NHẤT CỦA TƯ DUY
BIỆN CHỨNG MÀ KHÔNG TÁCH RỜI CHÚNG KHỎI HIỆN THỰC. TUY
NHIÊN, DO HẠN CHẾ VỀ LỊCH SỬ VÀ LÀ NHÀ TƯ TƯỞNG CỦA GIAI
CẤP CHỦ NÔ HY LẠP CHO NÊN VỀ BẢN THỂ LUẬN TRIẾT HỌC, ÔNG
MỚI CỦA TRIẾT HỌC TRONG THỜI ĐẠI PHỤC HƯNG.
1. PHÉP BIỆN CHỨNG TRONG THỜI KỲ PHỤC HƯNG
TRONG THỜI KỲ NÀY, CHỦ NGHĨA DUY VẬT ĐƯỢC KHÔI
PHỤC VÀ BIẾN ĐỔI CÙNG VỚI SỰ BIẾN ĐỔI CỦA KHOA HỌC TỰ
NHIÊN VÀ DỰA VÀO NHỮNG THÀNH TỰU CỦA KHOA HỌC TỰ
NHIÊN ĐỂ TIẾN HÀNH CUỘC ĐẤU TRANH CHỐNG THẾ GIỚI QUAN
THẦN HỌC. NHIỀU HỌC THUYẾT TRIẾT HỌC THỜI KỲ NÀY ĐÃ
PHỤC HỒI PHÉP BIỆN CHỨNG TỰ PHÁT THỜI CỔ ĐẠI VÀ KHÁI
QUÁT THÀNH NHỮNG THÀNH TỰU CỦA KHOA HỌC TỰ NHIÊN TIÊN
TIẾN. MỘT SỐ TƯ TƯỞNG BIỆN CHỨNG NỔI BẬT CỦA THỜI KỲ NÀY
ĐƯỢC THỂ HIỆN TRONG TRIẾT HỌC CỦA KUDAN VÀ BRUNÔ.
A. TRIẾT HỌC KUDAN
TƯ TƯỞNG BIỆN CHỨNG CỦA KUDAN ĐƯỢC THỂ HIỆN QUA
HỌC THUYẾT VỀ SỰ PHÙ HỢP CỦA CÁC MẶT ĐỐI LẬP. SONG LẬP
TRƯỜNG TRIẾT HỌC CỦA ÔNG LẠI KHÔNG THOÁT KHỎI TÍNH
CHẤT DUY TÂM THẦN BÍ KHI CHO RẰNG THƯỢNG ĐẾ LÀ SỰ
THỐNG NHẤT GIỮA CÁC MẶT ĐỐI LẬP. KUDAN CŨNG ĐÃ NÊU LÊN
TÍNH TƯƠNG ĐỐI CỦA NHẬN THỨC CON NGƯỜI, MẶC DÙ CÒN HẠN
CHẾ SONG NÓ ĐÃ ĐẶT NỀN MÓNG CHO TƯ TƯỞNG BIỆN CHỨNG
VỀ QUÁ TRÌNH NHẬN THỨC CHO TRIẾT HỌC VỀ SAU.
B. TRIẾT HỌC CỦA BRUNÔ
BRUNÔ CÓ VAI TRÒ QUAN TRỌNG TRONG SỰ PHÁT TRIỂN
PHÉP BIỆN CHỨNG. ÔNG NÊU RA TƯ TƯỞNG BIỆN CHỨNG VỀ SỰ
PHÙ HỢP CỦA CÁC MẶT ĐỐI LẬP TRONG SỰ THỐNG NHẤT VÔ TẬN
CỦA VŨ TRỤ. THEO ÔNG, TRONG GIỚI TỰ NHIÊN, MỌI CÁI ĐỀU CÓ
LIÊN HỆ VỚI NHAU VÀ ĐỀU VẬN ĐỘNG. CÁI NÀY MẤT ĐI THÌ CÁI
KHÁC RA ĐỜI, KHÔNG CHỈ LÀ SỰ VẬN ĐỘNG MÀ CÒN LÀ SỰ
22
23
BÊCƠN, BARÚT XPINÔDA, RƠNÊ ĐÊCÁCTƠ.
A. TRIẾT HỌC CỦA PHRĂNGXI BÊCƠN
VỀ CƠ BẢN, P. BÊCƠN LÀ MỘT NHÀ DUY VẬT, ÔNG THỪA
NHẬN THẾ GIỚI LÀ SỰ KẾT HỢP NHỮNG BIẾN ĐỔI KHÁC NHAU
CỦA VẬT CHẤT VÀ ĐÃ CÓ VẬT CHẤT THÌ NÓ LUÔN VẬN ĐỘNG,
BIẾN ĐỔI. ÔNG ĐƯA RA 19 HÌNH THỨC VẬN ĐỘNG, TRONG ĐÓ CÓ
MỘT HÌNH THỨC ĐẶC BIỆT LÀ ĐỨNG IM. TUY BÀN VỀ SỰ VẬN
ĐỘNG SONG ÔNG LẠI QUY VẬN ĐỘNG THÀNH CÁC HÌNH THỨC
VẬN ĐỘNG CƠ HỌC, VÌ VẬY, P.BÊCƠN CHƯA THOÁT KHỎI QUAN
ĐIỂM CỦA MỘT NHÀ DUY VẬT SIÊU HÌNH. TUY NHIÊN, CỐNG HIẾN
MỚI CỦA ÔNG LÀ ĐÃ COI ĐỨNG IM LÀ MỘT HÌNH THỨC VẬN
ĐỘNG VÀ COI VẬN ĐỘNG LÀ THUỘC TÍNH CỐ HỮU CỦA VẬT
CHẤT. VỀ NHẬN THỨC LUẬN, P. BÊCƠN CÓ ĐÓNG GÓP LỚN VỀ
PHÉP QUY NẠP TRONG NHẬN THỨC, SONG ÔNG LẠI ĐỀ CAO NHẬN
THỨC KINH NGHIỆM. VÌ VẬY, NHÃN QUAN TRIẾT HỌC CỦA ÔNG
VẪN MANG TÍNH CHẤT SIÊU HÌNH.
B. TRIẾT HỌC CỦA BARÚT XPINÔDA
XPINÔDA LÀ MỘT NHÀ TƯ TƯỞNG DUY VẬT XUẤT SẮC CỦA
HÀ LAN. TRIẾT HỌC CỦA ÔNG CHỨA ĐỰNG MỘT SỐ YẾU TỐ BIỆN
CHỨNG, THỂ HIỆN QUA NGUYÊN LÝ CAUSASUI (NGUYÊN NHÂN TỰ
NÓ). TRONG ĐÓ, ÔNG CHO RẰNG QUAN HỆ GIỮA THỰC THỂ VÀ
DẠNG THỨC LÀ SỰ THỐNG NHẤT GIỮA CÁI CHUNG VÀ CÁI ĐƠN
NHẤT, GIỮA CÁI DUY NHẤT VÀ CÁI ĐA DẠNG. TƯ TƯỞNG NÀY ĐÃ
ĐI GẦN TỚI QUAN ĐIỂM VỀ MỐI LIÊN HỆ PHỔ BIẾN VÀ SỰ RÀNG
BUỘC LẪN NHAU GIỮA CÁC SỰ VẬT, HIỆN TƯỢNG TRONG GIỚI TỰ
NHIÊN. VỀ NHẬN THỨC LUẬN, ÔNG CHO RẰNG CON NGƯỜI CÓ
KHẢ NĂNG NHẬN THỨC THẾ GIỚI SONG ÔNG LẠI RƠI VÀO QUAN
ĐIỂM SIÊU HÌNH KHI CƯỜNG ĐIỆU HOÁ NHẬN THỨC KINH
NGHĨA Ở CÁC NƯỚC TÂY ÂU, KHOA HỌC TỰ NHIÊN ĐÃ PHÁT
TRIỂN ĐẠT ĐẾN TRÌNH ĐỘ CAO. PHƯƠNG PHÁP TƯ DUY SIÊU
HÌNH ĐÃ BỘC LỘ NHỮNG HẠN CHẾ VÀ BẤT LỰC TRONG VIỆC GIẢI
Copyright: Tài liệu đại học ©