Hà Tây - Làng nghê mây Chương Mỹ
Ở huyện Chương Mỹ (Hà Tây) có làng Phú Vinh nổi tiếng về nghề mây từ
lâu đời. Nhân dân ta xưa nay đều coi đất Phú Vinh là "xứ Mây", là quê hương của
mây đan với những sản phẩm mỹ nghệ bằng mây đạt tới tỉnh cao nghệ thuật tạo
hình dân gian của Việt Nam. Người Phú Vinh cha truyền con nối, đến nay đã
sáng tạo được 180 mẫu hàng, xuất khẩu là chủ yếu gồm đủ mọi thứ: đĩa mây,
lẵng mây, làn mây, chậu mây, bát mây
* Đĩa mây: gồm đĩa tròn, đĩa bát giác, đĩa rua miệng, đĩa vuông, đĩa chữ nhật,
đĩa bán nguyệt, đĩa vỏ dưa, đĩa hoa muống, đĩa lót tròn
* Bát mây: có bát răng cưa, bát rua miệng, bát trơn mộc, bát đáy dày
* Chậu mây: có chậu đứng cong, chậu thắt suốt, chậu thau
* Lẵng mây: lẵng xách tay, lẵng bán nguyệt, lẵng quai chai
* Làn mây: làn viên trụ, làn chữ nhật, làn kép, làn đơn
Để hiểu rõ những kỳ công của quá trình làm ra sản phẩm mây đan, chúng ta
hãy tìm hiểu về cây mây, kỹ thuật chế biến mây và bàn tay tài khéo của người thợ
thủ công mà tiêu biểu là người thợ mây Phú Vinh. Cây mây lớn rất chậm, mỗi
năm nó chỉ dài thêm ra được 1 mét, khi dài tới 5 mét thì phải thu hoạch. Cây mây
non hoặc già quá chất lượng đều kém. Muốn cây mây thẳng, khi trồng phải đặt rễ
mây cho thẳng. Rễ dài đến đâu cũng phải đào hố trồng sâu đến đấy để đặt rễ cho
thẳng.Kinh nghiệm cho thấy, khi đặt rễ thẳng như thế, dù cây mây có leo, có
cuốn xoắn vào cây khác thì khi chẻ sợi mây cũng cứ thẳng, không bị vặn.
Kỹ thuật chế biến mây bao gồm hai công đoạn: phơi sấy và chẻ mây.
Khi sấy, nhiều khói quá mây cũng đỏ, ít khói quá cũng bị đỏ. Khi phơi, gặp
mưa thì sợi mây mất vẻ đẹp, mà nắng thì sợi mây mất vẻ tươi. Sợi mây chưa khô
tới thì nước da bị úa, mà khô kiệt quá thì nước da mất vẻ óng mềm. Do đó, phơi
sấy mây đòi hỏi phải đúng kỹ thuật. Người làm các công việc này không thể sao
nhãng mà phải liên tục săn sóc, theo dõi như người chăn tằm vậy.
Chẻ mây là công việc công phu, đòi hỏi tay nghề khá cao. Yêu cầu chủ yếu
của việc chẻ mây là các sợi mỗi loại thật đều nhau. Loại sợi to để đan cạp các sản
phẩm thường. Loại sợi nhỏ dùng để làm những loại hàng quý, hay để tạo các loại
hoa cầu kỳ Kỹ thuật chẻ lẻ khi làm nan sợi tre, mây của ta chính là một sáng tạo

sang lóng ba, lóng tư là lỗi ngay. Trong nghề đan mây cũng thế, khi đan chân
dung, đã bắt 5 thì phải đè 5 - bắt 6 hoặc 4 đều lỗi Cụ Khiếu đã "giải mã" được
bí mật kỹ thuật này sau những suy nghĩ tìm tòi và thử nghiệm công phu. Nhưng
thành công của cụ trong lĩnh vực này và hàng loạt mẫu hàng mới khác chưa phải
là những sáng tạo cuối cùng của cụ. Bây giờ cụ đang trăn trở trước cái mẫu mới.
Cụ mong muốn nghề mây đan của ta còn tiến mãi, tiến cao hơn nữa. - Làng nghề ngà sừng Thụy Ứng
Theo dân làng tương truyền thì nghề làm lược sừng của Thụy Ứng đã có cách
đây gần bốn trăm năm. Sau khi được "ông tổ" của nghề đi học từ xa về truyền cho,
dân làng cứ thế đời này qua đời khác hành nghề và phát triển. Lúc đầu, chiếc lược
có hình vuông, sau cải tiến thành hình cong như múi bưởi. Nguyên liệu làm lược
cũng vậy, đầu tiên bằng gỗ bưởi, sau chuyển sang làm bằng sừng vì làm bằng sừng,
chiếc lược chẳng những đẹp hơn mà còn có độ bền lâu. Những chiếc lược sừng
của Thụy Ứng từ thời đó đã trở thành một món hàng được nhiều nơi ưa chuộng.
Trong làng, nhiều người đã kiếm sống bằng việc làm lược. Chính vì vậy, những
người thợ lược cũng cố gắng để cho ra đời những chiếc lược ngày một đẹp hơn,
nhiều tác dụng hơn. Lược xưa chỉ có một loại răng đều nhau, sau có cả loại lược
răng mau, răng thưa. Hình của chiếc lược cũng đa dạng hơn. Còn nhớ, liên tục
trong hàng mấy chục năm của thập kỷ 50, 60, 70 của thế kỷ 20, chúng ta đã làm
quen với chiếc lược sừng đen, chiếc lược bí sừng màu ngà vàng. Có thể nói, Thụy
Ứng gần như là nơi chính cung cấp lược chải đầu cho hầu hết dân ở các tỉnh miền
Bắc. Tới khi những chiếc lược nhựa giá rẻ hơn lại được làm với hình dáng và màu
sắc phong phú ra đời đã khiến cho những chiếc lược sừng Thụy Ứng không còn
chỗ đứng. Người dân Thụy Ứng phải chuyến sang thuộc da trâu, bò kiếm sống. Lẽ
nào lại để một nghề cổ như vậy thất truyền, nhiều người thợ Thụy Ứng đã vừa lao
vào thị trường tìm lối ra cho những chiếc lược truyền thống, vừa mày mò cải tiến
cách làm cũng như mẫu mã để có những chiếc lược đẹp hơn, giá cả vừa phải. Và
quả là trời không phụ lòng người, những chiếc lược Thụy Ứng đã chinh phục được