Hà Tây - Làng tò he Xuân La
Nằm cách Hà Nội chừng 30 km về phía Đông Bắc, làng Xuân La (Phượng
Dực, Phú Xuyên, Hà Tây) lặng lẽ lưu giữ một nghề truyền thống: nặn Tò He.
Đã có một thời gian dài nghề nặn Tò He tưởng như đã bị mai một.
Nhưng trong những tháng năm thăng trầm, khó khăn đó người dân Xuân La vẫn
bình lặng "thổi hồn" vào những con giống Tò He, để lưu giữ và phục hồi một nét
văn hóa đặc sắc của dân tộc.
Chúng tôi đến nhà ông Học- một trong số rất ít nghệ nhân ở Xuân La vẫn còn giữ
nghề. Trước sân nhà, cả hai ông bà và các cháu nội ngoại đang say sưa với những
màu sắc nhuộm tươi rói của phẩm được hoà quyện cùng thứ bột gạo nếp rẻo
quánh. Đôi tay ông già nua, gân guốc nhưng uyển chuyển khéo léo đến lạ kỳ. Chỉ
trong một lúc các con giống 12 con giáp, rồi các loài hoa lần lượt hiện ra với đủ
màu sắc sinh động, cắm gọn gàng trên chiếc kệ nhỏ. Đám cháu của ông túm tụm
quây xung quanh chăm chú theo dõi từng động tác, từng cử chỉ từ đôi bàn tay của
người ông.
Ông Học năm nay đã xấp xỉ vào cái tuổi xưa nay hiếm. Ở cái tuổi của ông, vui thú
với con cháu là một niềm hạnh phúc. Nhưng với ông, có một niềm vui nữa là
được nặn Tò He. Chẳng phải để bán mà chỉ để cho đỡ nhớ nghề và dạy bảo cho
con cháu. Ông kể về nghề nặn con giống của làng: "Tò He có từ bao giờ ư…? Cả
ông tôi và cha tôi cũng không biết. Chỉ biết từ khi còn bé, ông tôi, cha tôi và tôi
đều theo chân những người đi trước lang thang “tứ chiếng giang hồ” mưu sinh
cùng với nghề nặn Tò He này…" Tò he được làm từ bột gạo nếp. Bột phải được
nghiền từ thứ gạo nếp dẻo mà trắng, tròn mà thơm. Gạo được nhặt sạch sạn,
thóc… sau đó đem nghiền mịn đến độ vê trên tay mà tay không có cảm giác dính.
Thứ bột ấy sau đó được cho vào nồi luộc chín. Luộc bột cũng đòi hỏi kĩ thuật và
kinh nghiệm. Phải "canh" thời gian, sức lửa cho bột vừa chín tới. Nếu bột chín
quá thì thành ra ướt, nhão. Sống quá thì khô, nặn sẽ nứt. Bột sau khi luộc chín sẽ
được trộn đều với phẩm màu. Mầu được chế từ thực vật nhằm tránh độc hại cho
trẻ những khi chúng ăn tò he. Trộn màu vào bột nặn "Cái việc nặn Tò He này có
tác dụng giáo dục trẻ em sâu sắc, hướng con người tới cái thiện "- ông Học bảo
vậy. Nghệ nhân của làng quả không ít.

bởi không chỉ tạo ra những đồ vật cầu kỳ, với đường nét hoa văn thanh thoát,
tinh xảo mà người thợ còn phải biết “thổi hồn” cho đá như người họa sĩ thổi hồn
vào tranh vẽ. Nhờ thế, người Hà Tây được coi là khéo tay, hay nghề.

Những năm 90 của thế kỷ XX trở về trước, nghề tạc đá tưởng như mai một trên
đất Phụng Châu (Chương Mỹ) khi những người thợ tài khéo một thời đã lần lượt
“về với trời cao”. Hơn thế, đám thanh niên trong xã không còn hứng thú với nghề.
Tiếng là nghề “lạ”, nghề “độc” trên đất trăm nghề, nhưng nguy cơ lụi tàn vẫn luôn
thường trực. Nay thì đã khác rồi. Nhiều người đàn ông ở xã đã bắt đầu đến với
nghề bằng cả lòng đam mê và niềm kiêu hãnh.
Đến với làng nghề tạc đá duy nhất của tỉnh vào chiều cuối năm, chúng tôi ngỡ
như vừa đặt chân vào công trường lớn. Ở đây, sắc xuân hiện rõ trên từng nét mặt
người thợ - bởi năm nay đã là năm thứ 10 người thợ làng nghề tạc đá xã Phụng
Châu hưởng niềm vui “làm không hết việc”. Mỗi người thợ trạm khắc đá mỹ
nghệ ở đây đều tâm huyết với công việc để làm cho sản phẩm của mình trở thành
hoàn hảo nhất. Chúng tôi như bị hút vào nhịp sống mới ở Phụng Châu; với
những âm thanh nghe chát tai nhưng lại rất thân thuộc với những người thợ đá.
Những người thợ mỹ nghệ với đôi tay chai sần do tác động của búa, đục đá ấy,
đã không còn nghĩ đến chuyện bỏ quê đi làm thêm nơi xa nữa. Anh Nguyễn
Xuân Quảng cảm thấy nhẹ nhõm khi sản phẩm của tổ thợ mình nhận khoán đã
hoàn thành 1/2 công đoạn. Hai đôi voi phục của Đền Đô, 4 anh em nhận làm gia
công cho xưởng của gia đình ông Củng đã được hai tháng, còn 1 tháng nữa mới
xong, kể cả mài mịn nhưng sản phẩm đã có được hình dáng và thần thái theo
đúng yêu cầu của khách hàng.
Câu chuyện nghề tạc đá của người dân thôn Long Châu Miếu, Long Châu San
“nở rộ” bắt đầu từ ước muốn truyền lại bí quyết nghề tạc đá cho lớp trai trẻ của
ông Nguyễn Văn Củng - một nghệ nhân của làng. Năm đó (1995), ông Củng đã
bước vào tuổi 65, tuổi mà những bậc cao niên như ông có thể nghỉ ngơi, vui vầy
bên con cháu. Thế nhưng, ngày ngày người dân trong làng vẫn thấy ông miệt
mài đục, trạm… tạo ra các sản phẩm từ đá mà chẳng có ai đỡ đần.

sản phẩm luôn mang trong mình hồn đá Phụng Châu. Tất cả các loại sản phẩm
này, tùy theo đơn đặt hàng mà để nhám, mài nhẵn hoặc đánh bóng. Những người
thợ có tay nghề cao làm trong xưởng sản xuất của gia đình ông Củng có thu nhập
hơn 4 triệu đồng mỗi tháng, thợ bậc trung cũng có thu nhập 2,5 triệu đồng/tháng.
Từ ngày ông Củng và những người thợ lành nghề trong xã quyết tâm truyền
nghề, đa số lao động nam của địa phương đã tham gia làm việc tại các xưởng sản
xuất đá mỹ nghệ trong xã vào những lúc nông nhàn. Gia đình ông Nguyễn Ngọc
Ái cũng như gia đình ông Củng, dù bố ông là thợ giỏi nghề thì cũng có một thời
gian dài cả 8 người trong gia đình ông bỏ nghề, quay sang làm dịch vụ và sản
xuất nông nghiệp. Nay tất cả đều đã nối nghiệp cha, quyết tâm theo đuổi nghề
tạc đá, lập xưởng sản xuất tại xã. Ông Ái cho hay: “Nếu tay nghề cao càng có
thu nhập khá. Đại gia đình tôi cả con ruột và con rể đều làm nghề tạc đá. Bây giờ,
ai cũng là thợ lành nghề rồi, những người già như chúng tôi không còn lo mất
nghề nữa ”.
Vui với người lao động địa phương có công ăn việc làm ổn định, Chủ tịch
UBND xã Phụng Châu tâm đắc khi ngày càng có nhiều người chuyển sang học
nghề trạm khắc đá mỹ nghệ. Theo ông: “Nghề tạc đá không gò bó thời gian mà
quan trọng là người dân tự sắp xếp công việc. Ngoài số lao động trong lĩnh vực
đá mỹ nghệ còn có một lượng lớn lao động vệ tinh trong xã tham gia sản xuất
các mặt hàng mỹ nghệ bán cho khách du lịch khi nông nhàn”. Mặc dù nguyên
liệu cho các sản phẩm đá mỹ nghệ ở Phụng Châu đều phải mua tại Thanh Hóa,
Đà Nẵng, nhưng không vì thế mà người dân ở đây nản nghề. Qua thời gian, nhờ
sự tài khéo của người thợ, nghề đá Phụng Châu đã có chỗ đứng vững chắc trên
thị trường, người dân hai làng Long Châu Miếu, Long Châu San giờ làm không
hết việc. Hiện nay xã đã có chủ trương vận động nhân dân mở rộng nghề ra
phạm vi toàn xã. Tính toàn bộ lực lượng lao động địa phương làm tại 10 xưởng
sản xuất cũng có hơn 100 người, đó là chưa kể có rất nhiều lao động ngoại tỉnh
như: Quảng Ngãi, Bình Định, Nghệ An, Thanh Hóa… cũng về làm tại đây.
Nghề tạc đá đang cuốn hút nhiều thanh niên lao động chính ở Phụng Châu
hướng về nó. Những âm thanh từ xưởng tạc đá nghe không còn “chát” tai mà