- Làng nhiếp ảnh Lai xá
Trong số cả ngàn ngôi làng Việt, có một làng nghề khá độc đáo – làng nhiếp
ảnh Lai Xá. Có thể nói nghề chụp ảnh ở Việt Nam "phát tích" từ chính làng
này. Không những thế, Lai Xá còn cống hiến cho đất nước, dân tộc nhiều nhà
văn hoá, khoa học, giáo dục nổi tiếng.
Lai Xá thuộc xã Kim Chung (Hoài Đức – Hà Tây). Làng có 5 xóm và một
khu phố, thường vẫn gọi là Phố Lai. Cụ Đặng Văn Tích – chiến sĩ quyết tử của
Thủ đô Hà Nội (tháng 12/1946), tham gia đoàn quân tự vệ thành Hoàng Diệu, rồi
sau này trở thành cán bộ Ban Đối ngoại Trung ương Đảng, giờ đã nghỉ hưu là
người con Lai Xá cho biết: “Những cư dân đầu tiên đến Lai Xá là nghĩa binh
cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng bị thương tật, già yếu không muốn về quê hương
bản quán nên đã ở lại sinh cơ lập nghiệp”. Như vậy, ít ra làng Lai Xá đã có ngót
2.000 năm tuổi. Cũng theo các thư tịch cổ, năm 300 làng Lai Xá có tên Việt cổ là
Kẻ Sai, sau quan tri phủ Quốc Oai đã đổi từ Kẻ Sai thành Lai Xá. Chữ “Lai” là
từ mượn trong điển tích “Chuyện lão Lai” của Trung Quốc. Lão Lai tuy đã ở độ
tuổi ngoài “thất thập” nhưng sống rất có hiếu nghĩa với cha mẹ già. Để làm vui
lòng bậc sinh thành, lão mặc quần áo xanh đỏ, giả làm con trẻ nhảy múa, ôm cổ
chân cha mẹ như con nít, cốt để cha mẹ sống lại những giây phút thời thanh xuân.
Còn chữ “Xá” nghĩa là xóm làng. Lai Xá được hiểu là quê hương của những tấm
lòng nhân – nghĩa – hiếu – thảo.
Trở lại với nghề ảnh của Lai Xá. Năm Ất Sửu (1865), cụ Đỗ Huy Trứ được
triều Nguyễn cử đi sứ Trung Quốc. Ông đến Hương Cảng với nhiệm vụ nghe
ngóng thái độ của các nước phương Tây với nước ta. Thấy kỹ thuật nhiếp ảnh
của người Anh được ưa chuộng, ông bèn chụp thử 2 bức chân dung. 2 năm sau,
cụ lại được cử đi sứ Trung Quốc với nhiệm vụ mua sắm vũ khí. Nhân thể, cụ
thuê một người Tầu tên là Dương Khải Trí mua các dụng cụ, máy móc về nhiếp
ảnh và học cách chụp ảnh. Về nước, nhằm ngày 2 tháng 2 năm Kỷ Tỵ (1869), cụ
khai trương hiệu ảnh Lạc Sinh công điếm ở phố Thanh Hà (nay là phố Ngõ Gạch
– Hà Nội) gần kề Ô Quan Chưởng. Hiệu ảnh có tên Cảm Hiếu Đường. Có thể
coi đây là sự kiện, niên đại khai sinh nhiếp ảnh Việt Nam. Tuy nhiên Cảm Hiếu
Đường chỉ tồn tại được 4 năm, bởi năm 1873 Pháp đánh chiếm Hà Nội lần thứ

Lai, Vạn Hoa, Thủ đô ảnh viện, Central, Aubella, Duy Tân Sài Gòn cũng có 33
hiệu của người Lai Xá. Ngoài ra, các tiệm ảnh Lai Xá còn có mặt ở vùng Đông
Bắc (Tuyên Quang, Lạng Sơn, Yên Bái, Lào Cai ) cho đến Đồng bằng sông
Cửu Long. Dường như ở tỉnh thành nào cũng có vài ba hiệu ảnh của người Lai
Xá. Thậm chí ở Sài Gòn người ta thống kê được tới 80% tiệm ảnh do người Lai
Xá mở.
Đất nước đã bước sang thế kỷ 21. Nếu kể từ khi Khánh Ký mở hiệu ảnh đầu
tiên ở Hà Thành thì nhiếp ảnh Việt Nam đã có lịch sử xuyên 3 thế kỷ. Nghề ảnh
giờ đã hiện đại hơn nhiều so với “kỹ thuật buồng tối” thế kỷ 19. Trên nước Việt
ta cũng có biết bao làng nghề thăng trầm, mai một theo thời gian, theo sự hiện
đại hoá của khoa học công nghệ. Nhưng làng nhiếp ảnh Lai Xá vẫn còn đó,
trường tồn qua năm tháng. Những người con của Lai Xá đi khắp nơi mở hiệu
ảnh, nhưng cứ ngày 15 tháng 2 âm lịch hàng năm họ lại về dự hội làng, để tưởng
nhớ, suy tôn nghề nghiệp tổ tông để lại. Ngay ở làng Lai Xá vẫn còn một phố
ảnh mang tên Phố Lai Vâng, đây đúng nghĩa là một làng nghề “độc nhất” Việt
Nam
Hà Tây - Làng thêu Quất Động
Quất Động thuộc huyện Thường Tín, Hà Tây. Làng có nghề thêu và trở thành
một trung tâm thêu của Hà Đông cũ và của cả nước từ giữa thế kỷ XVII do Lê
Công Hành truyền dạy nghề. Như vậy, nghề thêu ở Quất Động đã có khoảng 500
năm nay. Xưa kia, thợ Quất Động cũng như thợ thêu các nơi chỉ làm các loại nghi
môn, câu đối, trướng và các loại khăn chầu, áo ngự của vua chúa. Kỹ thuật thêu
cũng đơn giản, màu sắc chưa thật phong phú như ngày nay. Mãi đến đầu thế kỷ
XX, nghề thêu mới tiến thêm một bước mới, do có nguyên vật liệu nhập ngoại,
như các loại chỉ và màu công nghiệp của phương Tây. Theo năm tháng, nghề thêu
tiến triển và có bước ngoặt quan trọng, nhiều loại sản phẩm thêu thủ công đã đạt
chất lượng và mỹ thuật cao.
Thợ thêu Quất Động và thợ thêu nói chung là những người thợ khéo tay có con
mắt thẩm mỹ và hết sức cần cù, tỉ mỷ. Những đức tính ấy, năng khiếu ấy là yêu
cầu cơ bản đối với mỗi người thợ thêu để có thể tạo ra các sản phẩm tinh tế, hòa