Tiểu luận triết học Đề tài : Phật giáo, quá trình hình thành và
phát triển
1

TRIẾT HỌC PHẬT GIÁO

I. THẾ GIỚI QUAN PHẬT GIÁO.
THẾ GIỚI QUAN PHẬT GIÁO CHỊU ẢNH HƯỞNG CỦA HAI LUẬN
ĐIỂM, THỂ HIỆN QUA 4 LUẬN THUYẾT CƠ BẢN: THUYẾT VÔ
THƯỜNG, THUYẾT VÔ NGÃ, THUYẾT NHÂN QUẢ, THUYẾT NHÂN
DUYÊN KHỞI.
1. THUYẾT VÔ THƯỜNG.
VÔ THƯỜNG LÀ KHÔNG THƯỜNG CÒN, LÀ CHUYỂN BIẾN THAY
ĐỔI. LUẬT VÔ THƯỜNG CHI PHỐI VŨ TRỤ, VẠN VẬT, THÂN VÀ
TÂM TA. SỰ VẬT LUÔN LUÔN BIẾN ĐỔI KHÔNG CÓ GÌ LÀ
THƯỜNG TRỤ, BẤT BIẾN. VỚI NGŨ QUAN THÔ THIỂN CỦA TA, TA
LẦM TƯỞNG SỰ VẬT LÀ YÊN TĨNH, LÀ BẤT ĐỘNG NHƯNG THẬT
RA LÀ NÓ LUÔN LUÔN Ở THỂ ĐỘNG, NÓ CHUYỂN BIẾN KHÔNG
NGỪNG. SỰ CHUYỂN BIẾN ẤY DIỄN RA DƯỚI HAI HÌNH THỨC.
a) MỘT LÀ SÁTNA( KSHANA ) VÔ THƯỜNG: LÀ MỘT SỰ
CHUYỂN BIẾN RẤT NHANH, TRONG MỘT THỜI GIAN HẾT SỨC

MỘT Ý NIỆM THIỆN, CHỈ TRONG SATNA SAU, TRONG TÂM TA ĐÃ
CÓ THỂ KHƠI LÊN MỘT Ý NIỆM ÁC. TÂM TA LUÔN LUÔN CHUYỂN
BIẾN NHƯ THẾ PHẬT GỌI LÀ TÂM PHAN DUYÊN. TRONG KINH
THỦ NĂNG NGHIỆM QUYỂN MỘT PHẬT GỌI CÁI TÂM PHAN
DUYÊN ẤY LÀ CÁI TÂM BIẾT CÁI NÀY, NGHĨ CÁI KHÁC, CÁI TÂM
VỌNG ĐỘNG DO DUYÊN VỚI TIỀN TRẦN MÀ CÓ, THEO CÁCH
TRẦN MÀ LUÔN LUÔN THAY ĐỔI, CHUYỂN BIẾN MÀ KHÔNG
SATNA NÀO NGỪNG.
KHÔNG NHỮNG TÂM, THÂN TA CHUYỂN BIẾN MÀ CÁC HÌNH
THÁI XÃ HỘI THEO THỜI GIAN CŨNG CHUYỂN BIẾN: XÃ HỘI
CÔNG XÃ NGUYÊN THUỶ > XÃ HỘI CHIẾM HỮU NÔ LỆ > XÃ
HỘI PHONG KIẾN > XÃ HỘI TƯ BẢN > XÃ HỘI XHCN. ĐÓ LÀ
3

QUY LUẬT XÃ HỘI VÀ CŨNG KHÔNG PHÙ HỢP VỚI THUYẾT VÔ
THƯỜNG CỦA ĐẠO PHẬT.
THUYẾT VÔ THƯỜNG LÀ MỘT TRONG NHỮNG THUYẾT CƠ BẢN
TRONG GIÁO LÝ PHẬT, LÀ CƠ SỞ CỦA LÝ LUẬN CHO PHƯƠNG
THỨC SỐNG, CHO TRIẾT LÝ SỐNG CỦA NHỮNG CON NGƯỜI TU
DƯỠNG THEO GIÁO LÝ PHẬT.
TRONG THẾ GIAN CÓ NHỮNG NGƯỜI KHÔNG BIẾT LÝ VÔ
THƯỜNG CỦA PHẬT, CÓ NHỮNG NHẬN THỨC SAI LẦM VỀ SỰ
VẬT LÀ THƯỜNG CÒN, LÀ KHÔNG THAY ĐỔI, KHÔNG CHUYỂN
BIẾN. NHẬN THỨC SAI LẦM NHƯ THẾ PHẬT GIÁO GỌI LÀ ẢO GIÁC
HAY HUYỄN GIÁC. VÌ NHẬN THỨC THÂN TA LÀ THƯỜNG CÒN
NÊN NẢY RA ẢO GIÁC MUỐN KÉO DÀI SỰ SỐNG ĐỂ HƯỞNG THỤ,
ĐỂ THOẢ MÃN MỌI DỤC VỌNG. KHI LUẬT VÔ THƯỜNG TÁC
ĐỘNG ĐẾN BẢN THÂN THÌ SINH RA PHIỀN NÃO ĐAU KHỔ.
NGƯỢC LẠI, NẾU THẤU LÝ VÔ THƯỜNG MỘT CÁCH NÔNG CẠN,
CHO CHẾT LÀ HẾT, ĐỜI NGƯỜI NGẮN NGỦI, PHẢI MAU MAU TẬN

NHƯ CÁI MÀ TA GỌI LÀ TÚP LỀU CHỈ KHOẢNG KHÔNG GIAN GIỚI
HẠN BỞI GỖ, TRANH, BÙN ĐỂ TRÁT VÁCH MÀ THÔI.
TỨ ĐẠI ( ĐỊA, THUỶ, HOẢ, PHONG) NÊU TRÊN THOÁNG LÀ CỦA
NGOẠI CẢNH, THOÁNG LÀ CỦA TA. VẬY THỰC SỰ NÓ LÀ CỦA AI
? VẢ LẠI KHI BỐN YẾU TỐ NÀY RỜI NHAU TRỞ VỀ THỂ CỦA NÓ
THÌ KHÔNG CÓ GÌ Ở LẠI ĐỂ CÓ THỂ GỌI LÀ CÁI TA ĐƯỢC NỮA.
CHO NÊN CÁI MÀ RA GỌI LÀ CÁI TA SINH LÝ CHỈ LÀ MỘT GIẢ
TƯỞNG, MỘT NHẤT HỢP SINH LÝ MÀ THÔI.
CÒN CÁI TA TÂM LÝ GỒM : THỤ, TƯỞNG, HÀNH, THỨC. BỐN ẤM
NÀY CÙNG VỚI SẮC ẤM CHE LẤP TRÍ TUỆ LÀM CHO TA KHÔNG
NHẬN THẤY ĐƯỢC CÁI TA CHÂN THỰC CÁI TA PHẬT TÍNH, CÁI
CHÂN NGÃ CỦA CHÚNG TA. CÁI CHÂN LÝ GỒM NHỮNG NHẬN
THỨC, CẢM GIÁC, SUY TƯỞNG, LÀ SỰ KẾT HỢP CỦA THẤT TỈNH:
HỶ, NỘ, AI, LẠC, ÁI , NỖ, DỤC.
5

THUYẾT VÔ NGÃ LÀM CHO NGƯỜI TA KHÔNG CÒN AI TIN LÀ
CÓ MỘT LINH HỒN VĨNH CỬU, TỒN TẠI KIẾP NÀY SANG KIẾP
KHÁC, ĐỜI NÀY QUA ĐỜI KHÁC. SỰ TIN CÓ MỘT LINH HỒN DẪN
DẮT ĐẾN SỰ CÚNG TẾ LINH HỒN LÀ HÀNH ĐỘNG CỦA SỰ MÊ TÍN.
QUAN NIỆM CÓ MỘT LINH HỒN BẤT TỬ, MỘT CÁI TA VĨNH CỬU
LÀ NGUỒN GỐC SINH RA NHỮNG TÌNH CẢM, NHỮNG TƯ TƯỞNG
ÍCH KỶ, NHỮNG THAM DỤC VÔ BỜ CỦA NHỮNG KẺ DỰA VÀO
SỨC MẠNH PHI NGHĨA ĐỂ LÀM LỢI CHO MÌNH, TỨC LÀ CHO CÁI
TA MÀ HỌ COI LÀ THƯỜNG CÒN, BẤT BIẾN. CÒN ĐỐI VỚI NHỮNG
NGƯỜI BỊ HÀ HIẾP, BỊ BÓC LỘT THÌ SỰ MÊ TÍN CÓ CÁI TA VĨNH
CỬU DẪN ĐẾN TƯ TƯỞNG TIÊU CỰC, CHÁN ĐỜI PHÓ MẶC CHO SỐ
MỆNH, HY VỌNG LÀM LẠI CUỘC ĐỜI Ở KIẾP SAU.
HAI THUYẾT VÔ THƯỜNG, VÔ NGÃ LÀ HAI THUYẾT CƠ BẢN
TRONG GIÁO LÝ PHẬT. CHẤP NGÃ CHẤP CÓ CÁI TA THƯỜNG CÒN

CÁI NÀY DIỆT, THÌ CÁI KIA DIỆT.
TẤT CẢ CÁC PHÁP ĐỀU SINH, DIỆT VÀ TỒN TẠI TRONG SỰ LIÊN
HỆ MẬT THIẾT VỚI NHAU, KHÔNG MỘT PHÁP NÀO CÓ THỂ TỒN
TẠI ĐỘC LẬP TUYỆT ĐỐI.
SỰ VẬT CHỈ “ CÓ “ MỘT CÁCH GIẢ TẠO, MỘT CÁCH VÔ
THƯỜNG.
 NHÂN DUYÊN HỘI HỌP THÌ SỰ VẬT LÀ “ CÓ “.
 NHÂN DUYÊN TAN DÃ THÌ SỰ VẬT LÀ “ KHÔNG “.
NGƯỜI THẾ GIAN KHÔNG TU DƯỠNG TƯỞNG LẦM SỰ VẬT,
VẠN PHÁP LÀ THỰC CÓ, LÀ VĨNH VIỄN NÊN BÁM GIỮ VÀO CÁC
PHÁP VÀO SỰ VẬT ( SINH MỆNH, DANH VỌNG, TIỀN TÀI ).
NHƯNG THỰC RA CÁC PHÁP LÀ VÔ THƯỜNG, LÀ CHUYỂN BIẾN
VÀ KHI TAN DÃ THÌ NGƯỜI THẾ GIAN THƯƠNG TIẾC, ĐAU KHỔ.
THẾ GIỚI VŨ TRỤ, VẠN PHÁP ĐỀU CẤU THÀNH BỞI HỆ THỐNG
NHÂN DUYÊN TRÙNG TRÙNG ĐIỆP ĐIỆP. CÁC PHÁP KHÔNG CÓ
THỰC THỂ, CHỈ VÌ NHÂN DUYÊN HOÀ HỢP MÀ CÓ, MỘT CÁH GIẢ
7

HỢP MÀ SINH RA. BỞI THẾ TÌM KIẾM ĐẾN CÙNG CŨNG KHÔNG
THẤY VẠN PHÁP CÓ “ THỦY “ VÀ XÉT ĐẾN MUÔN ĐỜI CŨNG
KHÔNG THẤY VẠN PHÁP CÓ “ CHUNG “. VẠN PHÁP LÀ VÔ THỦY,
CÁI NGUYÊN NHÂN ĐẦU TIÊN CỦA CÁC PHÁP HAY CÁI CHUNG
CÙNG CỦA SỰ VẬT.
LÝ NHÂN DUYÊN CHO CHÚNG TA THẤY SỰ VẬT HÌNH THÀNH
LÀ DO NHÂN DUYÊN HOÀ HỢP, SỰ VẬT LÀ HƯ GIẢ, LÀ GIẢ HỢP
KHÔNG CÓ TÍNH TỒN TẠI. NHƯ VẬY CON NGƯỜI LÀM CHỦ ĐỜI
MÌNH, LÀM CHỦ VẬN MỆNH CỦA MÌNH.
CUỘC SỐNG CỦA CON NGƯỜI CÓ TƯƠI ĐẸP HẠNH PHÚC HAY
PHIỀN NÃO ĐAU KHỔ LÀ ĐỀU DO NHÂN DUYÊN MÀ CON NGƯỜI
TẠO RA. VỚI NHẬN THỨC NHƯ VẬY, CON NGƯỜI TÌM ĐƯỢC MỘT

VỀ NHÂN. SUY RỘNG RA THEO GIÁO LÝ PHẬT THÌ MỖI Ý NGHĨ
CỦA TÂM TA, MỖI HÀNH ĐỘNG CỦA THÂN TA, MỖI LỜI NÓI CỦA
CHÚNG TA CŨNG LÀ NHỮNG HẠT NHÂN CỦA CHÚNG TA GIEO
HÀNG NGÀY. NHỮNG HẠT NHÂN KHI GẶP ĐỦ DUYÊN SẼ NẢY NỞ
THÀNH QUẢ.
THEO DANH TỪ PHẬT HỌC, NHỮNG HẠT NHÂN NÀY GỌI LÀ
NGHIỆP. GIEO NHÂN TỨC LÀ GÂY NGHIỆP: Ý NGHIỆP, THÂN
NGHIỆP, KHẨU NGHIỆP. KẾT QUẢ ĐỀN ĐÁP NHỮNG HÀNH ĐỘNG
NÓI TRÊN PHẬT GỌI LÀ NGHIỆP BÁO. THỜI GIAN GIỮA GIEO
NHÂN VÀ HÁI QUẢ CÓ THỂ DÀI NGẮN KHÁC NHAU. VÌ VẬY CÓ
NHÂN QUẢ ĐỒNG THỜI: TỨC LÀ NHÂN QUẢ NỐI LIỀN NHAU, VỪA
TẠO NHÂN, QUẢ LIỀN PHÁT SINH KHÔNG PHẢI ĐỢI MỘT THỜI
GIAN SAU MỚI THÀNH THỤC. LẠI CÓ NHÂN QUẢ DỊ THỜI: TỨC LÀ
NHÂN TẠO RA ĐỜI TRƯỚC, ĐỜI SAU MỚI KẾT THÀNH QUẢ.
NGƯỜI NÀO GIEO NHÂN, NGƯỜI ẤY HÁI QUẢ, KHÔNG MỘT
HÀNH ĐỘNG NÀO, THIỆN HAY ÁC, DÙ NHỎ ĐẾN ĐÂU, DÙ TA
KHÔN KHÉO BƯNG BÍT, GIẤU GIẾM ĐẾN MỨC NÀO CŨNG KHÔNG
THỂ THOÁT KHỎI CÁN CÂN NHÂN QUẢ. NGƯỜI HỌC PHẬT, TU
9

PHẬT CHÂN CHÍNH THẤM NHUẦN THUYẾT NHÂN QUẢ PHẢI LÀ
NGƯỜI CÓ ĐẠO LÝ, KHÔNG THỂ NÀO KHÁC ĐƯỢC.
VỚI NHỮNG LUẬN THUYẾT CƠ BẢN NHƯ TRÊN ĐÃ HÌNH
THÀNH NÊN THỀ GIỚI QUAN PHẬT GIÁO. PHẬT QUAN NIỆM CÁC
HIỆN TƯỢNG TRONG VŨ TRỤ LUÔN LUÔN BIẾN CHUYỂN KHÔNG
NGỪNG THEO QUY LUẬT NHÂN DUYÊN. MỘT HIỆN TƯỢNG PHÁT
SINH KHÔNG PHẢI LÀ DO MỘT NHÂN MÀ DO NHIỀU NHÂN VÀ
DUYÊN. NHÂN KHÔNG PHẢI TỰ MÀ CÓ MÀ DO NHIỀU NHÂN
DUYÊN ĐÃ CÓ TỪ TRƯỚC. NHƯ VẬY MỘT HIỆN TƯỢNG CÓ LIÊN
QUAN ĐẾN TẤT CẢ CÁC HIỆN TƯỢNG TRONG VŨ TRỤ.

TƯỞNG, DỤNG, CHỨNG ĐƯỢC PHÁP THÂN.
II. NHẬN THỨC LUẬN PHẬT GIÁO.
1. BẢN CHẤT, ĐỐI TƯỢNG CỦA NHẬN THỨC LUẬN.
BẢN CHẤT CỦA NHẬN THỨC LUẬN PHẬT GIÁO LÀ QUÁ TRÌNH
KHAI SÁNG TRÍ TUỆ. CÒN ĐỐI TƯỢNG CỦA NHẬN THỨC LUẬN LÀ
VẠN VẬT, LÀ MỌI HIỆN TƯỢNG, LÀ CẢ VŨ TRỤ.
VẠN VẬT LÀ VÔ THUỶ VÔ CHUNG, KHÔNG CÓ SỰ VẬT ĐẦU
TIÊN VÀ KHÔNG CÓ SỰ VẬT CUỐI CÙNG. MỌI VẬT ĐỀU LIÊN
QUAN MẬT THIẾT ĐẾN NHAU. TOÀN THỂ DÙ LỚN ĐẾN ĐÂU NẾU
KHÔNG CÓ QUAN HỆ VỚI HẠT BỤI THÌ CŨNG KHÔNG THÀNH LẬP
ĐƯỢC. ĐỂ DIỄN ĐẠT Ý TRÊN, MỘT THIỀN SƯ ĐÃ DÙNG HAI CÂU
THƠ:
CÀN KHÔN TẬN THỊ MAO ĐẦU THƯỢNG.
NHẬT NGUYỆT BAO HÀM GIỚI TRÍ TRUNG.
CÓ NGHĨA LÀ:
TRỜI ĐẤT RÚT LẠI ĐẦU LÔNG NHỎ XÍU.
NHẬT NGUYỆT NẰM TRONG HẠT CẢI
MÒNG.
11

NHƯ VẬY ĐẠO PHẬT KHÔNG PHÂN BIỆT VẬT CHẤT VÀ TINH
THẦN VÌ ĐÓ CHỈ LÀ HAI TRẠNG THÁI CỦA TÂM, CỦA NĂNG
LƯỢNG KHI Ở THỂ TIỀM TÀNG.
SAU KHI ĐÃ TÌM HIỂU VỀ SỰ VẬT, HIỆN TƯỢNG CHÚNG TA SẼ
TÌM HIỂU CÁI TÂM TRONG ĐẠO PHẬT ĐỂ THẤY ĐƯỢC QUAN
NIỆM CỦA ĐẠO PHẬT VỀ TÂM VÀ VẬT.
THÔNG THƯỜNG NGƯỜI TA CHO RẰNG ĐẠO PHẬT LÀ DUY TÂM
VÌ TRONG KINH PHẬT CÓ CÂU ”NHẤT THIẾT DUY TÂM TẠO “ .
NHƯNG CHỮ “ DUY TÂM “ Ở ĐÂY KHÔNG PHẢI LÀ DUY TÂM
TRONG TRIẾT HỌC TÂY PHƯƠNG NÊN TA KHÔNG THỂ NHẬN

BẮT ĐẦU TỪ CẢM GIÁC VÀ PHỤ THUỘC VÀO CẢM GIÁC ĐƯA LẠI.
KẾT QUẢ LÀ CON NGƯỜI BIẾT ĐƯỢC CÁI TIẾP XÚC GIỮA THẾ
GIỚI KHÁCH QUAN VÀ GIÁC QUAN CỦA CON NGƯỜI VÀ TỪ SỰ
TIẾP XÚC NÀY TẠO NÊN YẾU TỐ” THỌ “ TRONG NGŨ UẨN. THEO
NHÀ PHẬT NÓI CHỮ THỌ Ở ĐÂY LÀ SỰ TIẾP XÚC CỦA SÁU CĂN
VỚI SÁU TRẦN TẠO NÊN YẾU TỐ THỌ. CĂN CỨ Ở ĐÂY LÀ NHỮNG
KHẢ NĂNG NHẬN THỨC CỦA CÁC GIÁC QUAN. TRẦN LÀ LOẠI
KÍCH THÍCH TỪ THẾ GIỚI BÊN NGOÀI. NẾU KÍCH THÍCH TƯƠNG
ỨNG VỚI CÁC CĂN THÌ CON NGƯỜI CÓ CẢM GIÁC. SÁU CĂN LÀ :
NHĂN, NHỈ, TÙ, THIỆT, THÂN, Ý. SÁU TRẦN LÀ: SẮC, THANH,
HƯƠNG, VỊ, XÚC, PHÁP. “ THỌ”, CHO CHÚNG TA NHẬN BIẾT ĐƯỢC
NHỮNG HIỆN TƯỢNG RIÊNG LẺ, NHỮNG CÁI BỀ NGOÀI, NGẪU
NHIÊN. TRONG MỘT SỐ TRƯỜNG HỢP KHÁC GỌI ĐÓ LÀ KINH
NGHIỆM. TỪ NHỮNG TRI THỨC CẢM TÍNH KINH NGHIỆM NÊU
TRÊN, CON NGƯỜI SẼ ĐI SÂU ĐỂ NHẬP VÀO BẢN THỂ CỦA SỰ
VẬT ĐỂ BIẾT ĐƯỢC CÁI BÊN TRONG, BẢN CHẤT ĐÓ LÀ TRI THỨC
ĐỊNH LÝ.
GIAI ĐOẠN HAI SỰ NHẬN THỨC ĐI TỪ CÁI TÂM TẠI ĐẾN CÁI
TÂM SIÊU THỂ. TỪ KẾT QUẢ CỦA GIAI ĐOẠN TRƯỚC , CON NGƯỜI
BẮT ĐƯỢC CÁI TÂM TÍNH CỦA NHỮNG SỰ VẬT HỮU HÌNH TÁI
13

THẾ VÀ ĐẶC BIỆT LÀ CÁI TÂM Ở TRONG MỖI CON NGƯỜI VÀ
NÂNG LÊN ĐỂ NẮM ĐƯỢC CÁI TÂM SIÊU THOÁT, CÁI TÂM
TRUNG.
ĐỂ ĐẠT ĐƯỢC SỰ NHẬN THỨC ĐÓ THÌ CÓ NHIỀU PHƯƠNG
PHÁP SONG HAI PHƯƠNG PHÁP SAU: TAM HỌC VÀ TAM HUỆ LÀ
CHỦ YẾU.
TAM HỌC LÀ GIỚI, ĐỊNH, TUỆ.
 GIỚI: GỒM CÓ NHỨNG PHƯƠNG TIỆN ĐỂ THAY ĐỔI LỐI SUY

CỦA ĐẠO PHẬT VỀ VẤN ĐỀ NHÂN SINH QUAN. Ở ĐÂY CHÚNG TA
SẼ LẦN LƯỢT TRẢ LỜI CÁC CÂU HỎI:
– CON NGƯỜI LÀ GÌ ? TỪ ĐÂU MÀ SINH RA? CHẾT RỒI ĐI ĐÂU ?
VỊ TRÍ CỦA CON NGƯỜI TRONG ĐẠO PHẬT.
– QUAN NIỆM CỦA PHẬT VỀ CÁC VẤN ĐỀ:BÌNH ĐẲNG, TỰ DO,
DÂN CHỦ
–CÓ PHẢI CUỘC SỐNG CHỈ TOÀN LÀ ĐAU KHỔ ? VÀ VẤN ĐỀ
GIẢI THOÁT TRONG ĐẠO PHẬT LÀ GÌ ?
TRƯỚC KHI TRẢ LỜI CÁC CÂU HỎI TRÊN CHÚNG TA SẼ TÌM
HIỂU VÀ PHÂN TÍCH TỨ DIỆU ĐẾ VÌ ĐÂY LÀ GIÁO LÝ KINH ĐIỂN
CỦA PHẬT GIÁO BAO QUÁT TOÀN BỘ CÁC VẤN ĐỀ TRÊN.
1. TỨ DIỆU ĐẾ:
TỨ DIỆU ĐẾ HAY CÒN GỌI LÀ TỨ CHÂN ĐẾ HAY TỨ THÁNH ĐẾ,
LÀ BÀI THUYẾT PHÁP ĐẦU TIÊN CỦA PHẬT SAU KHI THÀNH ĐẠO
TẠI VƯỜN LỘC GIÃ CHO NĂM TỪ KHƯU TRƯỚC KIA ĐI THEO
PHẬT.
TỨ ĐẾ LÀ ĐẠO LÝ CĂN BẢN CỦA THANH VĂN THỪA, ĐỒNG
THỜI CŨNG LÀ CƠ SỞ CỦA CÁC THUYẾT KHÁC TRONG GIÁO LÝ
PHẬT.
TỨ ĐẾ GỒM CÓ: KHỔ ĐẾ, TẬP ĐẾ, DIỆT ĐẾ, ĐẠO ĐẾ.
a. KHỔ ĐẾ:
15

TRONG TỨ ĐẾ, PHẬT ĐƯA RA ĐẦU TIÊN VẤN ĐỀ KHỔ, RỒI
GIẢNG CHO TA THẤY VÌ SAO MÀ KHỔ , PHƯƠNG PHÁP DIỆT KHỔ
VÀ CON ĐƯỜNG ĐI ĐẾN DIỆT KHỔ.
NÓI NHƯ THẾ CÓ NGƯỜI HIỂU LẦM CHO RẰNG ĐẠO PHẬT CHỦ
TRƯƠNG CUỘC ĐỜI CHỈ TOÀN LÀ KHỔ, VÀ ĐẠO PHẬT LÀ ĐẠO
YẾM THẾ. THỰC RA, ĐẠO PHẬT NHÌN CUỘC ĐỜI MỘT CÁCH
KHÁCH QUAN, KHÔNG RU NGƯỜI TA VÀO MỘT GIẤC MƠ NIẾT

1, SINH KHỔ: ĐÃ CÓ SINH LÀ CÓ KHỔ VÌ ĐÃ SINH NHẤT ĐỊNH
CÓ DIỆT, BỊ LUẬT VÔ THƯỜNG CHI PHỐI NÊN KHỔ.
2, LÃO KHỔ: NGƯỜI TA MONG MUỐN TRẺ MÃI NHƯNG CÁI GIÀ
THEO THỜI GIAN VẪN CỨ ĐẾN. CÁI GIÀ VÀO MẮT THÌ MẮT BỊ MỜ
ĐI, CÁI GIÀ VÀO LỖ TAI THÌ TAI BỊ ĐIẾC, VÀO DA, XƯƠNG TỦY
THÌ DA NHĂN NHEO, XƯƠNG TỦY MỆT MỎI. CÁI GIÀ TIẾN ĐẾN
ĐÂU THÌ SUY YẾU ĐẾN ẤY LÀM CHO NGƯỜI TA PHIỀN NÃO.
3, BỆNH KHỔ: TRONG CUỘC SỐNG, THÂN THỂ THƯỜNG ỐM
ĐAU, NHẤT LÀ KHI GIÀ YẾU, THÂN THỂ SUY NHƯỢC, BỆNH TẬT
DỄ HOÀNH HÀNH LÀM CHO NGƯỜI TA ĐAU KHỔ.
4, TỬ KHỔ : LÀ CÁI KHỔ KHI NGƯỜI TA CHẾT. CHỨNG SINH DO
NGHIỆP BÁO CHỊU CÁI THÂN NÀO THÌ GẮN BÓ VỚI CÁI THÂN ẤY
COI NHƯ CÁI THÂN DUY NHẤT CỦA MÌNH THÌ KHI CHẾT THÌ
PHIỀN NÃO VÔ CÙNG.
5, CẦU BẤT ĐẮC KHỔ: NGƯỜI TA THƯỜNG CHẠY THEO NHỮNG
ĐIỀU MÌNH ƯA THÍCH, MONG CẦU HẾT CÁI NÀY ĐẾN CÁI KHÁC.
KHI CHƯA CẦU ĐƯỢC THÌ PHIỀN NÃO, KHI CẦU ĐƯỢC RỒI THÌ
PHẢI LO GIỮ NÓ, NẾU NÓ MẤT ĐI THÌ LẠI LUYẾN TIẾC.
6, ÁI BIỆT LY KHỔ: NỖI KHỔ KHI PHẢI CHIA LY.
7, OÁN TĂNG HỘI KHỔ: NHỮNG ĐIỀU MÌNH CHÁN GHÉT THÌ NÓ
CỨ TIẾN ĐẾN BÊN MÌNH.
17

8, NGŨ ẤM XÍ THỊNH KHỔ: NGŨ ẤM ẤY LÀ SẮC ẤM, THỤ ẤM,
TƯỞNG ẤM, HÀNH ẤM, THỨC ẤM. NGŨ ẤM ẤY CHE LẤP TRÍ TUỆ,
PHẢI CHỊU CÁI KHỔ LUÂN HỒI TRONG VÔ LƯỢNG KIẾP.
b. TẬP ĐẾ:
TẬP ĐẾ CÒN GỌI LÀ NHÂN ĐẾ, LÀ NHỮNG NGUYÊN NHÂN TẠO
THÀNH SỰ KHỔ. NHỮNG NGUYÊN NHÂN ĐÓ KHÔNG PHẢI TÌM
ĐÂU XA MÀ Ở NGAY TRONG MỖI CHÚNG TA. NGUYÊN NHÂN THÌ

THƯỜNG CÒN. VÔ MINH CHE LẤP TA KHÔNG NHẬN THẤY ĐƯỢC
CHÂN TÂM MÀ LUÔN LUÔN CHẠY THEO VỌNG TÂM, LÀM TA
THẤY CÓ THÂN, CÓ CẢNH, CÓ TA, CÓ NGƯỜI CỦA TA VÀ THẤY
QUÝ THÂN TA, KHÔNG QUAN TÂM ĐẾN NGƯỜI SỐNG QUANH TA.
NGHIỆP LÀ NHỮNG HOẠT ĐỘNG VỀ THÂN THỂ, VỀ LỜI NÓI Ý
NÊN PHẬT GỌI LÀ THÂN NGHIỆP, KHẨU NGHIỆP VÀ Ý NGHIỆP.
KẾT QUẢ CỦA HÀNH ĐỘNG ẤY GỌI LÀ NGHIỆP BÁO. KHÔNG
PHẢI HOẠT ĐỘNG NÀO CỦA TA CŨNG GÂY NGHIỆP BÁO. NHỮNG
VIỆC NHƯ : ĐI, ĐỨNG, NHÌN, NGỒI, THÌ KHÔNG GÂY NGHIỆP
BÁO.
NGHIỆP CÓ HAI LOẠI: NGHIỆP THIỆN VÀ NGHIỆP ÁC.
NGHIỆP THIỆN : LÀ NHỮNG VIỆC CÓ LỢI CHO NGƯỜI VÀ ĐEM
LẠI QUẢ BÁO TỐT CHO MÌNH.
NGHIỆP ÁC: LÀ NHỮNG VIỆC LÀM HẠI CHO NGƯƠI VÀ ĐEM LẠI
QUẢ BÁO XẤU CHO MÌNH.
NHƯ VẬY, PHẬT ĐẶT SỐ MỆNH CỦA CON NGƯỜI TRONG CHÍNH
TAY HỌ. TỰ CON NGƯỜI ĐÃ GÂY NÊN NỖI KHỔ CHO MÌNH. DO
ĐÓ, PHẬT ĐƯA RA LÝ THUYẾT THẬP NHỊ NHÂN DUYÊN ĐỂ THẤY
ĐƯỢC NGUỒN GỐC CỦA SỰ VẬT TRONG THẾ GIAN. 12 NHÂN
DUYÊN LÀ SỢI DÂY LIÊN TỤC NỐI TIẾP CON NGƯỜI TRONG VÒNG
SINH TỬ LUÂN HỒI ĐÓ LÀ:
1. VÔ MINH 5. LỤC NHẬP 9. THÙ
2. HÀNH 6. XÁC 10. HỮU
19

3. THỨC 7.THỤ 11.SINH
4. DANH SẮC. 8.ÁI 12. LÃO TỬ.
TẬP ĐẾ LÀ MỘT CHÂN LÝ THỂ HIỆN TÍNH BIỂU CHỨNG SÂU
SẮC TRONG MỐI QUAN HỆ NHÂN QUẢ VÀ ĐÃ TÌM TỚI CÁC
NGUYÊN NHÂN RẤT ĐA DẠNG, PHONG PHÚ. CÁC NGUYÊN NHÂN

HẾT THAM LAM, NÓNG GIẬN VÀ SI MÊ THÌ MÔN ĐỆ ĐÃ ĐẾN
ĐƯỢC BẾN GIÁC, TỨC LÀ CẢNH GIỚI NIẾT BÀN. DO ĐÓ, CON
NGƯỜI PHẢI DÀY CÔNG TU DƯỠNG, XOÁ BỎ ĐƯỢC LỬA DỤC,
LỬA SÂN, LỬA SI MÊ ĐỂ CHỨNG ĐƯỢC CẢNH GIỚI NIẾT BÀN
NGAY TRONG CÕI ĐỜI HIỆN TẠI.
D. ĐẠO ĐẾ:
ĐẠO ĐẾ LÀ CON ĐƯỜNG, LÀ MÔN PHÁP HƯỚNG DẪN CHO
CHÚNG SINH ĐẠT ĐƯỢC ĐẾN QUẢ GIẢI THOÁT, RA KHỎI LUÂN
HỒI SINH TỬ.
PHÁP MÔN TU DƯỠNG RA KHỎI LUÂN HỒI SINH TƯ RẤT NHIỀU,
NHƯNG THƯỜNG ĐƯỢC ĐỀ CAO LÀ PHƯƠNG PHÁP 37 ĐẠO PHẨM.
PHƯƠNG PHÁP NÀY GỒM CÓ:
1.TỨ NIỆM XỨ: 4.
2.TỨ CHÍNH CẦN: 4.
3.TỨ NHƯ Ý TÚC: 4.
4.NGŨ CÂN: 5.
5.NGŨ LỰC: 5.
6.BÁT CHÍNH ĐẠO: 8.
7.THẤT GIÁC : 7.
TRONG 37 ĐẠO PHẨM, BÁT CHÍNH ĐẠO LÀ QUAN TRỌNG NHẤT.
NÓ LÀ CON ĐƯỜNG GIÚP NGƯỜI TA THOÁT KHỎI PHIỀN NÃO,
ĐAU KHỔ ĐI TỚI CẢNH GIỚI NIẾT BÀN TỰ TẠI, AN LẠC. BÁT
CHÍNH ĐẠO GỒM CÓ:
1. CHÍNH NGỮ : LÀ TU NGHIỆP THANH TỊNH, KHÔNG PHÁT RA
LỜI NÓI SAI TRÁI.
21

2. CHÍNH NGHIỆP: HÀNH ĐỘNG CHÂN CHÍNH, MANG LẠI LỢI
ÍCH CHO MỌI NGƯỜI.
3. CHÍNH MỆNH: SỐNG BẰNG NGHỀ NGHIỆP CHÂN CHÍNH.

VÀO CẢNH ĐỊNH ĐƯỢC.
2. ĐỊNH HỌC LÀ ĐÌNH CHỈ MỌI TƯ TƯỞNG XẤU Ý NGHĨA XẤU
NGUYÊN NHÂN PHÁT SINH NHỮNG HÀNH ĐỘNG XẤU ĐI ĐẾN
GÂY NGHIỆP BÁO XẤU. ĐỊNH CÒN LÀ TẬP TRUNG TƯ TƯỞNG,
SUY NGHĨ LÀM NHỮNG VIỆC LÀNH, TỪ ĐÓ NẢY SINH MỘT
TRẠNG THÁI AN LẠC, TẠO ĐIỀU KIỆN CHO TUỆ PHÁT RA.
3. TUỆ HỌC : LÀ TRÍ TUỆ SÁNG SUỐT CỦA NGƯỜI TU HÀNH ĐÃ
DIỆT ĐƯỢC DỤC VỌNG, ĐÃ DIỆT ĐƯỢC TAM ĐỘC LÀ THAM, SÂN,
SI, ĐÃ THẤU ĐƯỢC LÝ VÔ THƯỜNG, VÔ NGÃ DO ĐÓ CHỈ NGHĨ
ĐẾN LÀM ĐIỀU THIỆN, MƯU LỢI CHO CHÚNG SINH.
VỚI PHÁP TỨ DIỆU ĐẾ PHẬT MUỐN CHO CHÚNG SINH THẤY 2
CẢNH GIỚI KHÁC NHAU LÀ NIẾT BÀN VÀ THÂN LỤY: MỘT CON
ĐƯỜNG GIÁC NGỘ, AN LẠC VÀ MỘT CON ĐƯỜNG MÊ LẦM TỘI
LỖI. VÀ CÙNG PHƯƠNG PHÁP TỨ DIỆU ĐẾ, BÂY GIỜ CHÚNG TA
CÓ THỂ TRẢ LỜI ĐƯỢC CÁC CÂU HỎI ĐÃ ĐẶT RA Ở TRÊN.
2. NHỮNG QUAN ĐIỂM VỀ NHÂN SINH QUAN PHẬT GIÁO.
a. CON NGƯỜI:
CON NGƯỜI LÀ SỰ KẾT HỢP CỦA NGŨ UẨN( SẮC, THỤ, TƯỞNG,
HÀNH, THỨC) GỒM HAI YẾU TỐ CHÍNH: YẾU TỐ SINH LÝ( SẮC) VÀ
YẾU TỐ TINH THẦN ( THỤ, TƯỞNG, HÀNH, THỨC).
YẾU TỐ TINH THẦN CHỈ PHÁT HUY TÁC DỤNG KHI NÓ ĐƯỢC
GẮN VỚI MỘT THÂN THỂ. SẮC THÂN CHỈ TỒN TẠI TRONG MỘT
THỜI GIAN RỒI BỊ HUỶ DIỆT.
NHƯ VẬY, CON NGƯỜI CHỈ LÀ MỘT GIẢ HỢP SINH LÝ TUÂN
THEO QUY LUẬT: SINH, TỤC, DỊ, DIỆT.CON NGƯỜI LÀ DO NHÂN
DUYÊN HOÀ HỢP, KHÔNG CÓ MỘT ĐẤNG TỐI THƯỢNG SIÊU
NHIÊN TẠO RA CON NGƯỜI CŨNG NHƯ CON NGƯỜI KHÔNG PHẢI
23

TỰ NHIÊN MÀ SINH RA. KHI NHÂN DUYÊN HOÀ HỢP THÌ CON

KHÔNG DỪNG LẠI Ở SỰ BÌNH ĐẲNG GIỮA CON NGƯỜI VỚI CON
NGƯỜI MÀ PHẬT CÒN ĐI XA HƠN, NÊU LÊN SỰ BÌNH ĐẲNG GIỮA
CÁC CHÚNG SINH ĐỀU CÓ PHẬT TÍNH NHƯ NHAU VÀ ĐANG
CÙNG NHAU: NGƯỜI TRƯỚC, VẬT SAU, TIẾN BƯỚC TRÊN CON
ĐƯỜNG GIẢI THOÁT.
TỰ DO THEO QUAN NIỆM CỦA PHẬT LÀ CON NGƯỜI SỐNG
TRONG AN LẠC, GIẢI THOÁT, KHÔNG CÓ ÁP BỨC, NÔ LỆ, CŨNG
KHÔNG BỊ CHI PHỐI BỞI NGŨ DỤC. CON NGƯỜI BỊ RÀNG BUỘC
BỞI NGOẠI CẢNH VÀ MỘT PHẦN BỞI NỘI TÂM. NHỮNG SỰ ÁP
BỨC, NHỮNG DAY DỨT GÂY RA BỞI DỤC VỌNG CÒN KHẮC
NGHIỆT BẰNG VẠN NGOẠI CẢNH. NHÀ LAO, CƯỜNG QUYỀN,
THAM NHŨNG, TÀN ÁC CÒN CHƯA KHẮC NGHIỆT BẰNG CÁI TA
ÍCH KỶ. TỪ ĐÓ, PHẬT CHÚ TRỌNG ĐẾN GIẢI PHÓNG CON NGƯỜI
RA KHỎI XIỀNG XÍCH CỦA DỤC VỌNG BẰNG PHƯƠNG PHÁP TU
HÀNH DIỆT DỤC. ĐỂ SỐNG TỰ DO PHẬT TỬ PHẢI ĐẤU TRANH VỚI
BẢN THÂN MÌNH ĐỂ DIỆT TRỪ DỤC VỌNG VÀ ĐẤU TRANH ĐỂ
CHỐNG MỌI SỰ ÁP BỨC BẤT CÔNG.
NGƯỜI TA GỌI ĐẠO PHẬT LÀ ĐẠO TỪ BI, NGƯỜI TU HÀNH LÀ
NGƯỜI GIÀU LÒNG TỪ BI.
TỪ LÀ HIỀN HOÀ, CHO VUI.
BI LÀ THƯƠNG XÓT, CỨU KHỔ.
TỪ BI LÀ ĐEN LẠI AN LẠC, HẠNH PHÚC CHO NGƯỜI KHÁC, CỨU
KHỔ, CỨU NẠN CHO CHÚNG SINH, QUÊN ĐI MỌI ÍCH LỢI CỦA
BẢN THÂN MÌNH. NHƯNG TỪ BI KHÔNG PHẢI LÀ THỦ TIÊU MỌI
SỰ ĐẤU TRANH, GIỮ THÁI ĐỘ TIÊU CỰC, THỤ ĐỘNG TRƯỚC MỌI
SỰ BẤT CÔNG, ÁP BỨC, THAM NHŨNG. CÓ SỨC MẠNH HUNG BẠO
THÌ PHẢI CÓ SỨC MẠNH CỦA TỪ BI ĐỂ CHỐNG LẠI. SỨC MẠNH
ĐÓ THỂ HIỆN BẰNG SỰ GIÁO HOÁ VÀ BẰNG CẢ BẠO LỰC, BẠO
LỰC TỪ BI.